Кіріспе
Жетінші он екілік имамның қызы Фатима бинт Мұса (فَاطِمَة بِنْت مُوسَىٰ), шамамен 790-816 жылдары туған, көбінесе Фатима әл-Ма'сума (فَاطِمَة ٱلْمَعْصُومَة) деп аталады. Ол Мұса әл-Казимнің қызы және он екілік шиаларда жетінші және сегізінші имамдар саналатын Али әл-Риданың қарындасы. Жас Фатима шамамен 816 жылы Мединадан ағасы әл-Риданы Мервте кездесу үшін жолға шықты, бірақ жол жүрісінде ауырып, қазіргі Ирандағы Құм қаласында қайтыс болды. Ол он екілік шиаларда ізгілігімен құрметтеледі және оның Құмдағы қабір зияратының маңызды орындарының бірі болып табылады.
Fatima bint Musa (فَاطِمَة بِنْت مُوسَىٰ), circa 790–816 CE, commonly known as Fatima al Ma'suma (فَاطِمَة ٱلْمَعْصُومَة), was the daughter of Musa al Kazim and sister of Ali al Rida , the seventh and eighth Imams in Twelver Shia. A young Fatima left her hometown of Medina in about 816 to visit her brother al Rida in Merv, but fell ill along the way and died in Qom, located in modern day Iran. She is revered for her piety in Twelver Shia and her shrine in Qom is a major destination for pilgrimage.
Өмірбаян
Фатима 790 жылы шамамен Мединада он екілік шиалардың жетінші имамы Мұса әл-Қазимнің қызы болып дүниеге келді. 799 жылы Мұса Аббасид халифасы Харун әл-Рашидтің түрмесінде қайтыс болды, мүмкін уланған болуы мүмкін. Оның ізбасарларының көп бөлігі оның ұлы Али әл-Риданы имам ретінде қабылдады, ол Фатиманың бауыры болды. 816 жылы әл-Рида Аббасид халифасы әл-Мамунмен Хорасанға шақырылды, ол оны 817 жылы мұрагер етіп тағайындады, мүмкін шиалардың жиі болатын көтерілістерін басу үшін. Фатима сол кезде ағасына Мервке қосылу үшін жолға шықты, бірақ Савех қаласының жанында, сунниттер тұратын жерде ауырып қалды. Ол жақын маңдағы шиалардың Қом қаласына апаруды сұрады, онда бірнеше күннен кейін, шамамен он жеті күн өткен соң қайтыс болды. Тағы бір деректе Мұса ибн Хазрадж әл-Аш'ари есімді жергілікті шиа тұлғасы Фатиманы Қомға әкеліп, соңғы күндерінде оған қонақжайлық жасады делінеді. Фатиманың уланғаны туралы да хабарлар бар, бірақ олар 988 жылы Хасан ибн Мұхаммед Қоми жазған Қом тарихында көрсетілмеген. Осылайша Фатима 816 немесе 817 жылы қайтыс болды. Оның қайтыс болғандағы нақты жасы белгісіз, бірақ оның әкесі Мұса 795 жылы тұтқынға алынып, 799 жылы қайтыс болғандықтан, кем дегенде жиырма бір жаста болған болуы керек.
Он екілік шииттердегі орын
Фатима әл Ма'сума (ٱلْمَعْصُومَة) деген атақпен танымал. Ол бұл атақты қашан және қалай алғаны белгісіз, бірақ Иранның XV ғасырындағы патшасы Джахан-шахтың жарлығында осылай аталған. Он екілік шииттерде Фатиманы "әйелдік ізгіліктердің символы" деп құрметтейді, оны ізгілігімен және діни білімімен бағалайды, және оны ислам пайғамбары Мұхаммедтің қызы Фатима бинт Мұхаммедпен салыстырады. Он екіліктер оны қиямет күні шапағат ететін және жазылмайтын ауруларды емдеу сияқты кереметтер жасайтын қасиетті кісі ретінде құрметтейді.
Қасиетті орын
Фатима Құмның сыртында Мұса әл-Аш'ариге тиесілі жер учаскесінде жерленді, ол кейін мемлекеттік мүлікке айналды. Ол тұрған үй, оның намаз оқитын орны, Құмның сыртында мешітке айналды. Оның қабір кешені бірнеше буын бойы дамыды, Буийдтер мен Селжүктер, сондай-ақ Қара Қоюнлу және Ақ Қоюнлу тарапынан қолдау көрді. Құмның қадірлі статусы Фатима әл-Масуманың қабір кешеніне байланысты, ал оның қабіріне қажылық жасауды оның ағасы әл-Рида мен ұлы Мұхаммед әл-Жавад, он екі шианың тоғызыншы имамының сөздерімен байланыстырады. Осылайша, қала VIII ғасырдан бастап шиалар үшін маңызды орталыққа айналды, Х ғасырда өркендеп, 1224 жылы Парсыға жасалған алғашқы моңғол шапқыншылығы кезінде қирады. Парсы тарихшысы Хамдалла Мустауфи XIV ғасырдағы сапарында қаланы қираған күйде тапты, бірақ ол Сафави кезеңінде қайта жанданды. Атап айтқанда, 1519 жылы Сафави патшасы Исмаил I-нің қызы Шах Бигум қабір кешенін одан әрі дамытты, ал Сафави патшасы Аббас I қабір кешенін қаржылық тұрғыдан қолдап, онда мектеп және қажыларға арналған үй салдырды. Ол мұны 1638 жылы сүнни Осман империясы Иракқа билік орнатқанға дейін, өзінің аумағындағы шиа қабір кешендеріне қажылық жасауға ынталандыру үшін жасады. 1533 жылы теологиялық құқық мектебі құрылды, ол Сафави дәуірінің философы Мохсен Файз Кашани есімімен Феизия деп аталды. Құм кейін Тегеранға жақын орналасқандығының артықшылығын пайдаланды, ол Қажарлардың патшалық резиденциясы болды, олар қабір кешенін одан әрі дамытып, қалада өлгендерін жерледі. Қажар дәуірінің ғалымы Мирза е Қоми семинария мектебінің академиялық беделін арттыруға көмектесті. 1921 жылы Абдолкарим Хаери Язди келгенімен өсудің жаңа кезеңі басталды, ол қазіргі теологиялық орталықты құрды. Оның шәкірттерінің арасында 1979 жылы Иран революциясын жетекшілік еткен Рухолла Хомейни болды.