Кіріспе

Кез келген шындықты дәлелдеудің мүмкін еместігін көрсету үшін қолданылатын ой эксперименті. Эпистемологияда Мюнхгаузен трилеммасы – логика және математика салаларында да, қабылданған болжамдарға сүйенбей, кез келген шындықты дәлелдеудің теориялық мүмкін еместігін көрсетуге арналған ой эксперименті. Егер қандай да бір пікірдің шындық екені қалай белгілі екені сұралса, сол пікірді қолдайтын дәлел ұсынылуы мүмкін. Бірақ дәл сол сұрақ осы дәлелді және одан кейінгі кез келген дәлелді қолдауға қатысты да қойылуы мүмкін. Мюнхгаузен трилеммасы бойынша, дәлелді аяқтаудың үш жолы бар:

Шарлап айту (айналмалы аргумент), онда қандай да бір пікірдің дәлелі сол пікірдің шындығын алдын ала болжайды.
Шегінсіз регрессия (регрессивті аргумент), онда әрбір дәлел одан әрі дәлелді талап етеді, шексіздікке дейін.
Догматикалық аргумент, ол қорғалмай, тек қана жарияланған қабылданған қағидаларға негізделген.

Осылайша, трилемма – үш те бір-біріне қанағаттандырмайтын нұсқаулардың арасындағы таңдау. Карл Поппердің ұсынысы – трилемманы шешілмейтін мәселе деп қабылдап, білімді болжамдар мен сын арқылы пайдалану.

Атауы

Мюнхгаузен трилеммасының атауын 1968 жылы неміс философы Ханс Альберт Карл Поппер қолданған «догматизмге қарсы, шексіз регреске қарсы және психологиялық тұрқыға қарсы» трилеммасына сілтеме жасап берді. Бұл барон Мюнхгаузеннің (неміс тілінде «Мюнхгаузен») өзін және отырған атын лайдан өз шашымен тартып шығарған оқиғасына негізделген «өздігінен көтерілу» (bootstrapping) мәселесіне сілтеме. Мюнхгаузен сияқты, ол прогресске жете алмайды, себебі оның тұруға берік негізі жоқ. Барлық білімді негіздеу әрекеті сәтсіз аяқталады, өйткені ол білімсіздіктен басталуы керек, демек, прогресске жете алмайды. Ол догматизм сияқты белгілі бір біліммен басталуы керек, шексіз регресс сияқты мүлде басталмауы керек, немесе тек өзімен ғана негізделген, берік негізі жоқ дөңгелек аргумент болуы керек – бұл Мюнхгаузеннің ешқандай сыртқы қолдаусыз лайдан өзін-өзі шығарып алуының абсурдтығына ұқсас. Қазіргі эпистемологияда когерентизмнің жақтастары трилемманың «дөңгелек» мүйізін қабылдауы тиіс, ал фундаменталистер аксиоматикалық аргументке сүйенеді. Шексіз регрессті қабылдайтын көзқарас – инфинитизм деп аталады. Бұл трилемма Агриппа трилеммасы немесе Агриппаның трилеммасы деп те белгілі, оны Секст Эмпирик баяндаған, ал Диоген Лаэртій Агриппа Скептикке жатқызған. Алайда Сексттің аргументі бес (үш емес) «түрден» тұрады.