Кіріспе

Ұқсастық эвристикасы – адамдардың ұқсастық негізінде қабылдайтын шешімдеріне қатысты психологиялық эвристика. Көбірек айтқанда, ұқсастық эвристикасы адамдардың ағымдағы жағдайды басқа жағдайлармен немесе олардың прототиптерімен салыстырып шешім қабылдауын түсіндіруге қолданылады. Ең қарапайым деңгейде ұқсастық эвристикасы – бейімделу стратегиясы. Ұқсастық эвристикасының мақсаты – жағымды тәжірибе арқылы өнімділікті арттыру және жағымсыз тәжірибелерді қайталамау. Ағымдағы жағдайдың жағымды немесе жағымсыз болуына қатысты шешімдер, өткеннің ағымдағы жағдайға қаншалықты ұқсас болғанына байланысты қабылданады. Мысалы, адам кітап сатып алу туралы шешім қабылдағанда ұқсастық эвристикасын қолдануы мүмкін. Егер романның сюжеті бұрын оқыған және ұнаған романдарға ұқсас болса немесе автордың жазу стилі сүйікті авторларға ұқсас болса, сатып алу шешіміне оң әсер етеді. Бұрын ұнаған кітаптарға ұқсас сипаттамалары бар кітаптың да ұнатуы мүмкін, сондықтан адам оны алуға шешім қабылдайды.

Өмірбаян

Ұқсастық эвристикасы өткен тәжірибеден үйренуге тікелей мән береді. Мысалы, ұқсастық эвристикасы фонологиялық ұқсастық тесттері сияқты тәжірибелерде жанама түрде байқалған. Бұл тесттерде адам бұрын естіген дыбыстармен салыстырып, ұқсас дыбыстарды ерекшелеу қабілеті зерттеледі. Бұл зерттеулер жалпы эвристикаға тән шешім қабылдау процесін қамтымаса да, өткен тәжірибеге сену және оны қазіргі жағдаймен салыстыруды көрсетеді. Сонымен қатар, ұқсастық эвристикасы экономика және тұтыну саласында бағалы құралға айналды.

Нақты өмірдегі мысалдар

Сауда және тұтынушылық көзқарас тұрғысынан қарағанда, ұқсастық эвристикасын бизнес әлемінде байқау өте оңай. Адамдар әдетте өзінің әлемге деген көзқарасын өткен тәжірибесімен қалыптастырады; демек, егер бір нәрсе бұрынғы жағымды тәжірибеге ұқсас болса, онда адам сол қазіргі тәжірибеге қатысуы мүмкін. Ал нашар тәжірибе болған жағдайларда керісінше болады. Осы ұғымның қарапайым мысалы – адамның бұрынғы ұқсас мекемені еске түсіретін белгілі бір мейрамханада тамақтануға шешім қабылдауы.

Маркетинг

Компаниялар көбінесе ұқсастық эвристикасын маркетингтік стратегия ретінде пайдаланады. Мысалы, компаниялар өз қызметтерін табысты бәсекелеске ұқсас, бірақ жақсырақ екенін жарнамалайды – мұндай тұжырым киноиндустриясында жақсы көрінеді. Алдағы фильмдердің трейлерлері соңғы фильмді белгілі бір режиссердің түсіргенін атап, оның бұрынғы фильмдеріне сілтеме жасайды. Нәтижесінде, көрермендердің санасында ұқсастық эвристикасы қалыптасады; жаңа фильм мен бұрынғы сәтті фильмдердің арасындағы ұқсастық адамдарды оны көруге итереді. Автокөлік бөлшектерін өндіруші компаниялар мен олардың дистрибьюторлары мен дилерлері «OEM» (түпнұсқа жабдық өндірушісі) және «OE» (түпнұсқа жабдық) терминдерін қолданғанда ұқсастық эвристикасын пайдаланады. Мысалы, OE дизайнындағы талаптарда белгілі бір беріктік көрсеткіші, коррозияға төзімділік және материалдық құрамы талап етілуі мүмкін. OEM, егер олар OE дизайнының барлық немесе көп бөлігіне сәйкес келмесе, сол бөлікті арзанрақ және ықтимал жоғары пайдамен өндіре алатынын түсінеді. Өнімдерін танымал брендке немесе өнімге (мысалы, Mercedes Benz) қарсы «OEM» деп маркетингтеу арқылы, жеткілікті тұтынушылардың өздерінің OEM өнімін OE өнімінен сатып алатынын күтеді. Керісінше жағдай OE зауытында (мысалы, Mercedes Benz) орын алады, ол тауарлық өнімнің (мысалы, антифриз/салқындатқыш, ұшқыштар және т.б.) өзінің брендін тауарлық өнімнен жақсырақ сапалы деп жариялайды. Сонымен қатар, кері ұқсастық эвристикасын қолдану өте құнды маркетингтік құрал болуы мүмкін. Мысалы, Nintendo АҚШ-та Nintendo Entertainment System (NES) жүйесін іске қосуды қалағанда, видео ойындардың дағдарысы ортасында жасады; Atari видео ойындарды американдықтардың ең аз танымал хоббилерінің біріне айналдырған еді. NES-тің алғашқы көрсетілімдері жақсы қабылданбады – бұл ұқсастық эвристикасының бар екенін көрсетті, және адамдар интерактивті теледидар ойындарына қатысты кез келген нәрсеге күмәнмен қарады. Nintendo-ның мақсаты сол кезде жүйесін бұрынғы мысалдардан ерекшелендіру болды. Ерекшелік эвристикасын қолдана отырып, Nintendo бұрынғы бейне ойын индустриясынан жеткілікті айырмашылық жасап, сәтті өнімді нарыққа шығара алды.

Жұмысқа алу

Жұмысқа орналасу кезіндегі әңгімелер жиі компания ішіндегі мәдениетке сай келетін үміткерлерді анықтау үшін ұқсастық эвристикасын пайдаланады. Адам ресурстарын бағалау сатыларында үміткерлердің білім деңгейі мен тәжірибесіне баса назар беріледі, осы арқылы олардың компаниядағы жоғары қызметке тағайындалған қызметкерлермен ұқсастығы немесе айырмашылығы анықталады.

Мұралық қабылдаулар

Ұқсастық эвристикасы кейде білім беру мекемелеріне қабылдау кезінде үміткерлердің мүмкіндіктерін арттыру үшін қолданылатын ескі қағидаларда пайдаланылады. Бұл, әдетте, түлектердің балалары басқа ұқсас жағдайдағы отбасылық достардың арасында болып, нәтижесінде өзі де сәтті бола алады деген пікірге негізделген.

Проблеманы шешу

Кейбір мамандықтар, мысалы бағдарламалық жасақтаманы құрастырушылар, ұқсастық эвристикасын үнемі қолданады. Бағдарламалық жасақтаманы құрастырушылар үшін ұқсастық эвристикасы қателерді жою жұмыстарын орындағанда пайдаланылады. Бағдарламалық құралдың қатесі – проблеманың бар екенін көрсететін белгілер жиынтығы. Әдетте, ұқсас белгілер бағдарламалау қателерінің ұқсас түрлерінен туындайды. Бұл белгілерді бұрын түзетілген бағдарламалық кемшіліктермен салыстыру арқылы, құрастырушы ең мүмкін себебін анықтап, тиімді шара қолдана алады. Уақыт өте келе, құрастырушының алдыңғы тәжірибесі ұқсастық эвристикасын қолданудың тиімділігін арттырады, соның арқасында проблеманың түбін ашатын жөндеу тәсілін жылдам таңдауға болады. Проблемаларды шешуде жалпы алғанда ұқсастық эвристикасының пайдасы зор. Ескі проблемаларға ұқсас жаңа проблемалар туындағанда, ұқсастық эвристикасы бұрын жақсы нәтиже берген тәсілді таңдайды. Егер ағымдағы проблема жаңа болса да, бұрынғы мәселелермен қандай да болса ұқсастық дұрыс шешімді табуға көмектеседі.