Кіріспе

Армян саясаткері және әскери жетекшісі. 1880-ші жылдардың соңында Осман үкіметіне және күрд ереуілшілеріне қарсы қарулы күреске белсенді қатысты. Андраник Армения революциялық федерациясы (Дашнактюстюн) партиясына қосылды және басқа федаилермен (милиция) бірге армян шаруаларын, олардың ата-мекендерінде тұратын халқын қорғауға тырысты. Бұл аймақ сол кезде Осман империясының бөлігі болған Батыс (немесе түрік) Армения деп аталатын. Оның революциялық қызметі 1904 жылы Сасундағы сәтсіз көтерілістен кейін тоқтады және ол Осман империясынан кетіп қалды. 1907 жылы Андраник Дашнактюстюннен шықты, себебі ол жас түріктермен ынтымақтастығына қарсы болды, ал бұл партия жылдар өткен соң армян геноцидін жасады. 1912 және 1913 жылдар аралығында Андраник Гарегин Нждемен бірге Бірінші Балқан соғысы кезінде болгар армиясының құрамында бірнеше жүз армян еріктілерін Осман империясына қарсы жетектеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Андраник Ресей империясы армиясындағы алғашқы армян ерікті батальонына қолбасшылық етті және Осман империясына қарсы күресті, дәстүрлі армян отанының көп бөлігін басып алып, кейін басқарды. 1917 жылғы революциядан кейін орыс әскері шегінді және армян ереуілшілері түріктерге қарсы азайып қалды. 1918 жылдың басында Андраник Эризурдың қорғанысына жетекшілік етті, бірақ қоршау қаупі мен азық-түлік жетіспеуі салдарынан шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. 1918 жылдың мамырында түрік әскерлері болашақ Армения астанасы Ереванға жақын келді, бірақ Сардарабад шайқасында тоқтатылды. Дашнактюстюн басымдығымен құрылған Армения Ұлттық Кеңесі Арменияның тәуелсіздігін жариялады және Осман империясымен Батум шартты жасады, осы арқылы Армения Батыс Арменияға құқықтарынан бас тартты. Андраник Арменияның Бірінші Республикасының бар екенін қабылдамады, өйткені ол көптеген армяндар тәуелсіздікке қол жеткізуді үміттенген аумақтың шағын бөлігін ғана қамтыды. Андраник Армения Республикасынан тәуелсіз, Зангезурда Әзірбайжан және түрік әскерлеріне қарсы күресті және оны Армения құрамында сақтап қалуға көмектесті. 1919 жылы Армения үкіметімен келіспеушіліктерге байланысты Армениядан кетіп, өмірінің соңғы жылдарын Еуропа мен АҚШ-та армян босқындарына көмек іздеумен өткізді. 1922 жылы Калифорния штатының Фресно қаласына қоныстанды және бес жылдан кейін 1927 жылы қайтыс болды. Андраник армяндар тарапынан ұлттық батыр ретінде жоғары бағаланады; бірнеше елде оның көптеген ескерткіштері орнатылған. Андраник есімімен көшелер мен алаңдар аталды, оның туралы әндер, өлеңдер мен романдар жазылды, осылайша ол армян мәдениетіндегі аңызға айналған тұлғаға айналды.

Ерте өмір

Андраник Озаниан 1865 жылғы 25 ақпанда дүниеге келген. 1882 жылы Андраник армян халқын қудалаған түрік жандармына шабуыл жасағаны үшін тұтқындалды. Достарының көмегімен ол түрмеден қашып шықты. 1884 жылы Осман империясының астанасы Константинопольге қоныс аударды және 1886 жылға дейін ағаш ұстасы болып жұмыс істеді. Ол 1888 жылы Сивас провинциясында революциялық қызметін бастады. Андраник 1891 жылы Хунчак партиясына қосылды. 1892 жылы Константинополь полициясының бастығы Юсуф Мехмедті өлтіруге қатысқаны үшін тұтқындалды. Андраник тағы да түрмеден қашып шықты. 1892 жылы жаңадан құрылған Армения революциялық федерациясына (АРФ немесе Дашнакцутюн) қосылды. Хамидиан қырғыны кезінде Андраник басқа федайлармен бірге Муш және Сасун армян ауылдарын түрік және күрд Хамидие жасақтарының шабуылдарынан қорғады. 1894-1896 жылдар аралығында болған және сол кездегі сұлтан Абдул Хамид II есімімен аталған қырғында 80 000 мен 300 000-ға жуық адам қаза тапты. 1897 жылы Андраник Кавказдың ең ірі қаласы және сол кездегі армян мәдениетінің маңызды орталығы болған Тифлис қаласына барды, онда АРФ штаб-пәтері орналасқан еді. Андраник түрік Армениясына "федайларға арналған кең өкілеттіктермен және қару-жарақпен" оралды. Оған бірнеше ондаған орыс армяндары қосылды, олармен бірге Ағбиур Серобтың әрекет еткен Муш-Сасун аймағына барды. Серобтың жасақтары Осман үкіметінің өкілдерін қуғаннан кейін жартылай тәуелсіз армян аймақтарын құрған еді.

Федайидің басшысы

1890 жылдары федаилердің басты басшысы болған Агбиур Сероб 1899 жылы күрд әміршісі Бушаре Халил Бейдің қолынан қаза болды. Бірнеше айдан кейін Бей армяндарға қарсы тағы да қатыгездік көрсетіп, Сасун аймағындағы Талворик ауылында дін қызметкерін, екі жас жігітті, 25 әйел мен баланы өлтірді. Андраник Серобтың орнын басып, Батыс Арменияның Муш-Сасун аймағындағы "38 ауыл оның басқаруында болды" деген Арменияның тәртіпсіз әскерлерінің басшысы болды, бұл аймақта "соғысқа дайын, жартылай тәуелсіз армян шаруалары" тұрды. Андраник Бейді өлтіруге тырысты; ол әміршіні тұтқындап, басын шауып, солтан Абдул Хамид II-нің берген медалін алды. Осылайша Андраник федаилер арасында даусыз беделге ие болды. Армян федаилерінің шағын топтары Осман мемлекеті мен күрд тайпаларына қарсы қарулы күрес жүргізгенімен, Еуропа елдері Армения мәселесіне салқын қарағандықтан Батыс Армениядағы жағдай нашарлады. 1878 жылғы Берлин шартының 61-бабы Осман үкіметінің "әрмендер тұратын провинцияларда жергілікті қажеттіліктерге сәйкес келетін жақсартулар мен реформаларды кешіктірмей жүзеге асыруын және оларды черкестер мен күрдтерден қорғауды" талап еткенімен, ол орындалмады. Кристофер Уокердің сөзіне қарағанда, Еуропа елдерінің назары Македонияға аударылған, ал Ресей "Армения мәселесін қайта көтеруге мүдделі емес" еді.

Қасиетті елшілер монастыры шайқасы

1901 жылы қарашада федаилер Осман әскерлерімен шайқасып, кейіннен "Киелі елшілер монастыры шайқасы" деп аталды. Бұл Андраниктың революциялық қызметінің ең белгілі эпизодтарының бірі болды, ол Осман үкіметінің оның қызметін басуға жасаған әрекеті еді. Андраник аймақтағы ықпалын арттырғандықтан, оған және оның жасағына 5 мыңнан астам түрік әскері жіберілді. Түріктер оны және оның 50 шамасындағы адамдарын қараша айының басында Аракелоц (Киелі елшілер) монастырында қуып жетіп, қоршап алды. Ферік паша мен Әли паша басқаратын полк монастырь сияқты бекіністі қоршады. Түрік генералдары, 1200-ден астам әскерді басқарғанда, федаилерден капитуляциялауға келісуді сұрады. Бірнеше апталық қарсылықтан және келіссөздерден кейін, онда армян дін қызметкерлері, Муш басшысы және шетелдік консулдар қатысты, Андраник және оның серіктері монастырдан шығып, шағын топтарға бөлініп қашып кетті. Леон Троцкийдің сөзінше, Андраник түрік офицерінің формасын киіп, "барлық күзетшілерді аралап, олармен өте жақсы түрік тілінде сөйлесіп, сонымен бірге өз адамдарына жол көрсетті". Монастырды қоршаудан бұзып өткеннен кейін Андраник провинциялық армяндар арасында аңызға айналды. Ол соншалықты танымал болды, оның басшылары оны әрқашан есімімен атады. Андраник Муштағы шетелдік консулдардың назарын армян шаруаларының қиын жағдайына аударғысы келді және шығыс провинцияларындағы қанауға ұшыраған армяндарға үміт сыйлағысы келді. Андраник бірнеше жыл бойы белсенді саяси және әскери істерден алшақтап кетті.

Бірінші Балқан соғысы

1907 жылы Андраник Софияға қоныс аударды, онда ол Ішкі Македондық революциялық ұйымның басшыларымен, оның ішінде революционер Борис Сарафовпен кездесті. Олар Армения және Македония халықтарының құпияланғандары үшін бірлесіп жұмыс істеуге уәде берді. Бірінші Балқан соғысы кезінде (1912–13 жж.) Андраник 230 армян еріктісінен тұратын жасақты басқарды, бұл жасақ Александр Протогеровтың Македондық Адрианополь еріктілер корпусының құрамында болды және Болгар армиясымен Осман империясына қарсы күресті. Ол Гарегин Нждемен бірге қолбасшылықты бөлісті. Олардың қарсы жағында шамамен 8 мың армян Осман империясы үшін соғысты. Болгар үкіметі Андраникке бірінші лейтенант шені берді. Ол бірнеше шайқаста ерекше көзге түсті, соның ішінде Мерхамли шайқасында болгарларға түрік қолбасшысы Явер-пашаны тұтқындауға көмектескен кезде. 1913 жылы Андраник генерал Протогеровтан Батылдық орденін алды. Алайда 1913 жылдың мамыр айында Андраник өзінің әскерін таратып жіберді және Болгария мен Сербия арасындағы соғысты болжай отырып, ол "Варна маңындағы ауылға көшіп, 1914 жылдың тамызына дейін фермер ретінде өмір сүрді".

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы шілдеде Ресей, Франция және Ұлыбританияның бір жағында, ал Германия, Осман империясы мен Австрияның екінші жағында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Андраник Болгариядан Ресейге кетті. Ресей үкіметі оны бірінші армян ерікті батальонының командирі етіп тағайындады. 1914 жылдың қарашасынан 1915 жылдың тамызына дейін Андраник Кавказ жорығына Ресей империясының құрамында 1200 еріктіден тұратын бірінші армян батальонының бас қолбасшысы ретінде қатысты. Андраник батальоны 1915 жылдың сәуірінде Дилман шайқасында ерекше көзге түсті. Дилмандағы жеңісімен генерал Назарбекянның қолбасшылығындағы орыс және армян күштері түріктердің Иранның Әзірбайжан арқылы Кавказға басып кіруін тоқтатты. 1915 жылы Осман империясында армян геноциді жалғасты. Соғыс аяқталған кезде ата-бабаларының отанында тұратын барлық армяндар өліп қалды немесе Осман үкіметімен жер аударылды. Бұл процесте шамамен 1,5 миллион армян қаза тауып, Батыс Арменияда армяндықтардың болуы аяқталды. Түрік қастандықтарына қарсы жалғыз үлкен қарсылық Ван қаласында болды. Түрік әскері қаланы қоршауға алды, бірақ жергілікті армяндар Арам Манукянның басшылығымен оларды армян еріктілері Ванға жеткенге дейін ұстап қалды, бұл түріктерді кері шегінуге мәжбүр етті. Андраник өзінің бөлімшесімен 1915 жылы 19 мамырда Ванға кірді. Андраник кейіннен орыс армиясына Ван көлінің оңтүстік жағалауындағы Шатах, Мокс және Татванды басып алуға көмектесті. 1915 жылдың жазында армян еріктілері бөлініп, Андраник Тбилисиге барып, еріктілерді жинап, 1915 жылдың қарашасынан 1916 жылдың наурызына дейін соғысты жалғастырды. Андраниктің қолдауымен 1916 жылдың ақпан айында Муш қаласын ресейліктер басып алды. Генерал-лейтенант Теодор Г. Чернозубовтың құрметіне, көптеген жерлерде орыс армиясының табыстары Андраник басқарған бірінші армян батальонының соғысуымен айтарлықтай байланысты болды. Чернозубов Андраникті жауынгерлік жағдайды жақсы түсінетін батыл және тәжірибелі басшы ретінде мақтады; Чернозубов оны еріктілер арасында үлкен беделге ие болған, әрқашан милицияның басында болған деп сипаттады. 1916 жылы Ресей үкіметі армян еріктілерінің жұмысынан босатылып, армяндардың азаматтық қызметіне тыйым салғанда жағдай күрт өзгерді. Андраник бірінші армян батальонының қолбасшысы лауазымынан кетті. Бұрынғы Ресей уәделеріне қарамастан, олардың аймаққа қатысты жоспары Батыс Арменияны Ресейдің ажырамас бөлігіне айналдыру және "орыс шаруалары мен казактармен қайта тұрғызу" болды. Ричард Хованнисян 1916 жылдың жазында "орыс әскерлері армян таулы жерінің басым бөлігін қатаң бақылауда ұстағандықтан, армяндарға мейірімділік көрсетудің қажеті қалмады" деп жазды. Цатюр Агхаянның айтуынша, Ресей армян еріктілерін өз мүддесі үшін пайдаланған. Ресей саясатынан көңілі қалған Андраник және басқа да армян еріктілері 1916 жылдың шілдесінде майданнан кетіп қалды.

Ресей революциясы мен түрік қайтадан басып алуы

Ақпан революциясы армяндар тарапынан жақсы қабылданыс тапты, себебі ол Николай II-нің автократиялық үкімшілігіне нүкте қойды. Оңтүстік Кавказда Ресейдің Уақытша үкіметімен Арнайы Кавказ комитеті (OZAKOM деп белгілі) құрылды. 1917 жылдың сәуір айында Андраник Тифлис қаласында «Хаястан» газетін шығаруды бастады. Вахан Тотовенц бұл партиялық емес, Османдық Арменияға бағытталған газеттің редакторы болды. 1917 жылдың желтоқсанына дейін Андраник Оңтүстік Кавказда болып, Осман империясынан келген армян қашқындарының қарапайым қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектесуге тырысты. Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 9 мамырдағы қаулысы түрік Армениясын азаматтық басқаруға алды, онда армяндар негізгі лауазымдарды иеленді. Шамамен 150 000 жергілікті армян қираған түрік Армениясын қайта жаңғыртуға кірісті; алайда, орыс әскерінің бөлімдері біртіндеп тарап, көптеген сарбаздар дезертирлік жасап, Ресейге оралды. 1917 жылғы қазан революциясынан кейін Батыс Армениядан орыс әскерлерінің хаостық шегінуі күшейді. Большевиктік Ресей мен Осман империясы 1917 жылғы 5 желтоқсанда жаушылықты тоқтатып, Эрзинкан келісіміне қол қойды. 1918 жылғы қаңтарда Кеңес Ресейінің үкіметі Османдық армяндардың өзін-өзі анықтау құқығын ресми мойындады, бірақ 1918 жылғы 3 наурызда Ресей Орталық державалармен Брест-Литовск келісіміне қол қойды, Батыс Армения мен Шығыс Еуропаның үлкен аумақтарын Ресей азамат соғысында ақтарға қарсы күштерін шоғырландыру үшін берді. 1917 жылдың желтоқсанында Ресей дивизиялары аймақтан жаппай кетуде болғандықтан, Ресей басшылығы Транскавказ комиссариаты жанында Армения армиясының корпусын құруға рұқсат берді. Генерал Назарбекян басшылығымен корпус 20 мыңға жуық халқы бар Ваннан Эрзинкан қаласына дейінгі фронтқа орналасты. Корпустың үш дивизиясының екеуі орыс армяндарынан құралды, ал Андраник түрік (Батыс) Армения дивизиясына басшылық етті. Грузия әскерлері Эрзинкан мен Қара теңіз арасындағы аймақты патрульдеді. Хованнисянның сөзіне сүйенсек, «екі мың адам бұрынғы жарты миллиондық орыс әскерімен қорғалған 300 шақырымдық фронтты қорғады». 1917 жылдың желтоқсанынан бастап Андраник Эрзурумдағы армян әскерлеріне басшылық етті. 1918 жылғы қаңтарда ол Армения армиясының Батыс Армения дивизиясының командирі болып тағайындалды және Кавказ майданының басшылығынан генерал-майор шені алды. 1918 жылдың соңында Әзірбайжан Андраникты Зангезурда бейкүнә әзірбайжан шаруаларын өлтіргені үшін айыптап, одан армян бөлімдерін аймақтан шығарып тастауды талап етті. Антраниг Чалабиан былай деп жазды: «Генерал Андраник пен оның арнайы соққылық дивизиясы болмағанда, қазіргі Арменияның Зангезур ауданы бүгінде Әзірбайжанның бір бөлігі болар еді. Генерал Андраник пен оның адамдары болмаса, 1918 жылдың күзінде түркі-татар күштерінен Зангезур ауданының алпыс мың армян тұрғынын толық құртудан тек керемет ғана құтқаруға болар еді»; ол сондай-ақ Андраник «бейбіт татарларды қырғынға ұшыратпағанын» айтты. Андраниктың Зангезурдағы әрекеттеріне Осман армиясының генералы Халил Паша наразылық білдіріп, Дашнак үкіметін Андраниктың мұсылман азаматтарына қарсы әрекеттері үшін кек алумен қорқытты. Арменияның премьер-министрі Хованнес Катчазнуни Андраник пен оның күштеріне ешқандай бақылау жасай алмайтынын мәлімдеді.

Қарабақ

Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста ресми түрде жеңілді және 1918 жылғы 30 қазанда Мудрос келісімшартына қол қойылды. Осман әскерлері 1918 жылдың қараша айында Қарабақты эвакуациялады, ал сол жылдың қазан айының соңында Андраник әскерлері Зангезур мен Қарабақ арасында шоғырланды. Қарабаққа қарай жолға шығар алдында Андраник, жергілікті армяндардың әзербайжандықтарға қарсы күресте оны қолдайтынына көз жеткізді. 1918 жылдың қараша айының ортасында ол Қарабақтың армян шенеуніктерінен хат алды, онда аймақтағы мұсылмандармен келіссөздер жүргізу үшін шабуылды 10 күнге кейінге жылдыруды сұрады. Хованнисианның сөзіне сүйенсек, "жоғалған уақыт шешуші болып шықты". Қарашаның соңында Андраник әскерлері Қарабақтың маңызды қаласы Шушиге және ірі армян мәдени орталығына бет алды. Жергілікті күрдтермен қатыгез шайқас болғаннан кейін, оның әскерлері Абдалляр (Лачин) мен айналасындағы ауылдарды басып алды. Желтоқсанның басында Андраник Шушиден алшақтағанда, Бакудегі британдық генерал В.М. Томсоннан хабар келді. Генерал Томсон, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғандықтан және әрмендердің кез келген әскери қимылы 1919 жылы Парижде өтетін бейбітшілік конференциясында талқыланатын армян мәселесінің шешіміне кері әсер ететініне байланысты, Қарабақтан шегінуді ұсынды. Британдықтарға сеніп, Андраник Зангезурға қайтып оралды. Аймақ Армян Қарабақ Кеңесінің шектеулі бақылауында қалды. Томсон басқаратын британдық миссия 1918 жылдың желтоқсан айында Қарабаққа келді. Томсон кеңеске "тек жергілікті, саяси сипаттас мәселелермен айналысуы керек" деп талап қойды, бұл армяндардың арасында наразылық тудырды. Ұлттық-түркішіл көзқарастары бар Хосров бей Сұлтанов Томсон тарапынан Қарабақ пен Зангезурдың губернаторы болып тағайындалды, мақсаты – "аймақтағы кез келген тәртіпсіздікті басу" еді. Кристофер Уокер былай деп жазды: "Андраниктың британдық офицердің сөзіне сенгенінің нәтижесінде, армян халқы көпшілік құраған Қарабақ кеңестік және кейін кеңестік кезеңде әзербайжандық болып қала берді".

Кету

1918-19 жылғы қыста Зангезур қардың салдарынан Қарабақ пен Ереваннан оқшауланды. Босқындар аштық пен эпидемиялық жағдайды ушықтырып, инфляцияға себеп болды. 1918 жылдың желтоқсан айында Андраник Қарабақтан Гориске шегінді. Жолда ол британдық офицерлермен кездесті, олар армян жасақтарына қысқы айларда Зангезурда қалуды ұсынды. Андраник бұл ұсынысқа келісті және 1918 жылдың 23 желтоқсанында армян көшбасшыларының тобы конференция өткізіп, Зангезурдың көктемге дейін босқындардың көптігіне шыдамайтынына келісті. Шиеленісті азайтудың алғашқы логикалық қадамы – Осман әскерлері эвакуациялаған Нахичеваннан келген 15 мыңнан астам босқындарды қайта орналастыру екендігі туралы шешім қабылданды. Андраник пен конференция британдықтардан босқындарды қамтамасыз етуді сұрады. Майор У.Д. Гиббон Баку армяндарының сыйлықтары түрінде шектеулі азық-түлік пен ақша әкелді, бірақ бұл босқындарды толықтай қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. 1919 жылдың ақпан айының соңында Андраник Зангезурдан кетуге дайын болды. Гиббон Андраник пен оның әскерлеріне Баку-Тифлис теміржолы арқылы Евлах станциясынан кетуді ұсынды. Андраник бұл жоспарды қабылдамады және 1919 жылдың 22 наурызында Гористен шығып, Сисиан арқылы терең қарлы жолдармен Даралагиязға жетті, содан кейін бірнеше мың жауынгерімен Арарат жазығына көшті. Үш апталық сапардан кейін оның әскерлері мен аттары Давалу теміржол станциясына жетті. Оларды әскери істер министрінің көмекшісі Дро мен ішкі істер министрінің көмекшісі Саргис Манасян күтіп алды. Олар оны Ереванға сапар шегуге шақырды, бірақ ол олардың шақыруын қабылдамады, өйткені Дашнак үкіметі армяндарға опасыздық жасады, оның отанының жоғалуына және халқының қырылуына жауапты деп сенді. Андраник ауданнан кеткеннен кейін Зангезур Әзірбайжанның қаупіне оңайырақ ұшырады. Бұрын, Андраник пен оның әскерлерінің кетуі алдында, жергілікті армян күштері Ереваннан қолдау сұраған болатын. 1919 жылдың 13 сәуірінде Андраник Армения Католикосының орны және армяндардың діни орталығы болған Ечмиадзинге жетті, ол әскерлерді таратуға дайындалуға көмектесті. Оның 5000 сарбаздан тұратын дивизиясы 1350 сарбазға дейін азайды. Андраниктың Дашнак үкіметімен келіспеушілігі және Кавказдағы британдықтардың дипломатиялық амалдарының нәтижесінде Андраник дивизиясын таратып, Католикос Георгий V-ге өзінің мүліктері мен қаруларын тапсырды. 1919 жылдың 27 сәуірінде ол 15 офицермен бірге Ечмиадзинді тастап, арнайы пойызбен Тифлисқа бағыт алды; Блэквудтың сөзінше, "оның саяхаты туралы хабар оның алдында тарады. Әр стансада халық ұлттық батырына бір көз тастау үшін күтіп тұрды". Ол Арменияны соңғы рет тастап кетті; Тифлисте ол Грузияның сыртқы істер министрі Евгений Гегечкоримен кездесіп, грузин-армян соғысын талқылады. Тифлис тұрғын жазушысы Ованнесь Туманян олардың аудармашысы болды.

Өлім

1926 жылдың ақпан айында Андраник денсаулығын жақсарту үшін Фреснодан Сан-Францискоға көшті, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Калифорния штатының Бутт округінде табылған өлім куәлігінде Андраник 1927 жылдың 31 тамызында Калифорнияның Ричардсон-Спрингс қаласында стенокардиядан қайтыс болғандығы көрсетілген. 1927 жылдың 7 қыркүйегінде Фресно қаласындағы Арарат зиратында оның қошеметті жерлеу рәсімі өтті. 9 қазанда Нью-Йорктегі Карнеги залында өткен естелік шарасына армян қауымының 2500-ден астам өкілі қатысты. Алғашқыда ол Фреснодағы Арарат зиратына жерленді. Бірінші жерлеу рәсімінен кейін Андраниктың мәйітін Арменияға соңғы демалысқа апару жоспарланған еді; алайда, Францияға жеткен соң, Кеңес үкіметі оның мәйітін Кеңес Армениясына кіргізуге рұқсат бермеді. Оның орнына мәйіті Францияда қалды және Париждің армян шіркеуінде екінші рет жерлеу рәсімінен кейін 1928 жылдың 29 қаңтарында Париждегі Пэр-Лашез зиратына жерленді. 2000 жылдың басында Армения және Франция үкіметтері Андраниктың мәйітін Парижден Ереванға қайтаруды ұйымдастырды. Asbarez газеті бұл бастама Арменияның премьер-министрі Вазген Саркисянға тиесілі екенін жазды. Андраниктың мәйіті 2000 жылдың 17 ақпанында Арменияға жеткізілді. Ол екі күн бойы Еревандағы Спорт және концерт кешенінде сақталды, содан кейін Ечмиадзин соборына жеткізілді, онда Карекин II жерлеу рәсімін өткізді. Қайта жерлеу рәсімінде Армения президенті Роберт Кочарян Андраникты "армян ұлтының ең ұлы ұлдарының бірі" деп сипаттады. Премьер-министр Арам Саркисян, сыртқы істер министрі Вартан Осканян және Андраниктың әскерлесі, 102 жастағы Григор Газарян да қатысты. Оның қабірінің үстіне "Зоравар Хайоц" – "Армян генералы" деген жазуы бар ескерткіш орнатылды.

Қоғамдық имидж

Андраник өмірінде батыр ретінде танылған. 1920 жылы "Литературный дайджест" журналы Андраник туралы "армянның Робин Гуд, Гарибальди және Вашингтон – барлығы бір адамда" деп жазған. "The Independent" газеті оны "өз елдестерінің батылдығымен түріктерге қарсы қорғаныстағы ерлік күресі үшін құрмет тұтатыны" деп мәлімдеген. Андраникке белгілі армян жазушысы Ованес Туманян жоғары баға берген, ал армян большевигі Анастас Микоян естеліктерінде "Андраник есімі даңқ нұрымен оранған" деп жазды. Жерар Либардиан Андраникты "әрмен партизандық күресінің ең танымал тұлғасы, бірақ міндетті түрде ең маңыздысы емес. Ол армянның күресуге қабілетті жаңа бейнесін көрсете білді" деп сипаттаған. Әлемдегі армяндар Андраникты ұлттық батыр деп есептейді. Ол армян мәдениетіндегі аңызға айналған тұлға ретінде де қарастырылады. Кеңес кезеңінде оның және басқа армян ұлттық батырларының есімі ұмытылып, "олар туралы кез келген сөз айту қауіпті болды, себебі олар тәуелсіздікке ұмтылыстың символы еді", әсіресе Хрущев отынының басталғанға дейін. Арменияның көрнекті жазушысы Паруир Севак 1963 жылы Андраниктың әскери жазбаларының бірін оқығаннан кейін оның туралы эссе жазды. Севак өзінің буыны "Андраник туралы аз білетінін, тіпті ештеңе білмейтінін" жазды. Ол одан әрі: "Андраник туралы ештеңе білмеу – қазіргі армян тарихы туралы ештеңе білмеумен тең" деді. 1965 жылы Андраниктың 100 жылдығы Кеңес Армениясында тойланды. Ол Ресейге үнемі сүйенгені үшін саяси белсендіге айналған ғалым Рафаэль Ишханяннан сын естіді. Ақын Рубен Ангаладян Ереванда Андраниктың ескерткіші орнатылуына қарсы шықты. Ол Андраниктың елордада ескерткіш орнатуға "құқығы жоқ" деп санайды, өйткені ол Бірінші Республика үшін "ешқандай нақты іс жасаған жоқ" және Арменияны тастап кеткен. Ол Андраникты халық қаһарманы деп атайды және оны ұлттық батыр деп атауды қабылдамайды.

Ескерткіштер

Андраникқа арналған мүсіндер мен ескерткіштер бүкіл әлемде орнатылды, оның ішінде Бухарест, Румыния (1936), Париж, Пэр-Лашез зираты (1945), Никосия, Кипр, Мелконян білім беру институты (1990), Ле-Плессис-Робинсон, Париж (2005), Варна, Болгария (2011) және Армавир, Ресей. Андраник қайтыс болған жерде, Калифорния штатының Ричардсон-Спрингс қаласында мемориалдық кешен бар. 2011 жылдың мамыр айында Андраниктың мүсіні Ресейдің Сочи қаласына жақын Волонка ауылында орнатылды, бірақ Түркия тарапынан жасалған қысым нәтижесінде сол күні алынып тасталды. Түркия бұрыннан-ақ, егер мүсін орнында қалса, 2014 жылғы Сочи қысқы Олимпиадасын бойкоттайтынын мәлімдеген еді. Арменияда Андраникқа арналған алғашқы мүсін 1967 жылы Ужан ауылында орнатылды. Армениядағы тағы бір ерте мүсін 1969 жылы Гюмриге жақын Воскехаск қаласында орнатылды. Армения 1991 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін тағы көптеген мүсіндер орнатылды, олардың үшеуі Армения астанасы Еревандағы Малатия-Себастия ауданында (2000), Әйгілі Григорий соборының жанында (Ара Шираз, 2002) және Федай қозғалысы мұражайының алдында (2006) орналасқан. Арменияның басқа аймақтарында Андраниктың мүсіндері Тавуш облысының Воскеван және Навур ауылдарында, Гюмри қаласының Жеңіс паркінде (1994), Артени және Ангегакот қалаларында және басқа да жерлерде тұрғызылған. Арменияның ішінде де, сыртында да көптеген көшелер мен алаңдар Андраниктың есімімен аталады, оның ішінде Аргентинаның Кордова қаласы, Болгарияның Пловдив және Варна қалалары, Париждің Мёдон қаласы және Коннектикут штатының Ветерсфилд қаласындағы Коннектикут 314 тас жолының бір бөлігі бар. Ереван метросының «Генерал Андраник» станциясы 1989 жылы «Октябрьян» станциясы ретінде ашылып, 1992 жылы Андраникқа қайта аталды. 1995 жылы Ереванның Комитас саябағында генерал Андраник мұражайы құрылды, бірақ көп ұзамай ғимарат жекешелендірілгендіктен жабылды. 2006 жылдың 16 қыркүйегінде Ильич Бегларянның күш-жігерімен мұражай «Андраник атындағы Армения Федай қозғалысы мұражайы» ретінде қайта ашылды. Патрик Уилсонның сөзіне сәйкес, Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Андраник «армян жастарының жаңа буынына шабыт берді». Масистен құрылған «Генерал Андраник» атты ерікті полк соғыс кезінде Армения мен Таулы Қарабақта қызмет етті. Армян диаспорасының көптеген ұйымдары мен топтары Андраниктың есімімен аталады. 2012 жылдың 11 қыркүйегінде Софиядағы Левский ұлттық стадионында Болгария мен Армения арасындағы футбол матчы кезінде армян жанкүйерлері 2004 жылы әзербайжандық лейтенант Рамил Сафаровтың қолынан қаза тапқан генерал Андраник пен армян офицері Гурген Маргарянның суреттері салынған үлкен плакат әкелді. Плакатта «Андраниктың балалары да батырлар. Жұмыс бітеді» деген жазу болды. Армян жастар федерациясының Шығыс аймағындағы Гранит қаласының бөлімшесі Андраниктың құрметіне «Антраниг» деп аталды. Генерал Андраниктың 65 беттік қолжазбалары, оның жалғыз белгілі мемуарлары 2014 жылдың мамыр айында Арменияға қайтарылып, Мәдениет министрі Хасмик Погосян арқылы Армения тарих мұражайына жіберілді.

Мәдениетте

Андраник әрмен әдебиетінде кейде ойдан шығарылған кейіпкер ретінде елеулі орын алады. Батыс армян жазушысы Сиаманто 1905 жылы Женевада жарық көрген «Андраник» атты өлең жазды. Андраник туралы алғашқы кітап оның тірілігінде жарияланды. 1920 жылы Вахан Тотовенц Арсен Мармариан псевдонімімен «Генерал Андраник және оның соғыстары» (Զոր. Անդրանիկ և իր պատերազմները) кітабын Антанта күшімен басып алынған Константинопольде шығарды. Белгілі армян-американдық жазушы Уильям Сароян «Арменияның Антраникі» атты әңгіме жазды, ол 1936 жылы жарық көрген «Тыныс ал және дем шығар» (Inhale and Exhale) әңгімелер жинағына енді. АҚШ-та тұратын тағы бір армян жазушысы Хамастегтің «Ақ атты» (Սպիտակ Ձիավորը, 1952) романы Андраник пен басқа да федаилерге негізделген. 20 ғасырдың ең көрнекті армян ақындарының бірі Хованнес Шираз Андраник туралы кем дегенде екі өлең жазды; бірі 1963 жылы, екіншісі 1967 жылы. Соңғысы, «Андраникке ескерткіш» (Արձան Անդրանիկին) деп аталып, Шираздың қайтыс болғаннан кейін 1991 жылы жарық көрді. Серо Ханзадянның «Андраник» романы көп жылдар бойы тоқтатылып, кеңестік бақылауның әлсіреуімен 1989 жылы жарияланды. 1960-1980 жылдар аралығында жазушы Сурен Сахакян халық ертегілерін жинап, «Андраник туралы әңгіме» (Ասք Անդրանիկի մասին) романын аяқтады. Ол алғаш рет 2008 жылы Ереванда жарық көрді. Андраник есімі көптеген әндерде бейнеленген. 1913 жылы Леон Троцкий Андраник туралы «жыр мен аңыздың батыры» деп сипаттады. Итальяндық дипломат және тарихшы Луиджи Виллари 1906 жылы Ереванда түрік Армениясынан келген дін қызметкерімен кездескенін, ол «Түркиядағы армян революциялық отрядтарының жетекшісі Антраниктың соғыс әнін айтқан» деп жазды. Андраник – Нерсик Испирян, Харут Памбукчян және басқалар орындаған армян патриоттық әндерінің маңызды кейіпкері. Оған арналған ондаған ән бар, соның ішінде гусан Шерамның 1904 жылғы «Қырандай» және гусан Хайриктің «Андраник паша» әндері. Андраник сонымен қатар «Кавказдың батырлары» (Կովկասի քաջեր) әнінде және басқа да армян патриоттық фольклорында кездеседі. Андраник туралы бірнеше деректі фильмдер түсірілді; олардың ішінде Франциядағы «Армена Фильм» студиясы түсірген «Андраник» (1929), режиссері Ашо Шахатуни, ол басты рөлді де ойнады; Левон Мкртчян режиссерлік еткен «Генерал Андраник» (1990), Хорен Абрамянның айтуымен; және Арменияның қоғамдық теледидары түсірген 53 минуттық «Андраник Озанян» деректі фильмі бар.

Марапаттар

Әскери мансабы барысында Андраник төрт елдің үкіметтерінен бірқатар медальдар мен ордендермен марапатталды. Андраниктің медальдары мен қылышы 2006 жылы Арменияға көшіріліп, Армения тарих мұражайына тапсырылды. Ел Марапаты Рангы Жылы Болгария Корольдігі Батылдық ордені, IV дәреже, "Батылдық үшін" 1913 Сент-Станислав ордені, II дәреже, қылыштармен 1914–16 Сент-Джордж кресі, I, II, III дәрежелер 1914–16 Франция Республикасы Құрмет легионы, Офицер 1919