Кіріспе

Бенгал тілінде жазылған мәтіндер – бенгал әдебиетінің құрамын білдіреді, ол ескі бенгал, орта бенгал және қазіргі бенгал тілдеріндегі жазбаларды қамтиды. Бенгал тілі шамамен 1300 жыл бойы дамып келді. Бенгал әдебиетінің пайда болуы шамамен 650 жылға дейін барып тоқтаса, оның даму тарихы 1600 жылға жетеді. Бенгал әдебиетіндегі ең ерте сақталған еңбек – 10-шы және 11-ші ғасырларға жататын ескі бенгал тіліндегі буддалық мистикалық әндер жинағы «Чаряпада». Бенгал әдебиетінің уақыт жолы үш кезеңге бөлінеді: ежелгі (650–1200), орта ғасырлық (1200–1800) және заманауи (1800 жылдан кейін). Орта ғасырлық бенгал әдебиеті әртүрлі поэзиялық жанрларды қамтиды, соның ішінде индуистік діни кітаптар (мысалы, «Мангалкавия»), исламдық дастандар (мысалы, Сәйед Сұлтан мен Абдул Хакимнің еңбектері), вайшнавтық мәтіндер (мысалы, Чайтанья Махапрабхудың өмірбаяны), араб, парсы және санскрит мәтіндерінің аудармалары, сондай-ақ мұсылман ақындарының дүниеуи туындылары (мысалы, Алаулдың еңбектері). Роман 19-ғасырдың ортасында енгізілді. Нобель сыйлығының лауреаты Рабиндранат Тагор – бенгал әдебиетінің әлемге ең танымал өкілі. Кази Назрул Ислам, белсенділігімен және британдықтарға қарсы әдебиетімен көзге түскен, «Көтерілісші ақын» деп аталған және қазір Бангладештің ұлттық ақыны ретінде танылған.

Ежелгі

Бенгал тіліндегі алғашқы туындылар 10-12 ғасырлар аралығында пайда болды. Олар көбінесе "Чаряпада" деп белгілі және әртүрлі будда монахтары – Луипада, Канхапада, Куккурипада, Чатилпада, Бусукупада, Камлипада, Дхенданпада, Шантипада және Шабарапада сияқтылардың 47 мистикалық гимнінен тұрады. Қолжазба 1907 жылы Непал корольдік кітапханасында пальма жапырағында бенгал тіл біліміндегі маманы Харапрасад Шастри тапқан. Бұл қолжазбалардың тілі толыққанды түсінілмегендіктен, Шастри оларды "Сандхья Бхаша" (সন্ধ্যা ভাষা) деп атады, яғни "күн бату тілі" деген мағынаны білдіреді.

Ерте ортағасырлық/Өткінші кезең (12001350)

Бұл кезең көптеген таныс мақалдар мен шумақтардың алғаш рет пайда болған уақыты деп есептеледі. Бенгал әліпбиі қазіргі түріне жақын болды. Рамай Пандит және Халайуд Мисра осы дәуірдегі белгілі жазушылар еді.

Чайтаньяға дейінгі кезең (1350-1500)

Мұсылман жазушылары дін, мәдениет, космология, махаббат және тарих сияқты тақырыптарды әңгімелер мен эпостар арқылы зерттеді; олар көбінесе "Мың бір түн" және "Шахнаме" сияқты араб және парсы әдебиетінен шабыттанды немесе аударма жасады. Әдеби романтикалық дәстүрде Шах Мұхаммед Сагирдің Юсуф пен Зулайха туралы өлеңдері, сондай-ақ Зайнуддин мен Сабирід ханның шығармалары болды. Добаши мәдениеті мұсылмандық әңгімелерді бейнелеу үшін араб және парсы лексикасын бенгал мәтіндеріне енгізді. Эпикалық поэзияға Сайед Сұлтанның "Набибанша" және Шах Баридтің "Расул Бижой" кірді. Чандидас осы кезеңнің танымал индуист лирикалық ақыны болды, ол Джаядеваның шығармаларын санскриттен бенгал тіліне аударған және Радха мен Кришна арасындағы махаббатқа арналған "Шри Кришна Киртана" сияқты мыңдаған өлеңдер жазған. Осы кезеңдегі көптеген индуист жазушылары Майтхили тіліндегі Вайшнав ақыны Видьяпатиден шабыт алды. Маладар Басудың "Шри Кришна Виджая" кітабы, негізінен "Бхагавата Пурананың" 10-шы және 11-ші тарауларының аудармасы, нақты мерзімі белгілі ең ерте бенгалдық повесть болып табылады. 1473-1480 жылдар аралығында жазылған, ол Кришна жырларына қатысты ең көне бенгалдық поэма.

Орта ғасырдың аяғы (15001800)

Араканды қайта басып алғаннан кейін бенгал әдебиеті гүлденді. Мұнда Падмавати авторы Алаул, сондай-ақ Даулат Қази, Даулат Вазир Бахрам Хан, Чандравати авторы Құрайши Маган Такур және Насирнама авторы Марадан сияқты Аракан корольдік сарайының қолдауында болған көрнекті жазушылар өмір сүрді. Қази сарайдың қолдауымен жұмыс істеген алғашқы ақын болды. Ол бенгал тіліндегі алғашқы роман деп есептелетін "Сатимайна және Лорчандрани" романын жазуды бастады. Сарайда бірлескен жұмыс жиі кездесетін, сондықтан Алаул Қазидің қайтыс болғаннан кейін аяқтай алмаған романын аяқтады. Кәсіби судья болған Хайят Махмуд орта бенгал әдебиетінің соңғы ақыны саналады.

Қазіргі заман (1800 - қазіргі)

Бенгал әдебиетінің қазіргі кезеңін шамамен алты кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең: Проза дәуірі (1800–1850). Осы уақыт аралығында христиан миссионерлері мен санскрит біліміне ие бенгал ғалымдары проза арқылы модернизмді қалыптастыруға күш салды. Екінші кезең: Даму дәуірі (1850–1900). Осы кезеңде Банким Чаттападхяй және Майкл Мадхусудан Датта сияқты жазушылар батыс ықпалында жазылған романдар мен өлеңдер жазды. Бұл классикалық туындылар уақыттың сынағынан өтіп, шедеврлерге айналды. Үшінші кезең: Рабиндранат Тагор дәуірі (1890–1930). Бұл кезең Тагордың шығармаларымен ерекшеленді, ал басқа туындылар, әсіресе өлеңдер, оның ықпалына бағынды. Төртінші кезең: Рабиндранат Тагордан кейінгі кезең (1930–1947). Осы уақыт аралығында көптеген жазушылар Рабиндрик ықпалынан қашықтауға тырысты. Бұл Үндістанның бөлінуіне дейін жалғасты. Бесінші кезең: Бөлінуден кейінгі кезең (1947–1970). Бөлінуден кейін бенгал әдебиеті Батыс Бенгалия және Шығыс Пәкістан/Бангладеште әрқайсысының саяси және діни ерекшеліктерін көрсете отырып, жеке даму жолына түсті. Алтыншы кезең: Бангладеш/Батыс Бенгалия дәуірі (1971 жылдан қазіргі уақытқа дейін). 1971 жылы Бангладеш құрылғаннан кейін, Бангладеш әдебиетін Хұмаюн Ахмед сияқты жазушылар жандандырды, ол халыққа ұнайтын қарапайым тілмен жазудың жаңа стилін жасады. Сол кезде Батыс Бенгалия жазушылары – Сунил Гангопадьяй, Самареш Мажумдар және Ширшенду Мухопадьяй ғаламдану дәуірінде Батыс Бенгалияға жаңаша көзқараспен туындылар жазды. Осы дәуірдегі танымал жазушылардың дүниеден озғандығына байланысты, мыңжылдық дәуірде жаралған әдебиет әлі толық сипатталған жоқ.

Бірінші және екінші кезең (1800-1900)

Христиан миссионерлері жазған кітаптар Бенгал тілінде басылған алғашқы кітаптар болды. Мысалы, дом Антонионың «Брамин Римдік Католик Самбад» кітабы 17 ғасырдың соңында басылған алғашқы бенгал кітабы еді. Бенгал жазуы Бенгал ғалымдары Форт-Уильям колледжі үшін оқулықтар жазғанда одан әрі дамыды. Бұл еңбектердің әдеби құндылығы төмен болғанымен, осы дидактикалық еңбектерді пайдалану арқасында проза жазу өте дамыды. Раджа Раммохан Рой бенгал тіліндегі діни және оқулық кітаптар жинағына үлес қосты. Миссионерлер мен Брахмо Самадж көптеген журналдар мен газеттер шығарған сайын, жаңа идеяларды жеткізу үшін жазу мәдениеті жылдам дамыды. Майкл Мадхусудан Даттаның 1860 жылы жарық көрген «Тиллоттама Самбхаб Кабья» атты алғашқы дастаны бос өлеңмен жазылған алғашқы бенгал поэмасы болды. Банким Чандра Чаттерджи 19 ғасырдың көрнекті бенгал романистері мен эссешілерінің бірі саналды. Ол сонымен қатар «Андамат» (1882) романында кездесетін Үндістанның ұлттық әні «Ванде Матарамды» жазды. Тагор заманына дейінгі кезеңде қазіргі Бенгалияның күнделікті өміріне бағытталған халық әдебиеті де кең тарады. Бұл еңбектердің прозалық стилі, сондай-ақ юморы көбінесе қарапайым, тікелей және түсінікті болды. Осы тұрғыдағы шедевр – Калипрасанна Сингханың «Хутом Печар Накша» («Бездеулі түйеқұс суреті») еңбегі, ол 19 ғасырдағы Калькуттадағы «Бабу» мәдениетін сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Осыған байланысты тағы бір маңызды еңбектер – Пери Чанд Митраның «Алалер Гхорер Дулал» («Қызыққан бала»), Шибнат Шастридің «Рамтану Лахири о таткалин Банга самадж» («Рамтану Лахири және қазіргі бенгал қоғамы») және Бхабаничаран Бандопадьяйдың «Наба Бабу Билас» және «Наба Биби Билас». Бұл кітаптар қазіргі бенгал диалектісі мен халықтық қоғамды тиімді бейнелеген, сонымен қатар Рупчанд Пакхи және Бхола Мойра сияқты шеберлердің Хисти, Кхер және Кабиал гаан сияқты қазір жойылған музыка жанрларын қамтыды. Мұндай кітаптар Тагор мәдениетінің пайда болуынан бастап бенгал қоғамында әдеби сән мен талғамға деген сүйіспеншіліктің артуына байланысты сирек кездесе бастады. Банким Чандра Чаттерджидің «Ванде Матарам» романы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында маңызды рөл атқарды және ол Үндістанда кең құрметке ие, бірақ Бангладеште оның романдары аз дәрежеде ғана танымал. Банким мемориалдық сыйлығы – Батыс Бенгал үкіметінің берген ең жоғары әдеби сыйлығы.

Үшінші және төртінші кезең (1900-1947 жж.)

Рабиндранат Тагор және Кази Назрул Ислам – 20-шы ғасырдағы Бенгалдың ең белгілі және жемісті жазушылары. Тагор Үндістанның ұлттық әнұраны «Жана Гана Мана» мен Бангладештің «Амар Шонар Бангла» әнұранының авторы ретінде, сондай-ақ Шри-Ланка Матхаға шабыт көзі ретінде белгілі. Назрул да Бангладештің ұлттық ақыны ретінде құрметке ие. Сарат Чандра Чаттерджи роман, повестьтер мен әңгімелер жазды. Ол сонымен қатар «Нарир Мулья» (1923) және «Свадеш О Сахитья» (1932) жинақтарына енген эсселердің авторы. Оның ең танымал туындыларының ішінде – «Шриканта», «Шаритрахин», «Девдас», «Грихадаха», «Дене Паона» және «Патер Даби».

Қысқа әңгімелер жазушылар

Бенгал әдебиеті қысқа әңгімелермен де әйгілі. Рабиндранат Тагор, Маник Бандопадхяй, Тарашанкар Бандопадхяй, Бибутибушан Бандопадхяй, Раджшехар Басу (Парасурам), Сайед Муджтаба Али, Премендра Митра сияқты белгілі әңгімешілер бар. Бенгал сонымен қатар Сатьяджит Рай, Шарадинду Бандопадхяй және басқалар жазған детективтік әңгімелер мен романдарымен де танымал.

Бесінші кезең: бөліністен кейінгі кезең (1947-1971)

Раджшехар Басу (1880–1960 жж.) – бенгал әдебиетіндегі сатирикалық әңгімелердің ең белгілі жазушысы. Ол «Парашурам» псевдонімімен жазған әңгімелерінде бенгал қоғамының әртүрлі топтарындағы шарлатандық пен жамандыққа күлді. Раджшехар сонымен қатар көрнекті сөздік жазушы, аудармашы және эссеист болған. Оның «Чаланика» (1937) – ең танымал бенгал тіліндегі қысқаша сөздіктердің бірі, ал «Мегадута» (1943), «Рамаяна» (1946), «Махабхарата» (1949) және «Бхагавад-гита» (1961) бенгал тіліне аудармалары да жоғары бағаланған. Балайы Чанд Мухопадхьяй, «Банафул» атпен жазған, сол дәуірдегі тағы бір белгілі автор. Ол көбінесе жарты бетке жуық қысқа виньеткаларымен танымал, бірақ оның шығармашылығы алпыс бес жылға созылып, «мыңдаған өлең, 586 қысқа әңгіме (олардың бір бөлігі ағылшын тіліне аударылған), 60 роман, 5 драма, бірнеше бір актілік пьеса, «Пащатпат» (Түйін) деп аталатын автобиографиясы және көптеген эсселерді» қамтыды. Сарадинду Бандиопадхьяй, сонымен қатар танымал тарихи ойын-сауық жазушысы, «Бёмкеш Бакши» детектібін жасады. Осы кезеңнің басқа да белгілі авторлары Самареш Басу, Премендра Митра, Шибрам Чакраборти, Нараян Гангопадхьяй, Субодх Гош, Нарендранатх Митра және т.б. болды.

Пракалпана қозғалысы

Америкалық белгілі сыншы Стив ЛеБланк "кішкентай әдеби революция" деп, ал Калькутта тәрбиелеген қозғалыс ретінде таныстырған "Пракалпана" қозғалысы 1969 жылдан бері Ваттачарджа Чандан жетекшілігімен "Пракалпана" көркем әдебиеті, "Сарбангин" поэзиясы және "Четанавяз" сияқты жаңа жанрларын қалыптастырып, дамытып келеді. Бұл, мүмкін, Бенгалия әдебиетінің бастауы болған және бенгалия-ағылшын тілдерінде жазылатын Үндістандағы жалғыз әдеби қозғалыс. Ол Ричард Костеланец, Джон М. Беннетт, Шила Мерфи, Дон Вебб сияқты танымал халықаралық авангард жазушылары мен пошта суретшілерінің, сондай-ақ Ваттачарджа Чандан сияқты көрнекті бенгалиялық ақындардың, жазушылардың және суретшілердің қатысуы арқылы бүкіл әлемге таралды.

Бангладеш өзені

Хумаюн Ахмет өзіне тән, қарапайым жазу стилін жасады, ол зор танымаллыққа ие болды. Оның Химу, Мисир Әли, Бейкер аға сияқты кейіпкерлері барлық елге белгілі, әркімнің сүйіп оқитын тұлғалары болып қала береді. Оның ұстазы, Бангладештің Шекспирі деп есептелетін Натьягуру Нурул Момен әдебиеттің үш саласындағы алғашқылардың бірі болды: драматургия, көркем әдебиет және сатира. Басқа да белгілі жазушылар: Мұхаммед Зафар Иқбал, Хумаюн Азад, Ахмет Софа, Селина Хоссейн, Таслима Насрин және тағы да басқалар. Валиулла Бхуян – Бангладеш балалар әдебиетінің қазіргі заманғы авторлары мен баспагерлерінің бірі. Оның кітаптары мен әңгімелері Бангладеште ең көп сатылатын кітаптардың қатарында. Ол Goofi Books ашып, балалардың құндылықтарды, сезімталдық пен шығармашылықты дамытуға бағытталған кітаптар жазып, басып шығарады.

Батыс Бенгал ағысы

Батыс Бенгалияның бенгал әдебиетіне бенгал әдебиетін дамытқан модернист ойшылдар тобы үлкен әсер етті. Сунил Гангопадхай – ақын, романист және балаларға арналған әңгімелердің авторы, өзінің заманында ең көп шығарма жазған жазушылардың бірі. Сатьяжит Рей өзінің Фелуда деген жеке детективін жасады, оған Фелуданың жақын серігі Тапеш Ранджан Митра, Фелуда оны «Топше» деп еріксіз шақыратын, және Лалмохан Гангули сүйіспеншілікпен қосылды. Рей сондай-ақ профессор Шонку және Тарини Хуро сияқты есімдерді ойлап тапты, олар тиянақты ғалым, оқиғаларға толы саяхатшы және шебер әңгімеші болды. Бұдан басқа, Нараян Саньял, Буддадеб Гуха, Махашвета Деви, Нирендранатх Чакраборти, Самареш Мажумдар, Самареш Басу, Сухитра Бхаттачарья, Пурушоттам Кумар Дебнатх, Набанета Дев Сен, Сайед Мустафа Сираж, Барен Гангопадхай, Амия Бхушан Мазумдар, Дебеш Рой, Атин Бандиопадхай, Шанкха Гош, Шакти Чаттопадхай, Моти Нанди, Камал Кумар Мажумдар, Шанкар, Малай Рой Чоудхури, Харипада Мондал, Бани Басу және тағы да басқалар өз іздерін қалдырды.