Кіріспе

Менталитеттер тарихы – француз тілінен алынған «histoire des mentalités» терминінен тараған, мәдени тарихқа қатысты тәсіл. Ол тарихи адамдардың ойлау, өзара әрекеттесу және айналағы әлемді жіктеу жолдарын сипаттау мен талдауға бағытталған, нақты оқиғалар немесе экономикалық үрдістер тарихынан ерекшеленеді. Менталитеттер тарихы түрлі тарих мектептерінің тарихшылары мен ғалымдары тарапынан тарихи құрал ретінде қолданылған. Атап айтқанда, «Аннал» мектебінің тарихшылары менталитеттер тарихын дамытуға және оны қолдану үшін әдістеме құруға көмектесті. Осы әдістемені құрғанда, олар талдауларын белгілі бір уақыт пен белгілі бір жермен шектеуге тырысты. Бұл тәсіл микротарихтың ерекшелігі – терең зерттеулерге қолайлы, себебі микротарих менталитеттер тарихын тарихи талдау құралы ретінде қабылдаған тағы бір сала.

Жылнамалар

Менталитеттер тарихының пайда болуы 1-ші Анналь мектебінің тарихшысы Марк Блохтың еңбектерімен байланысты, ал бұл тұжырымды кейін Жорж Дуби және Роджер Шартье сияқты теоретиктер дамытты. Анналь мектебінің тарихшылары толыққанды тарих еңбектерін жасауға ұмтылғандықтан, бұрынғы буын тарихшыларының саяси оқиғаларға негіделген тарихына ғана сүйенбеді. Майкл Харсгор атап көрсеткендей, Анналь мектебінің тарихшыларының міндеті – сол кезде жазылған марксистік тарих сияқты телеологиялық қорытындыларға көп сүйенетін детерминистік тарихты құру емес еді. Керісінше, Харсгор Анналь мектебінің тарихшыларының әлеуметтік құрылымдарды жасаумен айналысқанын жазады, «бұл негізгі экономикалық талдаудың қаңқасын демографиялық, мәдени, рухани және оқиғаға қатысты психоаналитикалық деректермен жабуды білдіреді». Қысқасы, олар зерттеп отырған кез келген дәуірдің әлемін қайта құруға тырысты. Дуби өзінің «Үш орден: Феодалдық қоғамның қиялы» және Уильям Маршалл туралы еңбектерінде жеке адамның өмірінің түрлі салаларына әсер ететін құрылымдардағы идеологиялардың қалыптасуына назар аударды. Роберт Дарнтонның «Ұлы мысық қырғыны» еңбегінде де осыған ұқсас тәсілді көруге болады, онда микротарихты француз қоғамының әртүрлі әлеуметтік топтарының менталитетін анықтау үшін пайдаланады. Дарнтон адамдардың айналасындағы әлемді қалай қабылдайтынына ерекше мән береді. Ол шеберхана жұмысшыларының көршілес мысықтарды қырғынын өсіп келе жатқан буржуазияға наразылықтың символдық көрінісі ретінде түсіндіреді. Сол сияқты, менталитеттер тарихының дәстүріне сәйкес, Дарнтон буржуазияның өзінің қаласын сипаттауын талдауға бір тарауды арнап, белгілі бір әлеуметтік жағдайдағы адамның айналасындағы әлемді қалай түсіндіретінін анықтауға тырысады. Дарнтон осы сипаттаманы оқиғалардың бейнелену тәсілі сол кездегі адамдардың оқиғаны түсіну жолымен сәйкес келмеуі мүмкін екенін көрсету үшін қолданады.

Сын

Менталитеттер тарихының дамуының барлық кезеңдерінде сын пікірлер пайда болды. Атап айтқанда, марксистік тарихшылар "Аннал" мектебінің тарихшыларын "менталитеттерді зерттеуді жалпы синтезге ендіруге тырысқандары үшін" сынады, бұл тек дінге сенімге негізделген мақалалардың жариялануына және соның салдарынан ақыл-ойының төмендетілуіне әкелуі мүмкін. Карло Гинцбургтің өзі менталитеттер тарихының әдістемесін "айқын түрде таптық еместігі үшін" сынады.