Кіріспе
Ақпараттық этика – "ақпаратты жасау, ұйымдастыру, тарату және пайдалану арасындағы қарым-қатынасқа, сондай-ақ қоғамдағы адам мінез-құлқын реттейтін этикалық нормалар мен моральдық кодекстерге қатысты этиканың саласы" деп анықталады. Ол ақпаратты ресурс, өнім немесе нысан ретінде қарастыратын моральдық принциптерді зерттейді. Ақпараттық құпиялылық, моральдық жауапкершілік (мысалы, жасанды интеллект агенттерінің моральдық болу мүмкіндігі), жаңа экологиялық мәселелер (әсіресе, агенттердің инфосферадағы мінез-құлқы), ақпараттың өмірлік циклынан (жасалу, жинау, тіркеу, тарату, өңдеу және т.б.) туындайтын мәселелер (оның ішінде меншік құқығы, авторлық құқық, цифрлық теңсіздік және цифрлық құқықтар) сияқты мәселелерді қарастыру үшін күшті негіз ұсынады. Кітапханашылар, архивистер, ақпарат саласының мамандары және басқалары дұрыс ақпаратты таратудың маңыздылығын жақсы түсінеді, сонымен қатар ақпаратпен жұмыс істегенде өз әрекеттеріне жауапкершілікпен қарау қажеттігін біледі. Ақпараттық этика компьютерлік этика, медициналық этика, журналистика және ақпарат философиясы сияқты салалармен байланысты дамыды. Ақпарат пен деректерді пайдалану және жасау машиналық оқыту, жасанды интеллект және математиканың көптеген салаларының негізін құрайтындықтан, ақпараттық этика жасанды интеллект этикасы, үлкен деректер этикасы және математикадағы этикада маңызды рөл атқарады.
Information ethics has been defined as "the branch of ethics that focuses on the relationship between the creation, organization, dissemination, and use of information, and the ethical standards and moral codes governing human conduct in society". It examines the morality that comes from information as a resource, a product, or as a target. It provides a critical framework for considering moral issues concerning informational privacy, moral agency (e. g. whether artificial agents may be moral), new environmental issues (especially how agents should behave in the infosphere), problems arising from the life cycle (creation, collection, recording, distribution, processing, etc.) of information (especially ownership and copyright, digital divide, and digital rights). It is very vital to understand that librarians, archivists, information professionals among others, really understand the importance of knowing how to disseminate proper information as well as being responsible with their actions when addressing information. Information ethics has evolved to relate to a range of fields such as computer ethics, medical ethics, journalism and the philosophy of information. As the use and creation of information and data form the foundation of machine learning, artificial intelligence and many areas of mathematics, information ethics also plays a central role in the ethics of artificial intelligence, big data ethics and ethics in mathematics.
Тарих
Ақпараттық этика терминін алғаш Роберт Хауптман енгізіп, «Кітапхана ғылымындағы этикалық қиындықтар» кітабында қолданды. Ақпараттық этика саласының тарихы салыстырмалы түрде қысқа, бірақ дамып келе жатыр, және ол АҚШ-та шамамен 20 жылдан бері мойындалған. Саланың бастауы кітапхана ғылымында болған, бірақ қазір ол компьютер ғылымы, интернет, бұқаралық ақпарат құралдары, журналистика, басқару ақпараттық жүйелері және бизнес сияқты басқа да салалардағы этикалық мәселелерді қарастыруға дейін кеңейді. Ақпараттық этика курсын алғаш енгізген оқу орындарының бірі – 1990 жылы Питтсбург университеті. Бұл курс ақпараттық этика бойынша магистратура деңгейіндегі курс болды. Содан кейін Кент мемлекеттік университеті де «Кітапхана және ақпарат мамандары үшін этикалық мәселелер» деген магистратура деңгейіндегі курс ашты. Көп ұзамай «Ақпараттық этика» термині университеттерде компьютер ғылымы және ақпараттық технологиялар салаларымен тығыз байланысты бола бастады. Дегенмен, университеттерде осы пәнге арналған жеке курстар ашу әлі де сирек кездеседі. Технологияның ерекшелігіне байланысты ақпараттық этика тұжырымдамасы индустрияның басқа да салаларына тарады. Осылайша, «киберэтика» сияқты ұғымдар пайда болды, ол жасанды интеллекттің этикасы және оның ойлау қабілеті сияқты мәселелерді талқылайды, сондай-ақ өтірік, цензура және баспасөзdeгі зорлық-зомбылық сияқты мәселелерге қатысты медиа этикасы дамыды. Интернеттің пайда болуына байланысты ақпараттық этика тұжырымдамасы кітапхана ғылымынан басқа салаларға да тарады, себебі ақпарат оңай қолжетімді болды. Ақпараттың онлайн-жариялануының қарапайымдығына байланысты ақпараттың сенімділігі баспа басылымдарына қарағанда күмәндірек болғандықтан, ақпараттың маңыздылығы бұрынғыдан да артты. Осы әртүрлі тұжырымдамалардың барлығын 1999 жылы Рафаэль Капурро құрған Халықаралық ақпараттық этика орталығы (ICIE) қабылдады. «Ақпараттық қоғам» деп аталатын қоғамда ақпараттың мәніне қатысты дилеммалардың маңызы артып келеді. Технологияның қарқынды дамуы ақпараттық этиканы этикалық мәселелерді қарастырудың алдына шығарды. Ақпаратты тарату және сауаттылық – әділ, теңдік және жауапты іс-әрекеттерді қолдауға бағытталған этикалық негізді құрудың маңызды шарттары. Ақпараттық этика иелік, қолжетімділік, жеке өмірге қатысты құпиялылық, қауіпсіздік және қоғамдастық сияқты мәселелерді кеңінен зерттейді. Сонымен қатар, ол «ақпарат пен қоғамның игілігі арасындағы қарым-қатынас, ақпарат берушілер мен ақпаратты пайдаланушылар арасындағы қарым-қатынас» сияқты өзара байланысты мәселелерге де назар аударады. Ақпараттық технологиялар авторлық құқықты қорғау, ой-пікір еркіндігі, жауапкершілік, жеке өмірге қатысты құпиялылық және қауіпсіздік сияқты жалпы мәселелерге әсер етеді. Бұл мәселелердің көпшілігін шешу қиын немесе мүмкін емес, себебі олар батыстық моральдық философиялардың (ережелерге, демократияға, жеке құқықтар мен бостандықтарға негізделген) және дәстүрлі шығыс мәдениеттерінің (қарым-қатынастарға, иерархияға, ұжымдық жауапкершілікке және әлеуметтік келісімге негізделген) арасындағы түбегейлі қайшылықтар тудырады. Google мен Қытай Халық Республикасы үкіметі арасындағы көп қырлы дау осы түбегейлі қайшылықтардың кейбірін көрсетеді. Кәсіби кодекстер этикалық шешімдер қабылдауға және ақпаратты ұсыну және пайдалану саласындағы жағдайларға этикалық шешімдерді қолдануға негіз береді, бұл ұйымның жауапты ақпараттық қызметке берілгендігін көрсетеді. Ақпарат форматтары мен қажеттіліктерінің өзгеруі этикалық принциптерді және осы кодекстерді қолдану тәсілін үнемі қайта қарастыруды талап етеді. Ақпараттық этикаға қатысты мәселелер «жеке шешімдерге, кәсіби тәжірибеге және қоғамдық саясатқа» әсер етеді. Сондықтан этикалық талдау ақпараттың таралуына қатысты «көптеген, әртүрлі салаларды» (сол жердегідей) ескеру үшін негізді қамтамасыз етуі керек.
Цензура
Цензура – ақпарат этикасы талқылауларында жиі кездесетін мәселе, себебі ол адамдардың белгілі бір пікірлерге немесе ақпаратқа қол жеткізуіне немесе оны білдіруіне кедерес келтіреді, себебі бұл пікірдің немесе ақпараттың басқалар үшін зиянды екеніне сенім білдіріледі. Көбінесе цензураға ұшыраған дереккөздерге кітаптар, мақалалар, сөздер, өнер туындылары, деректер, музыка және фотосуреттер жатады. Осы тақырыптардың әлемге, әсіресе жас ұрпаққа таралуына қатысты алаңдаушылықтар бар. Миллдің пікірінше, ақпарат цензура арқылы халықтан жасырылғанда адамдар нағыз сенімге ие бола алмайды, ал цензурасыз нағыз сенімге қол жеткізу үлкен бақытқа әкеледі. Сондай-ақ, цифрлық пираттық ұрлыққа тең келе ме деген сұрақ туындайды. "Авторлық құқығы бар музыканы тегін жүктеу этикалық па?" деген сауалға жасалған сауалнамада, көбінесе колледж студенттерінен құралған топтың 44 пайызы "Иә" деп жауап берді. Кристиан Барри заңсыз жүктеуді қарапайым ұрлыққа теңестірудің қиын екенін айтады, себебі "біреудің сөмкесін ұрлау мен телесериалды заңсыз жүктеудің" арасында айқын және моральдық тұрғыдан маңызды айырмашылықтар бар. Оның ойынша, тұтынушылар интеллектуалды меншікті құрметтеуге тырысуы керек, бірақ бұл оларға негізсіз шығындар салса, онда олай істеуге міндетті емес. "Бұл эсседі жүктеу: электрондық кітаптарды ұрлауды қорғау" атты мақаласында Эндрю Форсхаймс авторлық құқық туралы біздің ойларымыздың дәйекті еместігін айтады, себебі (физикалық) қоғамдық кітапханаларға қатысты барлық аргументтер электрондық кітаптарды заңсыз жүктеуге де қолданылады, ал электрондық кітаптарды жүктеуге қарсы барлық аргументтер кітапханаларға да қарсы аргументтер болып табылады. Садулла Карджикер жауап ретінде "экономикалық тұрғыдан алғанда, қоғамдық кітапханаларға физикалық кітаптарды қолжетімді етуге рұқсат беру мен электрондық кітаптарды онлайн таратудың арасында маңызды айырмашылық бар" деді. Али Пирахайати Каржикер ұсынған масштаб проблемасын бейтараптандыру және Форсхаймстың негізгі идеясын негіздеу үшін жоғары технологиялық кітапханаға негізделген ой экспериментін ұсынды.
Қауіпсіздік және жеке өмір
Халықаралық қауіпсіздік, бақылау және жеке өмірге құқық жөніндегі этикалық алаңдаушылықтар артып келеді. Ақпарат саласында қауіпсіздік және жеке өмір мәселелері жиі байланысты, себебі онлайн зерттеулер мен ақпараттық технологиялардың (АТ) дамуы өзара байланысты. Қауіпсіздік пен жеке өмірге қатысты мәселелердің кейбіреулері – жеке басты ұрлау, онлайн экономикалық операциялар, медициналық деректер және мемлекеттік қауіпсіздік. Компаниялар, ұйымдар мен мекемелер дерекқоры арқылы пайдаланушылар туралы ақпаратты олардың білуімен немесе білмейінше сақтайды, ұйымдастырады және таратады. Процедуралық әділдік тұжырымы – адамның нақты жағдайдағы әділдік туралы сезімі. Процедуралық әділдікке ықпал ететін жағдайларға клиенттің өз алаңдаушылықтарын білдіруге және келісімшарт нәтижесін бақылауға мүмкіндік беру кіреді. Клиенттерден ақпарат жинаған кез келген компания үшін ең жақсы тәжірибе – процедуралық әділдікті ескеру. Бұл тұжырым этикалық тұтынушылық маркетингінің маңызды жақтасы және АҚШ-тың жеке өмірге қатысты заңдарының, 1995 жылғы Еуроодақтың жеке өмірге қатысты директивасының және Клинтон әкімшілігінің 1995 жылғы маусымдағы барлық Ұлттық ақпараттық инфрақұрылым қатысушыларының жеке ақпаратты пайдалану жөніндегі нұсқауларының негізі болып табылады. Жеке тұлғаның өзін пошта тізімінен алып тастауға рұқсат беру – ақпарат жинаудың ең жақсы тәсілі саналады. 1994–1996 жылдары Equifax жүргізген сауалнамалар көрсеткендей, американдықтардың көп бөлігі жеке тұтынушы ақпаратын пайдаланатын бизнес-практикаларға алаңдады және бұл зиянды екенін айтты. Клиенттік қарым-қатынас барысында компания өз клиентінен көптеген ақпарат жинауы мүмкін. Деректерді өңдеу технологиясының дамуы компанияға әрбір жеке клиенті үшін нақты маркетингтік кампаниялар жасауға мүмкіндік береді.
Медициналық жазбалар
Медициналық жазбаларды цифрлық форматқа көшіру – соңғы үрдіс. Медициналық жазбалардағы құпиялы ақпаратты қорғау қауіпсіздік шараларын аса маңызды етеді. Шұғыл жәрдем бөлімшелерінде кез келген пациенттің жазбасына кез-кезде қол жеткізілуі мүмкін болғандықтан, медициналық жазбалардың қауіпсіздігіне қатысты этикалық мәселелер өте маңызды.
Халықаралық қауіпсіздік
Соғыс XXI ғасырда елдердің қауіпсіздігін де өзгертті. 11 қыркүйек оқиғасынан кейін және бейбіт азаматтарға жасалған басқа да террористік шабуылдардан соң, мемлекеттердің бақылауы азаматтардың жеке өмірінің құпиялығына қатысты этикалық алаңдаушылықтарды тудырады. 2001 жылғы «АҚШ патриоттық заңы» осындай алаңдаушылықтардың басты мысалы болып табылады. Көптеген басқа елдер, әсіресе қазіргі терроризм жағдайындағы Еуропа елдері, қатаң қауіпсіздік пен бақылау арасындағы тепе-теңдікті іздеп, «АҚШ патриоттық заңымен» байланысты сол сияқты этикалық мәселелерді тудырмауға тырысады. Халықаралық қауіпсіздік киберқауіпсіздік және ұшқышсыз жүйелерге қарай жылжуда, бұл IT-нің әскери қолданылуын қамтиды. Ақпараттық соғысқа қатысты саяси органдардың этикалық алаңдаушылықтарына жауаптың болжамсыздығы, азаматтық және әскери нысандарды ажыратудың қиындығы және мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлер арасындағы қақтығыс кіреді.
Журналдар
Ақпараттық этика саласындағы маңызды, рецензияланған академиялық журналдар – Ақпараттық жүйелер қауымдастығының флагмандық басылымы және Springer баспасынан шығатын «Этика және ақпараттық технологиялар» журналы.