Кіріспе
Қатана қылышы көптеген халық ертегілерінде де, аңыздарда да кездеседі. Жапон тарихының бұл бөлігі тек ескі фольклорда ғана емес, сонымен қатар заманауи көркем әдебиетте, кино мен театр сияқты қазіргі заманғы өнер туындыларында да өте танымал. Қатана ойдан шығарылған әңгімелер әлемінде кеңінен таралды және даналық пен батылдық, немесе зұлымдық пен опасыздық туралы әңгімелерді айту үшін қолданылуы мүмкін. Бұл қылыш тек батырдың ғана емес, жаман адамның да құралы ретінде көрінеді.
Дәстүрлі аңыздар
Жапон қылыштары туралы көптеген аңыздар бар, ең көп таралғаны – қылыштардың көптеген рет бүктеліп, осы арқылы сиқырлы қасиеттерге ие болатыны туралы. Көркем әдебиеттерде жүздеген, мыңдаған, тіпті миллиондаған рет бүктелінген қылыштар кездеседі, бірақ нақты қылыштардың 20 реттен астам бүктелінгені туралы ешбір дерек жоқ. Қылыш жасаушы әр бүктеген сайын, ішкі қабаттар да бүктеледі, сондықтан қылыштың қабаттарының жалпы саны әр бүктеуде екі есеге артады. Катананың қалыңдығы 230 темір атомынан кем болғандықтан, 20 бүктеуден асып кету қылыштың қабаттарының санын мағыналы түрде арттырмайды. Сондықтан, қылышты он рет бүктеу 1024 қабатты құрайды, ал 20 рет бүктеу 1 048 576 қабатты құрайды. Бұдан әрі, қыздыру және бүктеу қылыш бойындағы көміртектің таралуын тегістеуге қызмет етеді, бірақ осы процесте болаттан аздаған көміртектің "күйіп" кетуіне де себеп болады. Қайта-қайта бүктеу көміртектің көп бөлігін алып тастайды, материалды жұмсақ темірге айналдырып, өткір жиекті ұстау қабілетін төмендетеді. Бұл көміртекті толықтыру арқылы шектеуге болады, бірақ бұл көміртектің тегіс таралуын қамтамасыз етпейді, бүктеудің мақсатын ішінара жояды. Кейбір қылыштар жасаушыларының мінез-қалпын көрсетеді деп есептеледі. Мурамаса жасаған қылыштар зорлық-зомбылық пен қан төгіспен байланысты болды, ал Масамуне жасағандары бейбітшілік құралдары деп саналды. Халық арасында кең таралған аңыз бойынша, Мурамаса мен Масамуне жасаған екі қылышты құлаған лотос жапырақтары бар өзенге батырғанда, Мурамасаға тиген жапырақтар екіге бөлініп, ал Масамунеге қарай келгендері кенеттен бағытын өзгертіп, қылыштан айналып өтеді. Кусанаги (вероятно, цуруги, қола дәуірінің қылышы, катанадан ғасырлар бұрын пайда болған) – жапон мифологиясындағы ең танымал аңыздық қылыш, ол көптеген халық әңгімелеріне қатысты. Ол Жапонияның үш құдайлық қазынасының бірі болды. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – катана Жапонияда, материктен толығымен оқшауланған жерде пайда болды деген сенім. Болатты бүктеу технологиясы Қытайдағы Дао қылыштарын жасаудан келді, ал материкпен байланыс катананың ғасырлар бойында қалай дамығанын әсер етті. Катана дизайны жүздеген жылдар бойы дамыды және катана тачи дизайнының дамуы болды.
while those made by Masamune were considered weapons of peace. A popular legend tells of what happens when two swords made by Muramasa and Masamune were held in a stream carrying fallen lotus petals: while those leaves touching the Muramasa blade were cut in two, those coming towards the Masamune suddenly changed course and went around the blade without touching it. Kusanagi (probably a tsurugi, a type of Bronze Age sword which precedes the katana by centuries) is the most famous legendary sword in Japanese mythology, involved in several folk stories. Along with the Jewel and the Mirror, it was one of the three godly treasures of Japan. A common misconception is that Katana magically sprung into existence in Japan, utterly isolated from the mainland. The technique of folding steel came from the manufacture of the Dao in China, and contact with the mainland would affect how the katana evolved through the centuries. The katana design itself was developed over hundreds of years and the katana design was a development of the Tachi.
Қазіргі көркем әдебиет
Әсіресе батыс әлемінде катананы бейнелеу – ол теңдесі жоқ күштің қаруы, көбінесе физикалық мүмкіншіліктен асып түседі. Катаналары жиі басқа қарулардан "жоғары" деп сипатталады, олардың мүмкін емес жеңілдігі, сынбас бекемдігі және кез келген нәрсені кесіп өту қабілетімен ерекшеленеді. Ал еуропалық қару-жарақтар олармен салыстырғанда көбінесе ұсақ-түйек, қарапайым және қолдануға қиын болып көрінеді. Бұл Мейдзи дәуірінен бұрынғы тарихи көркем әдебиеттегі жапондық батырлардың таңдаған негізгі қаруы. Қазіргі Жапонияда рұқсатсыз катана алып жүру заңсыз, бірақ көркем әдебиетте бұл заң көбінесе елеусіз қалдырылады немесе айналып өтіледі, кейіпкерлерге катана алып жүруге көркемдік еркіндік береді. Мысалы, кейбір әңгімелерде қылмыстың өсуі немесе басқа өлшемдерден келген монстрлардың шабуылы салдарынан қару-жарақ алып жүруге рұқсат берілгені айтылады. Осы заңды ескере отырып, катана кейде қазіргі замандағы аниме мен маңгада комикалық эффект үшін қолданылады, бірақ бұл кейде таңқаларлықтай ұқсас мүмкіндіктерге ие бокеннің қолданылуымен ауыстырылады. "Kill Bill: Volume 1" фильмінде басты кейіпкерге өз катанасын ұшаққа алып келуге рұқсат беріледі; бұл, әдетте, жапондық авиакомпанияның саясаты болып табылады, себебі басқа жолаушылар да қылыштар алып жүретінін көруге болады. Қылыштың танымал сапасы және оның иесімен арасындағы қарым-қатынасты қоршаған мистикаға байланысты катана түрлі көркем шығармаларда, соның ішінде фильмдерде, анимеде, маңгада, әдебиеттің басқа түрлерінде және компьютерлік ойындарда кездеседі. Оны жапондық емес авторлар жиі қолданады, себебі ол Жапонияның оңай танылатын символы және білікті қолдағандағы қауіпті қару ретінде жоғары беделге ие. Батыстық мәдениетте төрт танымал мысал: Брюс Уиллистің Квентин Тарантиноның "Pulp Fiction" фильміндегі қолға түскен қаруы, Келіннің "Kill Bill" фильміндегі ерекше қаруы (жапондық самурай фильмдерінің күшті ықпалымен), "Highlander" фильміндегі басты кейіпкерлер қолданған катана және 1975 жылғы Том Лафлиннің "The Master Gunfighter" атты экшн-вестерн фильмі. Батыс көрермендері үшін тағы бір мысал – "Teenage Mutant Ninja Turtles" франшизасындағы Леонардо кейіпкерінің алып жүрген ниндзятосының жұбы. Ульрих Стерн "Code Lyoko" сериалының бірінші, екінші және үшінші маусымдарында бір катананы қолданады, бірақ төртінші маусымда және "Code Lyoko: Evolution" сериалында қосымша катана алады. Мишон "The Walking Dead" франшизасында басты қару ретінде катананы қолданады. Ронн шамшырағы "Star Wars" ғаламында Очи Бестуон қолданады, ол "Star Wars: The Rise of Skywalker" (2019) фильмінде маңызды рөлде көрінеді. Жарық семсерінің дизайны осы тұжырымдаманы бейнелейді, тұтқасы дәстүрлі катана семсерінің тұтқасына ұқсас, және крест-қақпағы бар.
Манга және аниме
Манга мен аниме кейіпкерлер үшін катананың маңызды ерекшелігін көрсетеді. "Бакуман" мангасында кейіпкерлер танымал манга стильдерінің ортақтығын зерттеу кезінде, оларда жапондық қылыштардың міндетті түрде болатынын айтты, оның ішінде "ИнуЯша", "One Piece", "Bleach", "Gin Tama" және тағы да басқа мысалдар бар. "Arifureta: Commonplace-тан World's Strongest-қа дейін" басты кейіпкер Хажиме Нагумо қару жасау шеберлігін пайдаланып, "Цумехирамеки" атты, екі қырлы "Киссаки Мороха Зкури" стиліндегі катана жасады және оны болашақ сүйіктісі Шидзукуға сыйлады. Қызықтай жағдай, Хажименің "Цумехирамеки" катанасын жасауы, Мейдзи дәуіріндегі әскери генерал және қару жасаушы Цунейоши Муратаның шынайы өмірімен үндеседі. Цунейоши Мурата алғашқы "Гунто" қылышын жасаған, ол "Цумехирамеки" сияқты екі қырлы катана дизайнынан тұрады. "Bleach" мангасында барлық "Soul Reaper" қару ретінде "Zanpakuto" қылыштарын қолданады, олардың бастапқы түрі жапондық қылыштарға ұқсайды. Басты кейіпкер Ичиго Куросакидің "Zanpakuto" қылышы, бірінші "Zangetsu" эволюциясының соңғы түрі – қара жүзді катана, өте зор рухани күшке ие және "Soul Reaper" капитантары мен "Arrancar" сияқты ең күшті қарсыластармен шайқаса алады. "Highschool of the Dead" мангасындағы басты кейіпкерлердің бірі – Саэко Бусудзима, Кендодағы дарынды оқушы, Хокушин Итто-рю мектебінің шебері Чиба Санакоға тең деп есептеледі. Саэко генерал Мурата жасаған тарихи Мейдзи дәуірінің "Гунто" қылышын алды, ол "Киссаки Мороха Зкури" стиліндегі катана және зомбилермен күресу үшін оның жаңа қаруы болды. "One Piece" мангасында көптеген аңыздық қылыштар жапондық катаналарынан тұрады, басты кейіпкерлердің бірі Ророноа Зоро "Straw Hat Pirates" тобымен жасаған саяхаты барысында "Wado Ichimonji", "Sandai Kitetsu", "Yubashiri", "Shusui" және "Enma" сияқты бес аңыздық катана жинады. Ол ұрыс кезінде "Yubashiri" қылышын жөндеуге келмейтіндей зақымдады, кейіннен "Shusui" қылышын Козуки отбасының екі мұралық қылышының бірі – "Enma" қылышымен алмастырды. "Shaman King" мангасында басты кейіпкер Йо Асакура "Harusame" катанасын қолданады, ол бастапқыда оның қорғаушы рухы, аңызға толы самурай Амидамаруға тиесілі болған. Жапон қылыштарынан шабыдаланған бірнеше манга сериялары бар. Камата Кимиконың "Катана" мангасы осындай сериялардың бірі, ол катана тақырыбына толыққанды сіңген, сюжеті қылыштардың "рухани формаларын" көру қабілетіне ие ерекше жасөспірім баланың басынан өткен оқиғаларды баяндайды.
Сакабато
Сакабато (逆刃刀) – Химура Кеншиннің «Руруни Кеншин» анимесінде қолданатын катананың бір түрі. Ол «кері жиекті қылыш» деп аударылады, ал ағылшын тіліндегі дубляжда «кері пышақ» деп берілген. Кейбір компаниялар сакабатоның нақты көшірмелерін жасады. Қылыштың өткір жиегі – пышақтың ішкі қисық, ұзын жағы, стандартты катанадан өзгеше, бұл қарсыласты өлтіруді өте қиын етеді. Әдетте, ол қарсыласты өлтірмей, «есінен айырады». Сакабатомен кесу үшін, қылыштың сапын қолмен 180 градусқа бұрып, кері ұстау керек. Сакабато Кеншиннің енді ешкімді өлтірмеуге берген антының символы болып табылады.
Бейне ойындар
Видео ойындарда да катана жиі кездеседі, олардың көпшілігі ерекше сипаттамаларға ие. «The Last Blade» аркадалық сериясының басты кейіпкері Каеде, «Tekken» ойынының танымал ниндзясы Йошимицу және «Soul» сериясындағы жапон самурайы Мицуруги де катананы әдеттегі қарулары ретінде пайдаланады. Катана «Morrowind», «Oblivion», «Skyrim» немесе «Neverwinter Nights» сияқты «Elder Scrolls» ойындарының ішінде де қару ретінде жиі кездеседі; көбінесе ұзын қылыштан жылдам, бірақ одан әлсіз. «Nitroplus» және «DMM Games» компаниялары жасаған «Touken Ranbu» браузерлік видео ойынында ойыншы тарихи катаналарды тірілте алатын дана рөлін атқарады. Катананың тағы бір жақындағы пайда болуы «Valve» компаниясы жасаған «Left 4 Dead 2» ойынында. «Valve» компаниясының тағы бір ойыны – «Team Fortress 2»-де ашылатын «Half Zatoichi» катанасы бар. Атауы ойдан шығарылған жапон қылышшесі Затоичиден алынған. «Final Fantasy VII» ойынында Сефирот кейіпкері өте ұзын катананы қолданады. «Final Fantasy» сериясының басқа ойындарында атақты жапон қылышшесі Масамуне деп аталатын қылыш бар. «Ninja Gaiden» ойынында басты кейіпкер Рю Хаябуса екі аңызға толы жапон қылышын қолданады: Аждаһаның тісінен жасалған катана – «Dragon Sword» және қарғысқа ұшыраған метеориттен соғылған «Tachi» – «Blade of the Archfiend». «Devil May Cry» сериясында, басты кейіпкер Дантетің әкесі, аңызға айналған шайтан қару жасаушысы Спарда, өзінің шедеврлерінің бірі – «Yamato»-ны дәстүрлі жапон катанасының үлгісімен жасады, оны Дантетің інісі Вергиль, «Iaijutsu» шебері пайдаланады. «Code Lyoko» (Виртуализацияға дайын болыңыз!, «Infinity Quest» және «Fall of X. A. N. A.») атты француз анимациялық телешоуына негізделген үш видео ойынында Олрих Стерн монстрларды кесу үшін өз семсерін пайдаланады.
Теледидар
"Қоңыршық" (1987) осы тақырыпты екі рет көрсетеді. "Ниндзяның жоқ жердегі қылышы" эпизодында, бір ғарыш кемесі Жер бетінде мыңдаған жылдар бұрын, өлшемдер арасында бір микросекундада саяхаттауға мүмкіндік беретін ғарыштық металлдың бөлігін қалдырған. Кейін бір шебер осы ғарыштық металлдан жапон қылышын жасап шығарған. Бұл оның иесіне қалаған кезде пайда болып, жоғалып кетуге мүмкіндік беретін қылыш туралы аңыз тудырады. Тіпті "Юрикаваның қылышы" сюжеті де ескі жапон қылышымен байланысты. Француздық "Code Lyoko" және оның тоқтатылған жалғасы "Code Lyoko: Evolution" сериалдарындағы басты бес кейіпкердің бірі – Ульрих Стерн, Lyoko виртуальді әлемінде және кейін Cortex аймағында тек катанамен (кейде "сабля" деп аталады) қаруланған. Ол әдетте "Соққы!" деп айғайлап, X.A.N.A. бағдарламаланған монстрларын бір соққымен жояды, сондай-ақ екі-үш нысананы алыстан жою үшін оны найза сияқты лақтыра алады. Бір кезде оның катанасы жалған Франц Хоппермен уақытша өзгертіліп, жаңартылды, ол алыстан үш монстрді жоя алатын ақ энергия толқынын зарядтап, шығаруға қабілетті болды. Төртінші маусымда оған қосымша катана беріледі, ол оған "жақын арада қолдануға ыңғайлы" болады.