Кіріспе

Француз доминикандық монахы, Хамберт Римдік (шамамен 1190–1200, Romans sur Isère – 14 шілде 1277, Валенс, Дром, Франция) – 1254 жылдан 1263 жылға дейін Уағыздаушылар орденінің бесінші басшысы болған француз доминикандық монах.

Ерте мансап

Оның ерте өмірінен ештеңе белгілі емес. Оның өмірінің ең алғашқы белгілі мәліметтері Хумберттың Париж университетінде өнерден бастап, кейін канондық құқықты оқығанын, содан кейін профессор болып қабылданғанын көрсетеді. Тераң иманды адам болғандықтан, ол бастапқыда картузиандарға (оның бауыры қосылған) қосылуды ойлағанмен, 1224 жылдың 30 қарашасында доминикандықтар қатарына кірді. Одан кейін 1226 жылы Лиондағы доминикандық монастырында теологиядан сабақ берді. 1237 жылға қарай ол сол монастырьдың приоры болды. 1240 жылы ол Тоскана провинциалдық приоры болып тағайындалды. Италияда болуы 1241 жылғы паптық конклавта оның кандидатурасын қолдауға себеп болды (дегенмен Орсини және басқа да римдік ақсүйек отбасылары оның сайлануына қарсы болған сияқты). Хумберт 1244 жылы Францияға, Францияның провинциалдық приоры болып оралды, бұл қызметте ол өз ордасынан кардинал болған Сен-Шердің Хьюін алмастырды. Туған жерінде провинциал қызметін атқару кезінде Хумбертке бүкіл орден үшін жазбалар жинағын (лекционарий) жасау тапсырылды.

Бас қолбасшы

1254 жылы Гумберт Доминикан орденінің бас шебері болып сайланды. Оның алғашқы жетістігі – орденнің діни рәсімдерін қайта ұйымдастыру (және оның нәтижесінде стандартизациялау). Орденнің Конституциясының жаңа басылымы дайындалды және орден үйлеріндегі тәртіпті жақсарту шаралары қабылданды. Сонымен қатар, ол Доминикан орденімен байланысты барлық монахтар үшін жаңа Конституция шығарды, ол Франция провинциясының басшысы қызметін атқарган кезде өзі жасаған құжаттарға негізделген. Гумберт орденнің екі мүшесі – негізін қалаушы Доминик және шейіт болған Вероналық Петрдің қанонизациялануын қамтамасыз ету мақсатында ресми түрде ақпарат жинауды бастады. Осы ақпаратты іздеу нәтижесінде Friar Gerald de Frachet «Ағалардың өмірі» (Vitae fratrum) атты еңбегін жазды. Гумберт тілдерді өте жақсы көрді және доминикандықтар арасында, әсіресе араб тілінде лингвистикалық зерттеулерді ынталандырды, себебі миссионерлік жұмыс монахтардың Орта Шығыста мұсылмандардың әсеріне түскен немесе дінін өзгертуге мәжбүр болған адамдар арасында жүргізілді. 1255 жылы ол Картуз монахтарының Конституциясы бойынша туындаған дауды шешу үшін шақырылды. 1256 жылы Францияның қасиетті королі Людовик IX-тың балаларының бірінің шайқас әкесі болды; ал 1258 жылы сол король одан түрлі ақсүйек отбасылары арасындағы дауды реттеу жөнінде кеңес сұрады. Гумберт монахтардың миссионерлік қызметін одан әрі қолдады және Испанияда шығыс тілдерін оқытатын мектептер ашылды. Ол басқару кезінде қажет болған жағдайда мейірімділік пен қатаңдық танытып, кең көзқарас пен егжей-тегжейлілікке ұқыптылықпен қарады. Оның басшылығымен орден Италия, Германия, Испания, Франция және Англияда гүлденді. Гумберт гректерге, венгрлерге, сарациндерге, армяндарға, сириялықтарға, эфиопиялықтарға және татарларға миссионерлер жіберді. Ол діни қызметтің рәсімдерін реттеді, қайтыс болғандарға арналған дұғаларды белгіледі, орденнің тарихын жазуға бұйрық берді және тіпті басшыларды сайлау, тамақ ішу кезінде Конституцияларды оқу, монахтарды бір үйден екінші үйге ауыстыру және басқа да қатысты ережелерге қатысты егжей-тегжейлі жарлықтар шығарды. 1250-ші жылдардың ортасында Париж университетінде доминикандықтар мен францискандықтардың болуына қарсылық білдірілуі оның францискандық министрмен бірлесіп энциклопедия жариялауына әкелді, онда екі орденнің жиі ұзаққа созылған дау-жанжалдарға ұшырауына қарамастан, олардың аман қалуы және университеттегі орындарын сақтау үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек екені талап етілді. Гумберт 1263 жылы Лондонда өткен Бас жиналыста денсаулығының нашарлауына байланысты Орденнің басшысы лауазымынан кетті.

Жазбалар

Гумберт әдеби шығармашылығы негізінен өзінің орденінің қажеттіктерімен байланысты болды. Ол «Регламентті сақтау туралы хат» (Epistola de regularis observantia disciplinae) жазды; Доминикандықтар 1220 жылы қабылдаған, бірақ өзгертілген түріндегі Сент-Августин ережесіне түсініктеме берді; және ордендегі түрлі лауазымдардың міндеттері туралы трактат («Instructiones de officiis ordinis fratrum Praedicatorum») құрастырды. Одан бөлек, ол Доминикан уағыздаушыларын даярлауға көмектесетін бірнеше материалдарды жасады, оның ішінде «De dono timoris» атты нақыл сөздер мен уағыз мысалдарының жинағы, «Уағыз туралы трактат» (De eruditione praedicatorum) – уағыздаушыларға моральдық және практикалық кеңестер беретін еңбек, сондай-ақ уағыз дайындау үшін «жоспарлар» сериясын жасады. Осы сериялардың бірінде 100 түрлі жағдайға арналған уағыздың жоспарлары болды, онда оқшауланғандардан бастап кафедралық канондарға дейін, ақсүйектерден қызметшілерге дейін әртүрлі аудиторияға қалай уағыз айту керектігі егжей-тегжейлі сипатталды. Тағы бір серияда түрлі шаралар үшін, діни жиналыстар мен шіркеу кеңестері сияқты, сондай-ақ турнирлер мен патшалық парламенттерде қолданылатын 100 уағыздың схемасы келтірілген. Гумберт сонымен қатар 1274 жылы Лионның екінші кеңесінде ұсынылу үшін Григорий X-тің тапсырысымен жазылған жетекші зиялылардың бірнеше еңбектерінің бірі – «Opus tripartitum» еңбегін жазды. Бұл құжат шіркеу реформасын қорғады, шіркеу мен арабтардың қарым-қатынасын талқылады, Шығыс пен Батыс арасындағы ажылымның себептері мен салдарына талдау жасады, христиан дінінің екі тармағы арасындағы христиандық бірлікті қайта орнатудың жолдарын ұсынды және бейдін халықтарына миссионерлік жұмысты қолға алуды жақтады. Бұдан өзге, ол Киелі жерді қайтару мәселесіне тоқталып, крест жорықтарына қатысты сын-ескертпелерге қарсы қорғады.

Сыртқы көздер

Гумберт Римдік, Уағыз туралы трактат, аударған Сент-Жозеф провинциясының Доминикан студенттері, ред. Уолтер М. Конлон (Лондон, 1955). Гумберт Римдік, Opera de vita regulari, ред. Ж. Ж. Бертье, 2 томдық (Рим, 1888). (1-том, 2-том) Эдвард Трейси Бретт, Гумберт Римдік: Оның өмірі және XIII ғасыр қоғамына қарайысы (Торонто, 1984).