Кіріспе

Блаж Никола Кральевич (19 қыркүйек 1947 - 9 тамыз 1992) - босниялық хорват жарымәскери басшысы, Босния соғысы кезінде Хорватия қорғаныс күштеріне (ХОС) қолбасшылық еткен. Австралияға көшіп келген Кральевич 1967 жылы сол жерге келгеннен кейін Хорватия революциялық бауырластығына (HRB) қосылды. 1992 жылы қаңтарда Югославияға оралған кезде оны Хорватия құқық партиясының (HSP) басшысы Доброслав Парага Босния мен Герцеговинадағы ХОС басшысы етіп тағайындады. Босния соғысы кезінде ол хорват-босниялық одақты жақтады, бұл көзқарас Хорватия президенті Франьо Туджман және оның Хорватия демократиялық одағы (HDZ) партиясы басқарған хорват үкіметінің көзқарастарына қайшы келді. Ол Босния мен Герцеговинаның өзін-өзі жариялаған Хорват Республикасы Герцеговинаның президенті Мате Бобан мен Серб Республикасының президенті Радован Караджичтің Босния мен Герцеговинаны бөлу әрекеттерін айыптап, Босния президенті Алия Изетбеговичті Босния және Герцеговина Республикасы армиясы штабының мүшесі етіп тағайындады. Оның өлімінен екі ай өткен соң хорваттар мен босниялықтар арасындағы қарым-қатынас толығымен нашарлап, босниялық-хорват соғысына әкелді.

Ерте өмір

Блаж Кральевич 1947 жылдың 19 қыркүйегінде Босния және Герцеговина Халық Республикасының Любушки муниципалитетіндегі Лисице ауылында дүниеге келді.

Австралия

1967 жылы 19 жасында ол Австралияға көшіп барды, онда оны 1961 жылы Австралияда құрылған Хорват революциялық бауырластығына (HRB) Сретко Ровер шақырып алды. Бұл ұстаздар идеологиясын қолдайтын ұйым болды. Кральевич 1972 жылы Югославияның солтүстік бөлігіне қарулы, жасырын шабуыл жасау үшін Австралияда дайындықтан өткен HRB мүшелерінің таңдамалы тобына тағайындалды. «Бугойно тобы» деп аталған бұл топ Югославияға енді, бірақ міндетін орындай алмады, қатысқан 19 адамның 18-і Югославия күштері тарапынан өлтірілді немесе атылды. Дегенмен, Кральевич Бугойно тобы Австралиядан кетпес бұрын Мельбурнда маскылық жасағаны үшін тұтқындалды және қамауға алынды, осылайша осы тағдырдан құтылды. Кральевич Канберраның шеткі аймағындағы Камбада тұрып, кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді, бірақ хорват ұлтшылдығын белсенді түрде қолдады. Ол Хорватия Ұлттық Кеңесінің Австралиялық бөлімшесінің жетекші өкілі болды, бұл ұйым Югославияны кез келген жолмен құрту үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Осы қызметінде ол Кеңестің мақсаттары мен Усташа идеалдарын қорғайтын мақалаларды бірлесіп жазды. Сондай-ақ ол Югославияға қарсы өткен халық наразылықтарында белсенді қатысты және 1978 жылы Канберрадағы Югославия елшілігіне қызыл бояумен толтырылған бөтелкелер лақтырғаны үшін тұтқындалды.

Югославияның ыдырауы

Кральевич 1990 жылға дейін Австралияда болды, содан кейін Хорватияның тәуелсіздігі үшін күреске көмектесу үшін Югославияға оралды. 1990 және 1991 жылдары Хорватия мен Босния және Герцеговинадағы серб жасақтары, жақсы жабдықталған Югослав халық армиясымен (ЮНА) қаруланып және бірлесіп әрекет ете отырып, кең аумақтарды басып алды. Хорватия үкіметі 1991 және 1992 жылдың басында Босниядағы хорваттарды қаруландыра бастады, сербтер соғысты Босния және Герцеговинаға таратуы мүмкін деп күтті. 1991 жылы маусымда Хорватияның Құқықтар партиясы Хорватияда Хорватия қорғаныс күштерін (ХОС) құрды. 1991 жылдың шілдесінен 1992 жылдың қаңтарына дейін ЮНА және серб жарымәскерилері Хорватияға шабуылдар жасау үшін босниялық аумақты пайдаланды. 1991 жылдың қарашасында Хорват автономиялық қауымдастығы құрылды. Ол бөлінуді көздемейтінін және Босния мен Герцеговина шеңберінде "жергілікті басқарудың құқықтық негізі" болатынын мәлімдеді, бірақ Югославия емес. Желтоқсан айында Туджман босниялық хорват басшыларымен сөйлескенде "Босния мен Герцеговинаның егемендік тұрғысынан перспективасы жоқ" деді және хорват саясаты "Хорватияға қолайсыз болғанға дейін [Босния мен Герцеговинаның] егемендігін қолдауды" ұсынды. Сол айда ХОС Хорватия үкіметі таратып жіберді. 1992 жылдың 3 қаңтарында ХСП басшысы Доброслав Парага Кральевичті Босния мен Герцеговинадағы ХОС басшысы етіп тағайындады және оның бас штабын Любускиде құрды. Ол "Боснияның аумақтық тұтастығын Босния мен Герцеговинаны бөлуді қолдаған HVO-ға қарағанда әлдеқайда дәйекті және шыншылдықпен қолдады". Ол HVO-ға қарағанда босниялықтарды көбірек қабылдады және босниялық хорваттар, босниялықтар және шетелдік еріктілерден тұратын 5000 еріктінің құрамына енді. Ол ықпалды рөл атқарды және біріккен Босния мен Герцеговина үшін хорваттар мен босниялықтардың одағын жақтады. Оның көзқарастары хорват үкіметінің көзқарастарына қайшы келді және ол Туджманның Хорват демократиялық одағы (HDZ) хорват-босния соғысына арналған жоспарларына кедергі ретінде қарастырылды. Хорватияның қорғаныс министрі Гойко Шушакпен тығыз байланысты БАҚ ХОС шын мәнінде "МОС", "мұсылмандық қорғаныс күштері" екенін және босниялықтар ХОС арқылы хорваттарды арқасынан шабуға дайын екенін мәлімдеді. Соғысқа кіргеннен кейін Кральевич былай деп мәлімдеді: 1992 жылдың сәуірінде Сараевоның қоршауы басталды, сол кезде босниялық сербтер құрған Серб Республикасы армиясы (VRS) Босния мен Герцеговинаның 70% -ын бақылады. 8 сәуірде босниялық хорваттар Хорват қорғаныс кеңесіне (HVO) біріктірілді. Сондай-ақ, босниялықтардың да саны көп болды. 1992 жылдың 15 сәуірінде Босния мен Герцеговина Республикасының (БГР) көпұлтты армиясы құрылды, әскердің екі үшін бір бөлігінен астам бөлігі босниялықтардан, ал шамамен үштен бірі хорваттар мен сербтерден тұрды. Қыста босниялықтар HVO-дан шығып, ARBiH-ға қосыла бастады, ол да Хорватиядан жабдықтау ала бастады. Мамыр айында HVO генерал-майоры Анте Розо HZ HB-дегі жалғыз "заңды әскери күш" HVO екенін және "TO [Аумақтық қорғаныс] командасының барлық бұйрықтары жарамсыз және осы аумақта заңсыз деп есептеледі" деп мәлімдеді. 1992 жылдың 9 мамырында Бобан, Туджманның көмекшісі және бұрынғы Хорватия премьер-министрі Йосип Манолич және өзін жариялаған Серб Республикасының президенті Радован Караджич Грацта жасырын кездесіп, Босния мен Герцеговинаны бөлу туралы келісім жасады, ол Грац келісімі деп аталды. Кральевич келісімді айыптады, "Біз Босния мен Герцеговинаның барлық азаматтарын, әсіресе хорваттар мен босниялықтарды Мате Бобан мен Радован Караджич арасындағы мәлімдемелерді немесе келісімдерді ескермеуге шақырамыз. Екеуі де хорваттар мен босниялықтар атынан сөйлемейді. Олар хорваттар мен босниялықтардың қалауын білдірмейді. HOS және TO Босния мен Герцеговинаны қорғайды және қорғайды". Кральевич хорваттардың ішкі бөліністеріне тоқталып, "Біз қараңғы өткені мен күмәнді қазіргі уақыттағы адамдардан құтыламыз. Біз оларды үйлеріне жібереміз, бірақ біздің тағдырымыз қауіпте болғандықтан, оларға назар аудару керек. Бізде мүмкіндік бар, бірақ тек осы ғана". Босния соғысының басынан бастап HOS және HVO билік пен ықпал үшін бәсекелесті. HOS Мостар, Чапльжина, Неум және Столац қалаларын азат етуде маңызды рөл атқарды. 1992 жылдың шілдесінің соңында бір күн ішінде 700-ге жуық HVO мүшесі Чепльжинадағы HOS қатарына қосылды. Осындай жағдайлар Томиславград, Ливно және Мостарда да болды. 1992 жылдың жазында HVO босниялық мүшелерін тазалай бастады. Сонымен қатар, Босния мен Герцеговинадағы хорваттар арасында HVO мен HOS арасында қарулы оқиғалар басталды. HOS босниялық үкіметке адал болды және Кральевич оның құрамына тағайындалды.

Құрлық

1992 жылғы 9 тамызда Кральевич пен оның сегіз қызметкері хорваттар мен босниялықтардың арасындағы жікке қолдау көрсеткен Младен Налетиличтің басшылығындағы ХВО әскерлерімен өлтірілді. Кральевичтің HOS күштері Требинье маңындағы ВРС-ке шабуыл жасағаннан кейін осы оқиға болды. Маноличтің сөзіне сәйкес, Кральевичті өлтіруге бұйрық Шушак берген, ал Туджман мақұлдаған. Требинье қаласының соғыс кезеңіндегі әкімі Божидар Вучуревич SDS және HDZ өкілдері орындауы тиіс "тапсырма" екенін көрсететін құжаттарды сақтап қалғанын мәлімдеді. HOS-тың Шығыс Герцеговинаға жылжуы және Требиньені басып алуы Бобанды ашуландырды, ол Караджичке хорват күштерінің бұл аймаққа қызығушылығы жоқ екенін айтқан болатын. ХВО-ның Крушево штабы екі көліктегі HOS мүшелері полиция бекетінде тоқтаудан бас тартып, ал HOS мүшелері бірінші болып атып, ХВО лейтенанты Живко Бодуличті өлтіргенін мәлімдеді. Кральевичтің денесі мен қалған сегіз HOS сарбазының денелері тергеу басталғанға дейін Сплитке сараптамаға жіберілді, ал Мостардан келген тергеу судьясы оқиға орнына бір күннен кейін ғана келді.

Кейінгі оқиғалар мен мұра

Оның қайтысынан кейін хорват медиасы Кральевичтің Югославияның құпия полициясы UDBA-ның агенты болғанын, Босниялық хорваттардың мүдделеріне нұқсан келтіру үшін Австралиядан оралғанын мәлімдеді. Босниялық шенеуніктер Туджман үкіметінің қатысы болуы мүмкін деп күдіктенді. HOS таратылды, HVO жалғыз хорват күші ретінде қалды. HOS босниялық-хорват соғысының басында HVO және ARBiH-қа біріктірілді. 1996 жылы Шушақтың қысымымен Туджман Кральевичке Петр Зринский және Фран Кристо Франкопан орденін бұрынғыдан берді. Ол қанында болған кезде Кральевич үйленген және Канберрада тұратын екі ұлы болған.