Көне Вавилон патшасы Бурна-Буриаш II және Мысырмен қарым-қатынасы

Кіріспе

Бурна Буряш II (клинописьте Бурна немесе Бурра Буриааш деп жазылған, кассит тілінде "жер иелерінің құлы/қорғаны" деген мағынаны білдіреді) – Вавилонның кассит әулетінің патшасы, сол кезде Кардунияш деп аталған мемлекетті шамамен б.з. 1359–1333 ж.ж. биледі, бұл кезде қысқа және орташа хронологиялар тоғысқан. Кассит тағына көтерілген 19-шы патша ретінде тарихқа енген ол, әкесі болған Кадашман Энлиль I-нің орнын басып, 27 жыл патшалық құрды. Ол Мысыр перғауындары Аменхотеп III және Ахенатонмен замандас болды. "Кітаптарды тексеру – қойшылар үшін сынақ" деген мақал Мар Иссардың кейінірек патша болған Есархаддонға жазған хатында оған еске түсірілген.

Мысырмен хат алмасу

Бурна Буриаш пен фараон арасындағы дипломатиялық хат алмасу Амарна хаттарының тоғызында сақталған, олар EA (Эль-Амарна үшін) 6 – 14 деп аталады. Оның тұсында Бабыл мен Мысыр арасындағы қарым-қатынас бастапқыда достық болған, ал некелік одақ жасалуға жақын еді. «Менің ата-бабаларым мен сендердің ата-бабаларың өзара достық туралы келісім жасағаннан бері, бір-біріне әдемі сәлемдесу сыйлықтарын жіберіп, ешқандай сұраныстан бас тартқан емес». Бурна Буриаш теңдей қабылдануға ұмтылып, өзінің әріптесін жиі «бауыр» деп атаған. Олар бір-біріне сыйлықтар алмастырған: жылқы, лазурит және басқа да асыл тастар Бурна Буриаштан, ал Ахенатоннан – піл сүйегі, эбон және алтын. Бірде Бурна Буриаш Ахнатонның тұңғыш баласы – принцесса Меритатеннің туғанына құттықтау ретінде лазуриттен жасалған омыздық жіберген. Бірақ кейін жағдай нашарлай бастады. EA 10 хатында ол жіберілген алтынның салмағы жеткіліксіз екеніне шағымданады. «Менің елшімді екі жылдан бері ұстап отырсыздар!» – деп таңырқап айтады. Ол египеттіктерді ауру кезінде көңіл айтуын жібермегені үшін айыптайды. Мәселелер мемлекеттік деңгейде ғана емес еді. «Сендердің жерімнен не қаласаңдар, жазып беріңдер, алып келемін, ал мен сендердің жерлеріңнен не қаласам, соны жазып беремін, алып келемін». Ол Мысырдың қанаандық вассалдары оның саудагерлерін тонап, өлтіргенін айтады. Ол кек алуды талап етіп, Шум Адданы, Балуммның ұлын (тегі белгісіз) және Шаттананы, Акканың Шаратумның ұлын, қылмыскерлер ретінде атайды. Кейінгі ұрпақтар Мысырдың жауабын сақтап қалмаған, бірақ сол кездегі шағын таулы қала Иерусалимнің ханаандық мэрі Абди Хеба EA 287 хатында касситтер агенттерінің оның үйіне кіріп, өлтіруге тырысқанын жазды. Қасылықтарға қатысты: үй жақсы бекітілген болса да, олар өте ауыр қылмыс жасауға тырысты. Олар құралдарын алып кетті, мен шатырдың тірегіне жасырынуға мәжбүр болдым. Егер фараон Иерусалимге әскер жіберсе, онда олар тұрақты қызмет үшін гарнизонмен бірге келсін. Мен касситтердің қолынан өз үйімде қаза тапқанға айналып келдім. Патша олардың жазасын берсін. Бір хатында марат шарри, яки ханшайым, өзінің мбе лиясына, яки қожайынына (Нефертити Бурна Буриашқа?) жазған. Хаттарда ойнақы, ашық және кейде ызалы сөздер кездеседі, бірақ олардың арасындағы айлакерлік әрекеттерді жасырады, олардың салыстырмалы мәртебесін растауға, қажетті тауарлардың ұсынылуын қамтамасыз етуге және олардың қаупін өлшеуге мүмкіндік береді, бұл Бурна Буриаш пен оның арасындағы елдер арасындағы қашықтық туралы білмеуінен көрінеді, бұл төрт айлық керуендік сапар. Луврде сақталған. Бабылдың көршісі Эламмен дипломатиялық қарым-қатынас патшалық некелер арқылы жүзеге асырылды. Берлиндегі Vorderasiatisches мұражайында сақталатын хат түріндегі әдеби мәтіннің нео-вавилондық көшірмесі Элам патшасының касситтер сотына жолданған. Онда осы кезеңдегі Элам патша әулетінің шежіресі баяндалған. Онда Пахир Ишан Куригалзу I-нің қарындасына үйленгені, Хумбан Нумена оның қызына, ал олардың ұлы Унташ Напириша Бурна Буриаш қызына үйленгені жазылған. Бұл Напир Асу болуы мүмкін, оның бассыз мүсіні оның күйеу баласы Мурсили II айтуынша, Мурсилидің әйелі сияқты, Хетт сотына өзінің таңғажайып шетелдік әдеттерін таңуға тырысып, ақырында жер аударылды. Оның бұл сөздері екі дұғасында сақталған. Касситтердің ықпалы Бахрейнге, ежелгі Дилмунға дейін жетті, онда Ниппурдан табылған екі хатты Касситтер шенеунігі Или иппашра Дилмундағы Илилияға, яки Энлиль кидиннидің есімнің қысқартылған түріне, Бурна Буриаш билігі кезінде Ниппурдың губернаторы немесе шандабакку болғанға жіберді. Бірінші хатында бақытсыз Или иппашра жергілікті Аламу тайпасының анархиялық адамдары оның күндерін ұрлап алғанын және «мен ештеңе істей алмаймын» деп шағымданады, ал екінші хатында олар «маған қарсы сөйлеп, тонауға тырысады».

The diplomatic correspondence between Burna Buriaš and the pharaohs is preserved in nine of the Amarna letters, designated EA (for El Amarna) 6 to 14. The relationship between Babylon and Egypt during his reign was friendly at the start, and a marriage alliance was in the making. "From the time my ancestors and your ancestors made a mutual declaration of friendship, they sent beautiful greeting gifts to each other, and refused no request for anything beautiful." Burna Buriaš was obsessed with being received as an equal and often refers to his counterpart as "brother". They exchanged presents: horses, lapis lazuli and other precious stones from Burna Buriaš and ivory, ebony and gold from Akhenaten. On one occasion, Burna Buriaš sent a necklace of lapis lazuli by way of congratulation for the birth of Akhenaten's first child, the princess Meritaten. But then things began to sour. On EA 10, he complains that the gold sent was underweight. "You have detained my messenger for two years!" he declares in consternation. He reproached the Egyptian for not having sent his condolences when he was ill The bridal gifts filled 4 columns and 307 lines of cuneiform inventory on tablet EA 13. Not only were matters of state of concern. "What you want from my land, write and it shall be brought, and what I want from your land, I will write, that it may be brought." he complains that Egypt's Canaanite vassals had robbed and murdered his merchants. He demanded vengeance, naming Šum Adda, the son of Balumme, affiliation unknown, and Šutatna, the son of Šaratum of Akka, as the villainous perpetrators.|sign=Burna Buriaš|source= from tablet EA 9, BM 29785, line 19 onward. Posterity has not preserved any Egyptian response, however, Abdi Heba, the Canaanite Mayor of Jerusalem, then a small hillside town, wrote in EA 287 that Kassite agents had attempted to break into his home and assassinate him. With regard to the Kassites Though the house is well fortified, they attempted a very serious crime. They took their tools, and I had to seek shelter by a support for the roof. And so if he (pharaoh) is going to send troops into Jerusalem, let them come with a garrison for regular service And please make the Kassites responsible for the evil deed. I was almost killed by the Kassites in my own house. May the king make an inquiry in their regard.|Abdi Heba|El Amarna tablet EA 287. One letter preserves the apologetic response from a mārat šarri, or princess, to her mbé lí ia, or lord (Nefertiti to Burna Buriaš?). The letters present a playful, forthright and at times petulant repartee, but perhaps conceal a cunning interplay between them, to confirm their relative status, cajole the provision of desirable commodities and measure their respective threat, best exemplified by Burna Buriaš' feigned ignorance of the distance between their countries, a four month journey by caravan. in the Louvre.]] Diplomacy with Babylon's neighbor, Elam, was conducted through royal marriages. A Neo Babylonian copy of a literary text which takes the form of a letter, now located in the Vorderasiatisches Museum in Berlin, is addressed to the Kassite court by an Elamite King. It details the genealogy of the Elamite royalty of this period, and from it we find that Pahir Iššan married Kurigalzu I's sister and Humban Numena married his daughter and their son, Untash Napirisha was betrothed to Burna Buriaš's daughter. This may have been Napir asu, whose headless statue According to her stepson Mursili II, she became quite a troublemaker, scheming and murderous, as in the case of Mursili's wife, foisting her strange foreign ways on the Hittite court and ultimately being exiled. His testimony is preserved in two prayers in which he condemned her. Kassite influence reached to Bahrain, ancient Dilmun, where two letters found in Nippur were sent by a Kassite official, Ilī ippašra, in Dilmun to Ililiya, a hypocoristic form of Enlil kidinni, who was the governor, or šandabakku, of Nippur during Burna Buriaš's reign and that of his immediate successors. In the first letter, the hapless Ili ippašra complains that the anarchic local Aḫlamû tribesmen have stolen his dates and "there is nothing I can do" while in the second letter they "certainly speak words of hostility and plunder to me".

Ішкі істер

XIV ғасырдың екінші жартысында құрылыс белсенділігі күрт өсті, Бурна Буриаш және оның ізбасарлары қасиетті құрылыстарды қайта жаңарту жұмыстарын жүзеге асырды. Үш есік қуыстары мен кірпіштердегі жазулар, олардың бір бөлігі әлі де сол жерде сақталған, оның Ларсадағы Күн құдайы Шамашқа арналған Эбаббар ғимаратын қалпына келтіргенін көрсетеді. Бір тақташада Энлилге арналған насихат жазылған, ал бір кірпіште Ниппурдағы Нинлилдің Экиур ғимаратының іргесіндегі жұмыс туралы айтылған. Қазіргі таңда оған он үш жолды екі тілде жазылған жазуды жатқызу мүмкін. Ур қаласындағы жаңа-Вавилон ғибадатханасының тізімінде оның және оның ізбасарларының жасаған игіліктері жазылған. Набонидтің цилиндрлік жазуы Бурна Буриаштің Сиппардағы қасиетті аумаққа қатысты бұрынғы жұмыстарын еске салады: «Ебраның негізін Бурна Буриаш, бұрынғы патша, менің алдыңғым салған, ол Бурна Буриаш салған негізді көріп, бір саусақтың енінен де артық емес, бір саусақтың енінен де кем емес, соның негізін қалады». |Набонидтің жазуы| цилиндр BM 104738. Ниппурдағы бірнеше қазба жұмыстарында табылған шамамен 87 экономикалық мәтін бар, олар билік жылдарына негізделген дата формуласын ұсынады, ол 27 жылға дейін жетеді. Олардың көпшілігі – құлдар, яғни зорлықпен жұмыс істеген адамдардың тізімі. Кейбіреулерін «қашқандар» деп атағанда, «ZÁḤ» («қашқан») және «ка му» («тізгінталған») сөздері қолданылады. Көрініп тұрғанындай, мыңдаған адамдар құрылыс және ауыл шаруашылығында, ал әйелдер тоқыма өнеркәсібінде жұмыс істеген. Олардың қозғалысын шектеу және қашуларына жол бермеу үшін қатал тәртіп орнатылды. Басқа мәтіндерде жануарлардың ішектерін қарап болжам жасауға арналған екі экстиспіциялық есеп бар. Митанниді хетттердің талқандауымен, оның билігі тұсында Ассирия үлкен держава ретінде пайда болды, ол Кассит патшалығының солтүстік шекарасына қауіп төндірді. Мүмкін, қарым-қатынасты нығайту үшін, Ашшур-убаллиттің қызы Мубаллитат Шеруа Бурна Буриашқа немесе, мүмкін, оның ұлы Кара Хардашқа үйленді; тарихи дереккөздер мұнда келіспейді. Бринкман ұсынған сценарий осы оқиғалардың қалыпты түсіндірмесі болып саналады. Пергамон мұражайындағы нашар сақталған хатта оның және ханшайым немесе *марат шарри* туралы айтылған болуы мүмкін. Кара Хардаш әкесі таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, 1333 ж.б.э. Кассит әскерінің көтерілісі кезінде өлтірілді. Ассириялық жылнамаға сәйкес, бұл Ашшур-убаллиттің басып кіруіне, әскер орнатқан узурпаторды, Наци Бугашты немесе Шузигашты, «ештеңеден туған кассит» деп сипаттаған, тақтан түсіруіне және Куригалзу II-ні, «кішіні» орнатуына себеп болды, оны Бурнабуриаштің ұлы немесе Кадашман Харбедің ұлы деп әртүрлі түсіндіреді, бұл жазу қатесі болуы мүмкін. Алайда, Куригалзу II-нің оннан астам патшалық жазуларында Бурна Буриаштың әкесі екені айтылған.

Building activity increased markedly in the latter half of the fourteenth century with Burna Buriaš and his successors undertaking restoration work of sacred structures. Inscriptions from three door sockets and bricks, some of which are still in situ, bear witness to his restoration of the Ebabbar of the sun god Šamaš in Larsa. A tablet provides an exhortation to Enlil and a brick refers to work on the great socle of the Ekiur of Ninlil in Nippur. A thirteen line bilingual inscription can now probably be assigned to him. Neo Babylonian temple inventory from Ur mentions him along with successors as a benefactor. A cylinder inscription of Nabonidus recalls Burna Buriaš’ earlier work on the temenos at Sippar:

The foundation record of Ebarra which Burna buriaš, a king of former times, my predecessor, had made, he saw and upon the foundation record of Burna buriaš, not a finger breadth too high, not a finger breadth beyond, the foundation of that Ebarra he laid. |Inscription of Nabonidus|cylinder BM 104738. There are around 87 economic texts, most of which were found at successive excavations in Nippur, providing a date formula based on regnal years, which progress up to year 27. Many of them are personnel rosters dealing with servile laborers, who were evidently working under duress as the terms ZÁḤ, "escapee", and ka mu, "fettered", are used to classify some of them. Apparently thousands of men were employed in construction and agriculture and women in the textile industry. An oppressive regime developed to constrain their movements and prevent their escape. Other texts include two extispicy reports provide divinations based on examination of animal entrails. With the destruction of Mitanni by the Hittites, Assyria emerged as a great power during his reign, threatening the northern border of the Kassite kingdom. Perhaps to cement relations, Muballiṭat Šērūa, daughter of Aššur uballiṭ, had been married to either Burna Buriaš or possibly his son, Kara ḫardaš; the historical sources do not agree. The scenario proposed by Brinkman has come to be considered the orthodox interpretation of these events. A poorly preserved letter in the Pergamon Museum possibly mentions him and a princess or mārat šarri. Kara ḫardaš was murdered, shortly after succeeding his father to the throne, during a rebellion by the Kassite army in 1333 BC. According to an Assyrian chronicle this incited Aššur uballiṭ to invade, depose the usurper installed by the army, one Nazi Bugaš or Šuzigaš, described as "a Kassite, son of a nobody", and install Kurigalzu II, "the younger", variously rendered as son of Burnaburiaš and son of Kadašman Ḫarbe, likely a scribal error for Kara ḫardaš. Note, however, that there are more than a dozen royal inscriptions of Kurigalzu II identifying Burna Buriaš as his father.