Кіріспе

Ислам діні христиан дінінен кейін Еуропадағы екінші ірі дін болып табылады. Батыс Еуропадағы мұсылман қауымдастықтарының көп бөлігі жақында ғана құрылған болса да, Балқан, Кавказ, Қырым және Волга аймақтарында ғасырлар бойы мұсылман қауымдары бар. "Мұсылман Еуропасы" термині Балқан мен Кавказдағы мұсылмандар басым елдерді (Албания, Босния және Герцеговина, Косово, Түркия және Әзірбайжан) және Шығыс Еуропадағы мұсылман азшылықтары бар елдердің (Болгария, Черногория, Солтүстік Македония және Ресейдің кейбір республикалары) көптеген жергілікті еуропалық мұсылмандарды құрайтын бөліктеріне қолданылады. Бұл аймақтардағы мұсылман халқы 15 ғасырдың соңына қарай жергілікті христиан билеушілері тарапынан христиан дініне өткізілді немесе қуылды (Reconquista қараңыз). 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында көптеген мұсылмандар Батыс Еуропаға қоныс аударды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропада шамамен 44 миллион мұсылман (6%) өмір сүрді, оның ішінде шамамен 19 миллионы Еуроодақта (3,8%). 2030 жылға қарай олардың саны 8%-ға немесе 58 миллионға жетеді деп болжануда. Еуропадағы ислам діні көбінесе Еуропа елдеріндегі исламист террористік шабуылдар, "Сайтандық аяттар" дауы, Даниядағы карикатуралар оқиғасы сияқты оқиғалардың нәтижесінде қызу талқылаулар мен саяси дау-дамағдарлықтарға себеп болады.

Тарих

Еуропадағы мұсылман халқының тарихы мен шығу тегі әртүрлі. Оның орнына келген төрт "тура жолмен басқарған" (rāshidūn) халифа Персия, Левант, Египет және Солтүстік Африка арқылы алға жылжыған алғашқы мұсылман жаулап алуларының бастапқы кезеңін бақылады. Сирияның бұрынғы Византия өлкесін қосып, солтүстік пен батысқа қарай жылжытты. Сонымен қатар, Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы араб империяларының Исламды ұстауының нығаюы көп ұзамай қазіргі Еуропаға шабуылға ұшырауы керек болды, өйткені араб және бербер мұсылман әскерлері шабуыл жасап, ақырында мұсылман мемлекеттерінің құрылуына әкелетін аумақтарды жаулап алды. 652 жылы кішкентай араб және бербер контингенті Византия Сицилиясына шабуыл жасаған. Бұл шабуылдар сериясының прелюдиясы болды. 8-15 ғасырларда мұсылман мемлекеттері Пиреней түбегінің, Оңтүстік Италияның, Оңтүстік Францияның кейбір бөліктерін биледі, ал Шығыс аймақтарында Византия империясының аумағы азайып, әлсіреген. 720 және 730 жылдары араб және бербер мұсылман күштері Пиренейдің солтүстігінде, қазіргі Францияға дейін соғысып, шабуыл жасады. Олар соңында христиан франктармен 732 жылы жеңіліп, олардың Иберия және Солтүстік Африка аумақтарына айдалды. Ислам алғаш рет Еуропа континентінде 711 жылдан бастап, Омейялардың Испанияны жаулап алуымен нығая түсті. Арабтар бұл жерді аль-Андалус деп атады, ол қазіргі Португалия мен Испанияның үлкен бөліктерін қамтиды, солтүстік таулы аймақтардан басқа. Араб және бербер мұсылман күштері оңтүстік Иберияға басып кіргеннен кейін және әл-Андалустың негізін қалағаннан кейін Еуропада әртүрлі әмірліктер құрды. Бір елеулі әмірлік Крит әмірлігі болды, мұсылмандық мемлекет және мұсылмандық пираттық қызметтің орталығы болды. Бұл мемлекет 820-ші жылдардың аяғынан бастап 961 жылы Византияның аралды қайтадан басып алуына дейін болды. Екіншісі - 831 жылдан 1091 жылға дейін Сицилия аралында болған Сицилия әмірлігі; Мұсылман арабтар мен берберлер 1072 жылы христиан Норманндармен жеңіліп, Солтүстік Африка аумақтарына айдалғанға дейін Сицилия мен Оңтүстік Италияның басқа аймақтарын ұстады. Қазіргі заманғы тарихшылар біздің заманымыздың 7-10 ғасырлары аралығында араб мұсылман әскерлері басып алған жерлерде тұратын христиан халқы араб мұсылман лауазымды адамдары мен билеушілерінің қолынан бірнеше рет діни қуғын-сүргінге, діни зорлық-зомбылыққа және шейіт болуына ұшырағандығын мойындайды. Көптегендер ислам дінін мойындаудан бас тарту, ислам дінін мойындаудан бас тарту және кейіннен христиан дінін мойындау, мұсылман нанымдарына тіл тигізу сияқты драматикалық қарсылық әрекеттері арқылы христиан дінін қорғағаны үшін исламдық өлім жазасы бойынша жазаланды. Аббасидтер құлатылғаннан кейін, құлатылған Омейяд халифасы Абд әл-Рахман I 756 жылы Дамаск қаласынан қашып кетіп, әл-Андалуста тәуелсіз Кордова әмірлігін құрды. Оның әулеті исламның әл-Андалуста болуын нығайтты. Абдул Рахман II (822-852) билік құрған кезде Кордова Еуропадағы ең ірі және маңызды қалалардың біріне айналды. Омейялар Испаниясы Дамаск пен Бағдадтың мұсылман қалаларымен бәсекелесетін мұсылман әлемінің орталығы болды. "Кордоба әмірлері Андалусия исламның сенімділігі мен өміршеңдігін көрсететін сарайлар салды, ақшалар соғып, Испанияға шығыстан сән-салтанат әкелді, суару мен ауыл шаруашылығын қайта құру бойынша ауқымды жобалар қолға алды, шығыста Аббасидтер сотының стилі мен рәсімдерін қайта жаңғыртты және мұсылман әлемінің қалған бөлігінен танымал ғалымдар, ақындар мен музыканттарды қабылдады". Бірақ, әмірліктің ең маңызды әсері мұсылман емес жергілікті халыққа мәдени ықпалы болды. "Артық араб тілі" білімді мұсылмандардың, христиандардың және яһудилердің сүйікті тіліне айналды, араб кітаптарын оқығандар саны тез өсті, араб романсы мен поэзиясы өте танымал болды. Әдеби араб тілінің танымалдылығы - Иберия түбегіндегі христиандар мен яһудилердің арабтануының бір ғана аспектісі, бұл замандастарды зардап шеккен халықтарды "мозарабтар" деп атауға итермеледі (испан тілінде мозарабтар; португал тілінде мосарабтар; араб тіліндегі мустарибтен алынған, "арабтарға ұқсас" немесе "арабталған"). Араб тіліндегі ибериялық христиан ғалымдары христиандық және исламдық грек-рим мәтіндерін сақтап, зерттеді және ортағасырлық ислам мәдениетінің көркем өнер, экономика, ғылым және технология сияқты аспектілерін енгізді. (Осыны да қараңыз: XII ғасырдағы латын аудармалары және Орта ғасырлық Еуропаға исламның үлесі). Мұсылман билігі Кордова әмірлігінде 1238 жылдан бастап христиан Кастилия Корольдігінің қарауындағы вассал мемлекет ретінде, 1492 жылы Ла Реконкиста аяқталғанға дейін сақталды. Морисктер (испан тілінде "маврлар") Филипп III 1609 (Кастилия) және 1614 (Иберияның қалған бөлігі) жылдары Испан Инквизициясы кезінде Испаниядан қуылды. 16-19 ғасырлар аралығында Барбария мемлекеттері жақын маңайдағы Еуропа аймандарына христиан құлдарына сату үшін шабуыл жасады, негізінен Солтүстік Африка мен Осман империясында. Тарихшы Роберт Дэвис бойынша, 16-19 ғасырларда Барбария пираттары 1 миллионнан 1,25 миллионға дейін еуропалықтарды құл ретінде ұстады, бірақ бұл сандар даулы. Бұл құлдар негізінен ұсталған кемелердің экипаждарынан, Испания мен Португалияның жағалау ауылдарынан, сондай-ақ Италия түбегі, Франция, Англия, Нидерланды, Ирландия, Азор аралдары және тіпті Исландия сияқты алыс жерлерден ұсталды. Қырым татарлары жиі Дунай княздықтарына, Польша-Литваға және Ресейге құлдарды ұстау үшін шабуыл жасады.

Венгрия

Босермен мұсылмандары Венгрияда мұсылмандардың алғашқы қауымдастығын құрды. Олардың ең ірі қонысы қазіргі Орошаза қаласының жанында, Венгрия Корольдігінің орталық бөлігінде орналасқан. Сол кезде мұсылмандар толығымен қоныстанған бұл елді мекен Корольдіктегі ең ірі елді мекендердің бірі болды. 1241 жылы Венгрияға шапқан моңғолдар кезінде осы және бірнеше басқа мұсылман қоныстары қиратылып, тұрғындары қырғынға ұшырады.

Ресей мен Украина

VII ғасырдың ортасында Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін, Ислам кейін Ресейдің бір бөлігіне айналатын аймақтарға тарады. Мұсылмандар мен русь арасындағы сауда байланыстары туралы мәліметтер бар, олар, әдетте, Орталық Ресей арқылы Қара теңізге қарай жол тартқан Балтық аймағынан келген халық. 921–922 жылдары Волга Болгариясына сапар жасаған Ибн Фадлан русьті байқап, олардың бір бөлігі Ислам дінін қабылдады деп хабарлады. «Олар шошқа етін өте жақсы көреді, және Ислам жолына түскендердің көптегені оны қатты сағынады». Русь халықтары да өздерінің күнделікті тағамының бір бөлігі ретінде Ибн Фадлан жиі айтқан ашытылған ішімдікке (набид) құмарланатын. 13 ғасырда моңғолдар русьті, Волга Болгариясын және Куман-қыпшақ конфедерациясын (қазіргі Ресей мен Украинаның аймақтары) жаулап алуды бастады. Моңғол империясы бөлінгеннен кейін, Шығыс Еуропаның бөлігі Алтын Орда деп аталды. Алтын Орда бастапқыда мұсылман болмаса да, батыс моңғолдар 14 ғасырдың басында Берке хан тұсында Ислам дінін қабылдады, ал кейіннен Өзбек хан оны мемлекеттің ресми діні деп жариялады. Орданың көпшілігі түркі тілді халық, сондай-ақ кішкентай моңғол аристократиясы ислам дініне кірді (егер олар бұрын мұсылман болмаса, мысалы, Волга болғарлары сияқты) және орыстар мен еуропалықтар үшін татарлар ретінде танылды. 13-15 ғасырларда қазіргі Ресей мен Украинаның жартысынан астамы мұсылман татарлар мен түріктердің билігінде болды. 1475 жылы Қырым хандығы Осман империясының бағынышты мемлекетіне айналып, 1502 жылы Ұлы Орданың қалған бөлігін бағындырды. 1552 жылы орыс патшасы Иван Грозный мұсылмандық Қазан хандығын жаулап алды.

Беларусь пен Польша-Литва

Липка татарлары Беларусь және Польша-Литва мұсылмандары. Олардың мешіттері ағаштан салынған.

Сәлжүктер

Бабай көтерілісінің нәтижесінде 1261 жылы түркімен дервиші Сари Салтук 40 түркімен руымен бірге Византия империясына паналауға мәжбүр болды. Ол Добруджаға қоныстанды, одан кейін күшті моңғол мұсылман әмірі Ноғай ханның қызметіне кірді. Сари Салтук дервиш және ғази ретінде исламды Еуропаға таратушы батыр ретінде эпосқа енді.

Османдықтар

Осман империясы Еуропаға кеңейе бастады. Ол 14 және 15 ғасырларда Византия империясының еуропалық бөліктерін жаулап алып, 1453 жылы Константинопольді басып алғанға дейін, исламды аймақтағы мемлекеттік дін ретінде орнатып, дамыды. Осман империясы солтүстікке қарай кеңейіп, 16 ғасырда Венгрияны, ал 17 ғасырдың ортасында Подолияға дейін жетті (Бучач бейбіт шарты), сол кезде Балқанның көп бөлігі Осман империясының бақылауында болды. Осман империясының Еуропадағы экспансиясы Ұлы Түрік соғысында жеңіліс тауып аяқталды. Карловиц шартында (1699) Осман империясы Орталық Еуропадағы көптеген жаулап алған жерлерін жоғалтты. Крым хандығы кейін 1783 жылы Ресейге қосылды. Ғасырлар бойы Осман империясы 1922 жылы құлағанға дейін Еуропадағы дерлік барлық территориясынан бірте-бірте айырылды, сол кезде бұрынғы империя Түркия мемлекетіне айналды. 1354 жылдан (Осман империясы Галлиполи арқылы Еуропаға өткен кезде) 1526 жылға дейін империя қазіргі Грекия, Болгария, Румыния, Албания, Косово, Сербия, Солтүстік Македония, Черногория, Босния және Венгрия территорияларын жаулап алды. 1683 жылы империя Венаны қоршауға алды. Польша королінің араласуы қоршауды бұзды, содан кейін Осман империясы 1699 жылға дейін Габсбург императорларымен соғысты, Карловиц шарты оларды Венгрияны және қазіргі Хорватия, Словения және Сербияның бір бөлігін беруге мәжбүр етті. 1699 жылдан 1913 жылға дейін соғыстар мен көтерілістер Осман империясын қазіргі Түркияның еуропалық шекарасына дейін кері итерді. Осы кезеңнің көп бөлігінде Осман империясының шегінуімен бірге осы провинциялардан мұсылман қашқынтар (көбінесе бұрынғы халықтан исламды қабылдағандар) шығып, Венгрия мен Хорватияда мұсылман халқының саны азайды. Болгария шамамен 1878 жылға дейін Осман билігінде болды, қазіргі уақытта оның халқында шамамен 131 000 мұсылман бар (2001 жылғы халық санауы бойынша) (Помактарды қараңыз). Босния 1463 жылы Осман империясының құрамына кірді, ал халықтың көп бөлігі Осман империясының алғашқы 200 жылында ислам дінін қабылдады. 1878 жылы Австрия-Мажарстан Боснияны басып алған кезде Габсбургтер жаңа провинцияларды қайта христиандауға ұмтылыс қалдырмады. Осының салдарынан Босниядағы мұсылман халқы 20 ғасырға дейін сақталды. Албания және Косово аймағы 1913 жылға дейін Осман билігінде болды. Осман империясы басып алғанға дейін солтүстік албандар католик, ал оңтүстік албандар православие дінін ұстанды, бірақ 1913 жылға қарай олардың көпшілігі мұсылман болды.

Ислам дінін қабылдауы

Османдықтардың ұзақ жылдар бойы билік құруынан басқа, көптеген халық күштеп, кезең-кезеңімен ислам дініне өтті. Бұл Османдықтардың, ықтимал Венеция шапқыншылығына қарсы халықтың адалдығын сақтау саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен, ислам Осман сұлтанының бақылауындағы аймақтарда девирме және джизия жүйесі арқылы күшпен таратылды. Арнольд исламның таралуын 17 ғасыр авторы Иоганнес Шеффлердің мына сөзімен түсіндіреді:

Мәдениеттің әсері

Ислам еуропалық ғалымдардың қызығушылығын оятып, шығыстану қозғалысын бастады. Еуропадағы қазіргі исламтанудың негізін XIX ғасырдың соңында исламды зерттеуді бастаған Игнац Голдзигер қалады. Мысалы, 19 ғасырғы ағылшын саяхатшысы, ғалымы, шығыстанушысы және "Мың бір түннің кітабын" аударған сэр Ричард Фрэнсис Бертон өзін пуштун ретінде жасырып, хаж сапарында Медине мен Меккеге барды, бұл туралы ол "Аль-Медина және Меккеге жасаған саяхатым" атты кітабында баяндаған. Ислам архитектурасы еуропалық архитектураға түрлі жолдармен әсер етті (мысалы, Венадағы Түркіш ғибадатханасы синагогасы). XII ғасырдағы Еуропадағы Ренессанс кезеңінде араб мәтіндерінің латын тіліне аудармалары енгізілді.

ХХ ғасыр

Алжирдің тәуелсіздік соғысы кезінде Францияға мұсылман эмиграциясы күрт өсті. 1961 жылы Батыс Германия үкіметі алғашқы қонақ жұмысшыларды (Gastarbeiters) шақырды, Швейцария да осындай шарттар ұсынды; осы еңбекшілердің бір бөлігі Түркия сияқты мұсылмандар көп тұратын елдерден келді. Британияға көшіп келгендердің көпшілігі бұрынғы колониялары – Пәкістан мен Бангладештен келді.

Діндарлық

Германияның Deutsche Welle телеарнасында жарияланған мақалада айтылғандай, кейбір Батыс Еуропа елдерінде мұсылман иммигранттарының қауымдастығы дінге берік болып қалуда, бұл үрдіс ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Ұлыбританияда сауалнамаға қатысушылардың 64% өзін "көп діндар" деп санаса, Австрияда бұл көрсеткіш 42%, Францияда – 33%, Швейцарияда – 26% құрайды. 2005 жылы Брюссельдің еркін университеті жариялаған зерттеуде Бельгиядағы мұсылман халқының тек 10% ғана "дінді ұстанатыны" анықталды. 2009 жылы тағы бір зерттеуге сәйкес, Нидерландыдағы мұсылмандардың 24% ғана аптасына бір рет мешітке барады. Сол 2004 жылғы зерттеуде исламның голландиялық мұсылмандардың, әсіресе екінші буын иммигранттардың өміріндегі маңызы төмендеп бара жатқаны анықталды. Зерттеу нәтижесінде, сұхбат берген француз мұсылмандарының 33% ғана өзін дінге сенуші деп айтты. Бұл көрсеткіш 2010 жылдың қазан айында INED/INSEE жүргізген сауалнамада да осылай болды.

Ислам ұйымдары

Еуропада мұсылман қауымдастықтарының әртүрлі мүдделерін білдіретін және ислам ілімдерін таратуға, дінаралық келісімді ынталандыруға және мәдени үлес қосуға қызмет ететін түрлі ислам ұйымдары жұмыс істейді. Еуропадағы ислам ұйымдарының федерациясы (FIOE) – Еуропадағы 30-дан астам мұсылман ұйымын білдіретін бас ұйым. Оның мақсаты мұсылмандардың мүдделерін қорғау және Еуропада мұсылмандар мен басқа діндердің өкілдері арасындағы диалог пен ынтымақтастықты дамыту. FIOE кейіннен Еуропадағы мұсылмандарға нұсқау беретін, жалқы еуропалық «Мұсылман бауырластығы» ұйымы – Еуропалық фатвалар және зерттеулер кеңесін құрды. 1997 жылы ЕҚЫҰ Еуропалық комиссияның Саясат кеңесшілері тобының құрамында «Діндермен, шіркеулермен және гуманизммен диалог» аясында «Еуропа үшін жан» бастамасына қосылды.

Исламдық киім

Еуропадағы исламдық киімдерге қатысты мұсылман қауымдарында бетін жабатын киімдер мен дәстүрлі киімдерді киюге қатысты түрлі пікірлер бар. Әртүрлі еуропалық елдер діни киімге, соның ішінде бурка немесе хиджап сияқты бетін жабатын киімдерге қатысты заңдар мен ережелерді қабылдады. Бұл заңдар мұсылман қауымдарының ішінде де, одан тыс жерлерде де көптеген пікірталастар мен сын тудырды. Бұл шектеулерді қолдайтындар қауіпсіздік немесе секуляризмді қамтамасыз етуді мақсат етеді. Алайда, мұндай заңдарды сынға алатындар жеке адамның бостандығы мен діни көзқарасын шектеуге алаңдаушылық білдіреді, сондай-ақ бұл шектеулердің мұсылман қауымдарын оқшаулау мен қаралау сияқты күтпеген салдары болуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар, кейбір сарапшылар бұл киімдерге тыйым салу Еуропада исламофобияны күшейтеді деген алаңдаушылықты білдірді. Басым көзқарас мұсылман әйелдерінің бетін жаппайтын діни киім кию құқығын қолдайды, ал діни киімнің барлық түрлерін шектеуді қолдайтындар аз. Pew Research Center зерттеу орталығының мәліметінше, аймақтық орташа көрсеткіш бойынша, 25% жуық адам мұсылман әйелдеріне өздері қалаған діни киімді киюге рұқсат беру керек деп санайды. Киімге қатысты шектеулер әр елде әртүрлі. Мысалы, Португалиядағы ересектердің шамамен алтыдан бес бөлігі мұсылмандарға жағымды көзқараспен қараса, діни киімге ешқандай шектеу қойылмауын қолдайды. Жалпы алғанда, Батыс Еуропадағы көптеген адамдар діни азшылықтарды, соның ішінде мұсылмандарды да қабылдайтындарын айтады. Мысалы, аймақтағы мұсылман емес ересектердің 66% мұсылманды өз отбасының мүшесі ретінде қабылдауға дайын екенін мәлімдеді.

Ислам фундаментализмі мен терроризм

2013 жылы Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung (WZB) жүргізген зерттеуде ислам фундаментализмінің Еуропадағы мұсылмандар арасында кең таралғаны анықталды. Зерттеу алты еуропалық елге – Германия, Франция, Нидерланды, Бельгия, Австрия және Швецияға – көшіп келген түрік иммигранттары арасында сауалнама жүргізді. Алғашқы төрт елде марокколық иммигранттармен де сұхбаттасу жүргізілді. Фундаментализм мынадай тұжырымдамалармен сипатталды: сенушілердің өткенде қабылданған мәңгілік және өзгермейтін ережелерге қайта оралуы керек деген наным; бұл ережелердің жалғыз ғана түсіндірмеге жол беретіндігі және барлық сенушілер үшін міндетті екендігі; сондай-ақ діни ережелердің секулярлық заңдардан басымдығы. Мұсылмандардың үштен екісі діни ережелердің азаматтық заңдардан маңыздырақ екенін, ал төрттен үш бөлігі ислам ішіндегі діни көптүрлілікті қабылдамайтынын білдірді. Сауалнамаға қатысушылардың 44%-ы барлық үш тұжырыммен келісті. Шамамен 60%-ы мұсылмандар исламның бастапқы қағияттарына оралуы керек деп жауап берді, ал 75%-ы Құранның бір ғана дұрыс түсіндірмесі бар екенін ойлады. Елдер арасындағы айырмашылықтар «қарсы әрекеттік діни фундаментализм» тұжырымдамасына қайшы келеді, онда фундаментализм мұсылмандардың құқықтары мен мүмкіндіктерінің шектелуіне реакция ретінде қарастырылады. Керісінше, мұсылмандарға және жалпы иммигранттарға қатысты жомарт саясатты ұстанатын Бельгияда фундаментализм деңгейі салыстырмалы түрде жоғары екені анықталды. Ал Франция мен Германияда шектеуші саясат жүргізіліп, фундаментализм деңгейі төмен болды. 2016 жылы француз билігі қауіпсіздікке қатер төндіретін 20000 адамның 15000-ы исламист қозғалыстарға қатысты екенін мәлімдеді. Ұлыбританияда билік елде 23000 джихадист тұратынын, олардың шамамен 3000-ы белсенді түрде бақыланатынын есептейді. 2017 жылы Германия билігі елде 10000-нан астам радикалды салафиттер бар екенін бағалады. Еуропалық мұсылмандар жаңа антисемитизмге де сынға ұшырады.

Мұсылмандарға деген көзқарас

Еуропаның әр аймағында мұсылмандарға қатысты жағымсыз көзқарастар әртүрлі. Расизм мен ксенофобияны бақылау жөніндегі Еуропалық орталық хабарлайды, мұсылман халқы бүкіл Еуропада исламофобияға ұшырайды, бірақ мұсылмандарға қатысты түсініктер мен көзқарастар әртүрлі болуы мүмкін. 2005 жылы «Социал-эн-Культурал-Планбюро» жылдық есебінде Нидерланды халқының жартысы және Марокко мен Түркия азаматтарының жартысы батыс өмір салты мен мұсылман өмір салтының үйлеспейтінін айтты. 2015 жылы Польшаның қоғамдық пікірді зерттеу орталығы жүргізген сауалнамада поляктардың 44% мұсылмандарға жағымсыз көзқарас білдіргенін, ал тек 23% оларға оң көзқарас білдіргенін көрсетті. Сонымен қатар, көпшілік «Мұсылмандар өздерінің әдет-ғұрыптары мен құндылықтарына төзбейді» (64% келісті, 12% келіспеді), «Батыс Еуропа елдерінде тұратын мұсылмандар көбінесе сол елдің халқына тән әдет-ғұрыптар мен құндылықтарды қабылдамайды» (63% келісті, 14% келіспеді), «Ислам басқа діндерге қарағанда зорлық-зомбылықты көбірек қолдайды» (51% келісті, 24% келіспеді) сияқты мәлімдемелермен келісті. 2017 жылдың ақпанында Chatham House 10 еуропалық елде 10 000 адамды сауалнамаға тартып, көпшіліктің мұсылман иммиграциясына қарсы екенін анықтады, әсіресе Австрия, Польша, Венгрия, Франция және Бельгияда қарсылық күшті болды. Сауалнамаға қатысушылардың 55% қарсы болды, 20% пікір білдірмеді, ал 25% мұсылман көпшілігін құрайтын елдерден иммиграцияны қолдады. Зерттеу авторлары Польшадан басқа, осы елдердің көпшілігінде өткен жылдары джихадистік террорлық шабуылдар болғанын немесе босқындар дағдарысының орталығы болғанын атап өтті. Сондай-ақ, сауалнамаға қатысқан елдердің көпшілігінде оңшыл радикалдардың саяси ықпалы бар екенін айтты. 2018 жылы Лейпциг университетінің зерттеуіне сәйкес, немістердің 56% кейде көптеген мұсылмандардың болуы өз елінде оларды бөтен сезіндіретінін ойлады, бұл көрсеткіш 2014 жылы 43% болған. 2018 жылы 44% мұсылмандардың иммиграциясына тыйым салу керек деп ойлады, бұл көрсеткіш 2014 жылы 37% болған. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметтеріне сүйенсек, 2013 жылы Францияда 226 мұсылманға қарсы шабуыл тіркелді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 11% жоғары. Шабуылдардың мысалдарына араб мейрамханасында болған жарылыс және мешіттерге лақтырылған гранаталар жатады. Соңғы жылдары Франциядағы террористік шабуылдар исламға қарсы риториканың күшеюіне және жеккөрушілікпен жасалған қылмыстардың көбеюіне әкелді. Француз үкіметі де соңғы жылдары Францияның мұсылман халқына қатысты шаралар қабылдады, төменгі палата радикализмге қарсы заң жобасын қабылдады және ғибадат орындарында тексерулерді күшейтті. 2023 жылдың қазанына қарай, Словакия Еуроодақ мүшесінің арасында исламды мемлекеттік деңгейде мойындауға тыйым салғандықтан мешіті жоқ жалғыз ел болып табылады.

Жұмыспен қамту

Германия, Франция, Нидерланды, Ұлыбритания, Бельгия және Швейцариядағы мұсылмандарды зерттеген WZB баяндамасына сәйкес, Еуропадағы мұсылмандардың көпшілігінде жұмыссыздық деңгейі жоғары. Бұл, көбінесе, тіл білудің жетіспеушілігіне, этностар аралық байланыстардың нашар дамығандығына және әйелдердің үйден тыс жұмыс істемеуі керек деген дәстүрлі көзқарасқа байланысты. Жұмыс берушілер тарапынан дискриминация жұмыссыздықтың шағын бөлігіне себеп болды.