Кіріспе

Британ армиясының генералы (1835–1901)

Генерал сэр Артур Джеймс Лион Фримантл (11 қараша 1835 – 25 қыркүйек 1901) – британдық армия офицері және Америка Азамат соғысы кезінде Геттисбург шайқасының көрнекті британдық куәгері. "Капитан және подполковник" шенімен ол Солтүстік Америкада үш ай (1863 жылдың 2 сәуірінен 16 шілдесіне дейін) Конфедерациялық Америка Штаттары мен Одақтың аймақтарында саяхаттады. Көпшілік пікірдің қарамастан, полковник Фримантл Ұлыбританияның ресми өкілі емес, көбінесе соғыс турисі болған.

Ерте өмір және мансап

Фримантл әйгілі әскери отбасында дүниеге келген; оның әкесі, генерал-лейтенант Джон Фримантл, Колдстрим гвардиясының батальонына қолбасшылық етті және Пиреней соғысы мен Ватерлоо шайқасында қызмет етті, сондай-ақ 1807 жылы Буэнос-Айреске жасалған сәтсіз британдық шабуыл кезінде генерал-лейтенант Джон Уайтлоккеге көмекші болды. Артурдың орташа аты, Лайон, анасы Агнес Лайоннан келген. Ол 1829 жылы ата-анасының үйлену тойындағы алғашқы куәгер болған Веллингтон герцогының құрметіне "Артур" деп аталды. Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжді бітіргеннен кейін, Артур Фримантл 1852 жылы Британ армиясына қабылданып, алдымен 70-ші жаяу әскер полкінде прапорщик болып қызмет етті, содан кейін дерлік бірден 52-ші жаяу әскер полкіне ауыстырылды. Келесі жылы Фримантл Колдстрим гвардиясының прапорщигі және лейтенанты болды, ал 1860 жылы 25 жасқа толғанда өз полкінің капитаны және армияның подполковнигі шеніне дейін жоғарылатылды. Оның буындығының көптеген басқа офицерлері сияқты, соның ішінде подполковник Гарнет Уолсли, Фримантл Америка Азамат соғысына қызығушылық танытты. Алайда, көптеген достарынан өзгеше, ол Оңтүстікке саяхаттауды шешті және 1863 жылы демалысқа өтініш берді. Өзінің мойндағанынша, оның бастапқы симпатиясы Одаққа болды, себебі ол құлдыққа деген терең жек көрушілікке ие болды. Бірақ оның өзінің кітабының алғы сөзінде айтылғандай: 1863 жылдың 2 наурызында капитан және подполковник Фримантл Англиядан "Атрато" почталық кемесімен кетіп қалды.

Техас арқылы саяхаттау

Фримантель 2 сәуірде Мексиканың Матаморос қаласы арқылы Корольдік фрегат HMS Immortalité бортында Конфедерацияға кірді, Союздың блокадасын бұзудан сақтану үшін, және Рио-Грандеден Техастың Браунсвилл қаласына өтті. Конфедерацияға келгеннен кейін үш сағат ішінде Фримантель алғаш рет «шекаралық әділеттің» куәсі болды – Монтгомери есімді заңнан тыс адамның денесі жол жиегінде жартылай көміліп, етінен айырылған күйде табылған. Бірақ Магрудер кешікті, және Фримантель 13 сәуірде Браунсвилльден саудагер достарының қосылуымен күймемен кетті. Олардың жүргізушісі, Сержант мырза, және оның көмекшісі, судья Хайд, Фримантельдің күнделігіндегі ерекше есте қаларлық тұлғалар, себебі Фримантельдің сот өкілінің дилижанста жұмыс істеуіне таңғалуы осыған тікелей байланысты. Кейін генерал Лонгстрит Техаста қызмет еткен кезінде осы екі адаммен кездескенін еске алады. Браунсвилльден кеткеннен кейін көп ұзамай генерал Магрудермен кездескеннен соң Фримантель Оңтүстік Техас даласымен саяхатын жалғастырып, күнделігіне техастық әйелдердің темекі шағу әдеттері, шағаланың дәмі сияқты байқауларын жазды. Мұнда ол генерал Уильям Рид Скарримен кешкі ас ішіп, кездескен Конфедерация офицерлерінің Ұлыбритания мен Королеваға деген құрметтерін байқады, тіпті олар оның денсаулығына және Империяға тост көтерді. Фримантель енді Техастың қалған аймақтарына асығыс жол тартты, себебі Луизиана штатының Александрия қаласының тағдыры туралы әңгімелер оған жетіп келді. Сонымен қатар, Миссисипи штатындағы Виксбургтің қамалға алынуы да алаңдау тудырды, себебі қаланың басып алынуы Миссисипи өзенінен өтуді дерлік мүмкін емес ететін еді. 2 мамырда Техастың Галвестон қаласына аттанған Фримантель Техас тәуелсіздігінің әкесі Сэм Хьюстонмен кездесті, бірақ ол осы ескі мемлекет қайраткерін мақтанғақ, өзімшіл, сондай-ақ өрескел және әдепсіз деп тапты.

Луизианадан Теннессиге дейін

Генерал Керби Смиттің кеңесімен Фримантл Монроға, Луизиана штатына, Александрияның жағдайына байланысты белгісіздік болғандықтан, сол жерден өзенді кесіп өтуге тырысты. 10 мамыр күні таңертең, Фримантлдің дилижансы бағытына жеткен кезде, саяхатшылар қаланың түскенін хабарлай бастады. Монрода Фримантл Чанселлсвиллдегі Конфедерацияның жеңісі туралы естіді, бірақ жергілікті тұрғындар бұл жаңалықты ынтасыз қабылдады. Дегенмен, Стоунволл Джексонның жараланғаны алаңдаушылық тудырды. Натчестен Фримантл Джексонға сапар шекті, ол 18 мамырда жетті. Қала бірнеше күн бұрын эвакуацияланып, шабуылға ұшырағандықтан, Фримантлға әскерлер мен жергілікті тұрғындар күдікпен қарады, олардың пікірінше, ағылшын офицерінің Оңтүстікке жалғыз сапар шегуі күмәнді еді. Бір жергілікті тұрғын, мылтық ұстаған Смайт мырза, егер ол өзінің кім екенін және құжаттарын көрсетпесе, шетелдік саяхатшыны өлім жазасына кесумен қорқытты. Мейманханада көпшілік алдында "тексеруден" өткеннен кейін, Фримантл Конфедерацияның атты әскерінің офицері мен ирланд дәрігерін өзінің адалдығына көндірді және ерекше саяхатшыны қабылдаған генерал Джозеф Джонстонмен кездесуге мүмкіндік алды. Фримантл Джонстонның жанында бірнеше күн болды, ол генерал Джексонның Чанселлсвиллдегі жарақатынан қайтыс болғанын естіді. Фримантлдің келесі аялдамасы Алабама штатының Мобил қаласы болды, ол 25 мамырда оқиғаға толы пойыз сапарынан кейін жетті, онда пойыз машинисі жолаушыны атып өлтірді. Генерал Дабни Х. Моримен бірге қаланың қорғанысын тексергеннен кейін, Фримантл 28 мамырда Теннесси штатының Чаттануга қаласына келгенге дейін Конфедерация штатының бұрынғы астанасы Монтгомериге қысқа уақытқа барды. Бұл жерде Фримантл танымал тұлғалармен, генералдар Уильям Дж. Харди және Леонидас Полкпен, сондай-ақ Копперхедтердің жетекшісі Клемент Валландигаммен кездесті. Кейін Фримантл Брэкстон Брэггпен де кездесті, ол ағылшынға таныстыру хаттары мен рұқсаттамалар берді, бұл оған келесі күні жеткен Шелбивиллге баруға мүмкіндік берді. Фримантл 5 маусымға дейін осы жерде болды, генерал Харди, оның ағылшын полковнигі Джордж Сент-Легер Гренфелл және ирланд туған генерал Патрик Клебурнмен бірге әскерді тексерді. Ол сондай-ақ генерал Брэггтің крещение рәсіміне куә болды және қала сыртындағы Федералды және Конфедерация әскерлері арасындағы шағын шайқасты көрді, содан кейін келесі күні Чарльстонға аттанды.

Ричмондқа қарай

Подполковник Фримантл көбірек Ричмондқа, Конфедерация астанасына жетуге, содан кейін Солтүстік Вирджиния армиясын табуға ниеттенді, оның қасында біраз уақыт саяхаттауды жоспарлаған еді. Теннессиден ол 8 маусымда соғыстың бастау орны – Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласына келгенге дейін Аугуста мен Атланта арқылы өтті. Ағылшын турисі қаланың қорғанысын тексеруге қызығушылық танытты және 15 маусымға дейін онда болды, Форт Самтерді қарап шықты және Оңтүстік Каролинаның Бірінші әскери округінің командирі генерал Розуэлл С. Риплимен бірге Моррис аралына сапар жасады. Осы уақытта Фримантл генерал П.Г.Т. Борегардпен және капитан Рафаэль Семмстің экипажының бір мүшесімен кездесті, оны Фримантл 1862 жылы Гибралтарда алғаш рет кездестірген еді. Ричмондқа жол жүріп, Фримантл Вильмингтон (Солтүстік Каролина) және Петерсбург (Вирджиния) арқылы өтті, Чарльстоннан екі күннен кейін Конфедерация астанасына жетті. Ол келген күні Конфедерацияның мемлекеттік хатшысы Джуда П. Бенджаминмен кездесуге рұқсат алды. Кездесу кезінде Бенджамин Фримантлға британдық дипломатиялық мойындау К.С.А.-ның соғысын қантөгіссіз аяқтайтынын жеткізді, бірақ британдық офицер Канадаға одақтың шабуылы мүмкіндігінен алаңдады. Бенджамин сондай-ақ қонағына бұрынғы «Таймс» тілшісі Уильям Говард Расселдің құмар ойындары туралы ашқан жайттарына шағымданды. Бенджамин Фримантлді президент Джефферсон Дэвиске алып барды, олар бір сағат сөйлесті. Фримантлдің баяндамасына сүйенсек, Конфедерация жетекшілері британдық келісімді дипломатиялық араласу мәселесінде таң қалдыруға тырысқан болуы мүмкін, оның билігінің жоқтығын ескермей. Ли армиясын мүмкіндігінше ертерек табуға ниеттенген Фримантл 18 маусымда Конфедерацияның соғыс министрі Джеймс Седдонға барды, онда оған генералдар Ли және Лонгстритке ұсыну хаттары берілді. Онда Фримантл келесі екі аптада оның серігі болатын адамдармен танысты. Олардың арасында Расселдің орнын бастан алған «Таймс» газетінің тілшісі Фрэнсис Чарльз Лоули, австриялық кавалерия офицері капитан Фицджеральд Росс және Конфедерацияның бекіністерін тексеру үшін үкіметі жіберген прус армиясының инженері капитан Юстус Шейберт болды. 30 маусымда Фримантл Солтүстік Вирджиния армиясының әйгілі командирімен алғаш рет кездесті және Лонгстриттен генерал Джордж Мидтің Джозеф Хукердің орнына Потомак армиясының командирі болғанын білді. Лагерьде Фримантл жақын арада шайқас болуы мүмкіндігі туралы штаб офицерлерімен сөйлесті. Келесі күні артиллерия атысының шуы ағылшын қонағына екі армияның күшін сынастырғанын хабарлады. Фримантлдің күнделігінде айтылғандай, Генри Томас Харрисон деп саналатын тыңшы компанияға Геттисбургтің маңында одақтың әскерлерінің көп шоғырланғанын хабарлады. Одақтың тұтқындарымен сөйлескен кезде Фримантл генерал Амброз Пауэлл Хиллмен кездесті, ол ауруға шалдыққанын айтты. Кешке қарай, одақтың күштері Зират төбесінде қайта құрылғанда, Фримантл соғыстың соңғы кезеңін бақылау үшін ағашқа көтерілді, содан кейін Лонгстритпен ертеңгі шаралар туралы кеңес алды. 3 шілде күні таңертең капитан Росс пен полковник Фримантл Геттисбург қаласын тексеріп, семинарияның күмбезіне жетуді көздеді, оны екі күн бұрын генерал Джон Бьюфорд бақылау орны ретінде пайдаланған еді. Одақтың бомбалауының басталуы екі бақылаушыны тоқтатты, сондықтан олар түстен кейін Лонгстриттің штабына оралды. Фримантл ғана генералдың кішкентай қоршауда отырғанын көрді. Фримантл шайқастың басталғанын ойлап, Лонгстритке «мұны ешқандай нәрсеге алмастырмас едім» деді. Лонгстрит қонағына шабуылдың бұрыннан болғанын және қайтарылғанын еске салды. Лонгстрит Фримантлдан ішетін нәрсесі бар ма деп сұрады, онда ағылшын офицері генералға күміс жамбас колбасын сыйлады. Лиге кездескен Фримантл оны жеңілген әскерлерді көтеріп, оларды сенімді етуге және күтілетін одақтың қарсы шабуылына дайындалуға тырысты. Алайда одақтың қарсы шабуылы болмады, ал Фримантл 4 шілде түнде Конфедерация армиясының қалған бөлігімен бірге шегінді. Армия Мэрилендке қайтып келгенде, Фримантл Лиге құнды ақпарат әкелген кавалерия командирі Джеб Стюартты кездестірді. 7 шілдеде Фримантл Лонгстрит пен оның штабынан қоштасты, Одақтың шебінен өтіп, Нью-Йоркке баруды жоспарлады. Майор Латробтың қоштасу сөздері оны сендірмеді: «Оны тыңшы ретінде ұстайды деп ант ете аласыз». Лонгстрит Фримантлдың қабілеттеріне көбірек сенім білдірді, көмекшісіне Фримантлдың Техастың заңсыз аймақтарынан өте алғандықтан, Одақтың шебінен өту оған қиын болмайды деді. Бастапқы күдікке қарамастан, Фримантл генерал Бенджамин Франклин Келлиге өзі тыңшы емес екенін сендірді, тіпті офицерге Фримантлдың бейтарап екенін растайтын Лидің жолдамасын көрсетті.

Нью-Йорк пен драфт толқындары

Өзінің жолы қамтамасыз етілген соң, Фримантл 12 шілде күні түнде пойызбен Нью-Йорк қаласына келді және Бесінші авеню қонақ үйіне орналасты. Келесі күні Фримантл Бродвей бойымен серуендеді. Қонақ үйге оралғанда, ол дүкендердің жақтауларын ерте жауып жатқанын, ал кейбір ғимараттардың өртеніп жатқанын көрді. Өрт сөндіру машиналары болғанмен, халық оларды жұмыс істеуге рұқсат бермеді. Көбірек алаңдаған Фримантл, қара терілі жас жігіттің наразылық білдірген топтан қашып, әскерлердің жасағынан панала тапқанын көрді, бұл наразылардың наразылығын тудырды. Сараң болған ағылшын, жанындағы адамнан халықтың неге қара терілілерге соншалықты зұлымдықпен қарап тұрғанын сұрады. Оған жауап ретінде: "Олардың бәрінің себебі осы" деді. Шындығында, Нью-Йорк қаласындағы қарапайым халықтың көтерілісі (13-16 шілде 1863 ж.), АҚШ тарихындағы ең қанаушылық көтеріліс басталды және ақырында қара терілілерге қарсы қырғынға айналды. Бір күннен кейін Фримантл, наразылық білдірген топтың әрекеттері нашарлап, полиция мен көтерілісшілер арасында көшеде шайқастар болып жатқанын байқады. Бір ағылшын капитаны, наразылық білдірген топтың оның кемесіне күшпен кіргенін, қара терілі экипаж мүшелерін ұрып-саптықтап, француз әскери кемесін шетелдік кемелерге шабуыл жасаған жағдайда зорлық қолдануға мәжбүр еткенін хабарлады.

Англияға оралу

15 шілдеде қаланың көп бөлігін зорлық-зомбылық пен үрей билеген кезде Фримантл SS China кемесіне мініп, Ұлыбританияға қайтып келе бастады. Англияға оралған соң, жас лейтенант-полковник Фримантл достары мен әріптестерінен Конфедерация штаттарындағы жағдайдың шындығы туралы сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болды, себебі Англияда тек Одақтың газеттері ғана қолжетімді болды. Осыған ынталанған Фримантл Америкадағы өзінің тәжірибесі туралы «Оңтүстік штаттарда үш ай» атты кітап жазды, ол Оңтүстікте болған уақытында жүргізген күнделігіне негізделген. 1864 жылы жарық көрген кітап Ұлыбританияда да, Одақта да жақсы қабылданды, тіпті оны Мобилде S. H. Goetzel & Co баспасы басып шығарды. Қоршаудағы оңтүстік халқы да оны құштарлықпен оқыды, өйткені олар бір шетелдік саяхатшы өздерінің күресін қалай баяндайтынын білгісі келді.

Кейінгі өмірі мен мансабы

Фримантл Ұлыбританияға оралғаннан кейін көп ұзамай үйленді және 1880 жылға дейін полкінде қызмет етті, онда 28 жыл қызметтен кейін ешқандай жауынгерлік қимылдарға қатыспағандықтан жартылай жалақыға шығарылды. Бірақ келесі жылы ол генерал-майор шеніне көтеріліп, Британ армиясының бас қолбасшысы Кембридж герцогы, принц Джорджтың жеке көмекшісі болып тағайындалды. Ұлыбритания Суданда Махди әскерімен шайқасқан ағылшын-египеттік күштерге тиген қасіреттерге (Эль-Обейд шайқасы; Эль-Табтың бірінші шайқасы) қатты алаңдады. Фримантл Суданға жіберілді, ол уақытша Суакин портындағы гарнизон командирінің міндетін атқарды. Хартумның құлауынан және британдықтардың Суданнан кетуінен кейін Фримантл қысқа мерзімге Қайырға қалды, содан кейін 1886 жылы Англияға оралды. Ол Соғыс министрлігінде милиция, йоманры және еріктілер жөніндегі генерал-адъютанттың орынбасары болып қызмет етті. Корольдік яхта клубының мүшесі генерал Фримантл 1901 жылдың 25 қыркүйегінде 65 жасында Уайт аралындағы Коуз қамалындағы клубтың бас кеңсесінде астманың асқынуынан қайтыс болды.

Мұра

Кітап сол кезде бестселлер болғанмен, Конфедерацияның толық жеңілісінен кейін 1865 жылдан бастап Ұлыбританияда Азамат соғысы туралы күнделіктерге деген қызығушылық күрт азайды, соның ішінде Фримантлдің күнделігі де. Бірақ 1952 жылы тарихшы Уолтер Лорд "Три месяца в южных штатах" кітабының қайта жаңартылған басылымын шығарды, оны "The Fremantle Diary" деп атады, кіріспесі мен егжей-тегжейлі сілтемелер қосылды.

Халықтық ақпарат құралдарында

Фримантлдің өз әріптестерімен салыстырғанда мәңгілік атақ-даңқының бір себебі, Майкл Шаараның «Қойшы періштелер» атты тарихи романының табысына байланысты, Азамат соғысы әдебиеті мен киносындағы рөлі болуы мүмкін. 1974 жылы жарық көрген бұл роман Геттисбург шайқасының оқиғаларын және генералдар Лонгстрит пен Ли, сондай-ақ полковник Джошуа Лоуренс Чемберлен мен генерал Джон Бьюфорд сияқты басты кейіпкерлерге тигізген әсерін қамтиды. Шаара романды зерттеу үшін шайқасқа қатысқан немесе оның куәсі болған тұлғалардың күнделiктерiн, хаттарын және хат алмасуларын негізгі дереккөз ретінде пайдаланды. 1993 жылы Шаараның романы «Геттисбург» деп аталатын фильмге бейімделді, онда лейтенант-полковник Фримантлдің рөлін Джеймс Ланкастер ойнады. Оның кейіпкері кітаптағыдай болып, генерал Лонгстрит пен оның офицерлерімен Конфедерацияның Ұлыбританиямен қарым-қатынасы туралы маңызды әңгімелерге қатысады. Алайда, фильмдегі оның сыртқы келбеті шындықтан мүлдем өзгеше: ол қызыл түсті британдық формасында, қытайлық кеседен шай ішіп отырғандай көрсетілген. Ал шындығында ол ресми емес мәртебеде болғандықтан «сұр түсті аңшылық жилетімен» киініп, елдегі көптеген адамдар сияқты қарапайым өмір сүрген. 1993 жылдан бері Роджер Хьюз АҚШ-та Фримантлдің тарихи қайта жаңғыртуларында оның рөлін сомдап келеді және 2001 жылы Брайтондағы Фримантлдің қабірін қалпына келтіруге белсенді түрде атсалысты. Хьюз Фримантл, оның отбасы, саяхаттары және Азамат соғысы туралы мол ақпарат ұсынатын веб-сайтты жүргізеді.