Кіріспе
Цицеронның 55 жылғы б.з.д. жазған диалогы. Оқиға 91 жылға б.з.д. дейін, Луций Лициний Красс қайтыс болған кезде, әлеуметтік соғыс пен Мариус пен Сулла арасындағы азаматтық соғыс басталғанға дейін болды. Осы соғыс кезінде осы диалогтың тағы бір ұлы ораторы Марк Антоний қайтыс болды. Осы жылы автор қиын саяси жағдайға тап болды: Диррахиумнан (қазіргі Албания) жер аударылғаннан кейін, оның үйін Клодийдің бандалары қиратты, ол кезде зорлық-зомбылық жиі кездесетін. Бұл Римнің көше саясатымен тығыз байланысты болды. Мемлекеттің моральдық және саяси құлдырауының ортасында Цицерон «Оратор туралы» (De Oratore) еңбегін жазды, онда идеалды ораторды сипаттап, оны мемлекеттің моральдық басшысы ретінде көріне түсті. Цицерон «Оратор туралы» еңбегін тек риторика туралы трактат ретінде жазбады, сонымен қатар философиялық принциптерге көптеген сілтемелер жасады, қарапайым техникадан асып түсті. Цицеронның сенуіне сәйкес, сендіру күші – маңызды саяси шешімдерде пікірлерді ауызша манипуляциялау қабілеті – өте маңызды мәселе еді және принципсіз оратордың қолында бұл күш бүкіл қоғамға қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан, моральдық принциптерді өткеннің асыл адамдарының мысалымен немесе өз ілімі мен еңбектерінде этикалық жолдарды ұсынған ұлы грек философтарымен салыстыруға болады. Кемел оратор тек жақсы сөйлейтін, бірақ моральдық қағидалары жоқ адам емес, сонымен қатар риторикалық техниканың сардары және заң, тарих және этика принциптері туралы кең білімі бар адам болуы керек. «De Oratore» – риторикадағы мәселелер, техникалар мен бөлімдер туралы баяндама; сонымен қатар, олардың көптеген мысалдарын келтіреді және философиялық ұғымдарға үнемі сілтеме жасайды, оларды біріктіру арқылы тамаша нәтижеге жетуге тырысады.
De Oratore (On the Orator) is a dialogue written by Cicero in 55 BC. It is set in 91 BC, when Lucius Licinius Crassus dies, just before the Social War and the civil war between Marius and Sulla, during which Marcus Antonius (orator), the other great orator of this dialogue, dies. During this year, the author faces a difficult political situation: after his return from exile in Dyrrachium (modern Albania), his house was destroyed by the gangs of Clodius in a time when violence was common. This was intertwined with the street politics of Rome. Amidst the moral and political decadence of the state, Cicero wrote De Oratore to describe the ideal orator and imagine him as a moral guide of the state. He did not intend De Oratore as merely a treatise on rhetoric, but went beyond mere technique to make several references to philosophical principles. Cicero believed that the power of persuasion—the ability to verbally manipulate opinion in crucial political decisions—was a key issue and that in the hands of an unprincipled orator, this power would endanger the entire community. As a consequence, moral principles can be taken either by the examples of noble men of the past or by the great Greek philosophers, who provided ethical ways to be followed in their teaching and their works. The perfect orator shall be not merely a skilled speaker without moral principles, but both an expert of rhetorical technique and a man of wide knowledge in law, history, and ethical principles. De Oratore is an exposition of issues, techniques, and divisions in rhetoric; it is also a parade of examples for several of them and it makes continuous references to philosophical concepts to be merged for a perfect result.
Әңгімелесудің тарихи негізін таңдау
Цицерон диалог жазған кезде мемлекеттік дағдарыс бәрін мазалады. Диалог Тускулумдағы вилланың тыныш атмосферасына қарсы қойылып, оны бұзады. Цицерон ескі Рим республикасының соңғы бейбіт күндерінің сезімін қайта жаңғыртуға тырысады. «Оратор туралы» (De Oratore) риторика туралы болғанымен, Цицерон Платонның диалогтарынан шабыттанып, Афинаның көшелері мен алаңдарын аристократ римдіктің елдік вилласының әдемі бағымен алмастыру туралы ойға келеді. Осы ойшау тәсілдің арқасында ол риторика ережелері мен амалдарын құрғақ түсіндіруден жалтарды. Бұл еңбек лоци әдісінің екінші рет сипатталуын қамтиды, ол – есте сақтау техникасы (Rhetorica ad Herennium еңбегінен кейін).
1-кітап
Цицеронның інісі Квинтке арналған үш кітаптың алғашқысы.
Кіріспе
Цицерон кітабын осы мәселені бауырымен болған әңгіме түрінде бастайды. Ол өмірінде құнды білімдерді зерттеуге арнауға қалған уақыттың аздығы туралы ойға далады. Өкінішке орай, мемлекеттік ауыр дағдарыс (Мариус пен Сулла арасындағы азамат соғысы, Катилинаның қастандығы және бірінші триумвират, оны белсенді саяси өмірден қағытқан) оның ең жақсы жылдарын босқа кетірді.
Оратордың білімі
Цицерон «De Inventione» трактатында бұрын, жас және тәжірибесіз кезінде жариялағандарынан гөрі, одан да зерделі әрі толыққанды жазуды көздегенін түсіндіреді.
Ораторлықтан басқа барлық салаларда бірнеше көрнекті адамдар
Цицерон көптеген адамдардың ерекше қабілеттері болғанына қарамастан, неліктен ерекше шешендердің саны аз екеніне қызығушылық білдіреді. Соғыс басшыларының мысалдары көп, және тарих бойы олардың саны осылай болып қала береді, бірақ ұлы шешендердің саны санаулы ғана. Философия саласында көптеген адамдар көзге түсті, себебі олар осы мәселені терең зерттеді, ғылыми жолмен немесе диалектикалық әдістерді қолданып. Әрбір философ өзінің жеке саласында, оның ішінде шешендік өнерде де жақсы нәтижелерге жетті. Бірақ шешендік өнерді зерттеуге ақындардан да аз санда белгілі адамдар тартылды. Цицерон мұны таңқаларлық деп санайды, өйткені басқа өнерлер көбінесе жасырын немесе алыс жерлерде кездеседі, ал шешендік өнердің барлығы ашық және адам баласына көрінеді, осылайша оны үйрену оңайырақ.
Ораторлық - тартымды , бірақ қиын оқу
Цицеронның айтуынша, Афинада – «шешендік өнердің жоғары деңгейде туған да, жетілген» жерде – басқа ешбір өнер сөйлеу өнерінен гөрі жандарақтырақ дамымайды. Рим бейбітшілігі орнасымен, баршаның ауызша сөйлеудің шеберлігін үйренуге құлшынысы зор болды. Жастар алғашқыда ешқандай оқытусыз немесе ережелерді қолданбастан, тек табиғи қабілеттеріне сүйене отырып реториканы талпынып, грек шешендерінен және ұстаздарынан үйреніп, ораторлыққа деген ынталары күшейді. Практика жолымен жас ораторлар сөздің алуандылығы мен жиілігінің маңыздылығын түсінді. Нәтижесінде, шешендерге танымалдық, байлық және бедел сыйланды. Бірақ Цицерон ораторияның адамдар ойлағаннан да көп салалармен байланысты екенін ескертеді. Сондықтан да осы тақырыпты зерттеудің өте қиындығы соншалық. Сөз өнерін меңгерген студенттер табысты реторика үшін көптеген мәселелерді білуі керек. Олар сонымен қатар сөздерді таңдау және оларды дұрыс орналастыру арқылы өзіндік стильді қалыптастыруы керек. Тыңдаушылардың назарын аудару үшін, студенттер адамның сезімдерін түсінуді үйренуі керек. Яғни, студент өзінің стилі арқылы әзіл-қалжың мен тартымдылықты қолдануы керек, сондай-ақ қарсылыққа дайын тұруы керек. Одан бөлек, студенттерде зор есте сақтау қабілеті болуы шарт – өткеннің толық тарихын, сондай-ақ заңдарды жатқа білу керек. Цицерон жақсы оратор үшін қажетті тағы бір қиын дағдыны еске салады: сөйлеуші өз сөзін бақылап, ишараттар жасап, мінез-құлқымен және дауыс интонациясын өзгерте білуі керек. Қорыта айтқанда, оратория – көптеген қасиеттердің үйлесімі, ал осы қасиеттердің барлығын сақтап қалу – үлкен жетістік. Бұл бөлім Цицеронның риторикалық құрастыру процесінің негізгі қағидаларын белгілейді.
Оратордың жауапкершілігі; жұмыстың дәлелі
Ораторлар барлық маңызды пәндер мен өнерлер туралы білімге ие болуы керек. Әйтпесе, оның сөзі мағынасыз, әдеміліктен және толықтықтан жұрдас болар еді. "Оратор" деген терминнің өзі адамға шешендік өнерді меңгеруге, сондай-ақ әрбір мәселені білімімен және ерекшелікпен қарастыруға жауапкершілік жүктейді. Цицерон бұл іс жүзінде орындалуы қиын міндет екенін мойындайды, алайда оратор үшін бұл кемінде моральдық борыш. Гректер өнерді салаларға бөлгеннен кейін, ораторияның заң, сот және пікірсайысқа қатысты бөлігіне көбірек назар аударды және осы тақырыптарды Римдегі ораторлардың қарауына қалдырды. Расында, гректер шешендік өнерге арналған трактаттарында жазған немесе шеберлері үйреткеннің бәрі бар болғанымен, Цицерон осы римдік ораторлардың моральдық беделін баяндауды жөн көреді. Цицерон бірқатар ережелерді емес, бір кезде көрнекті римдік ораторлар талқылаған принциптерді ұсынатынын хабарлайды.
Күн, оқиға орны және адамдар
Цицерон Коттадан естіген, саясаттағы дағдарыс пен жалпы құлдырауды талқылау үшін жиналған көрнекті саяси қайраткерлер мен шешендер тобының әңгімесін баяндайды. Олар Марк Ливий Друздың (б.з.д. 91 ж.) трибунаты кезінде Луций Лициний Красс вилласының Тускулумдағы бағында кездесті. Сол жерге Луций Лициний Красс, Квинт Муций Скевола, Марк Антоний, Гай Аврелий Котта және Публий Сулпиций Руф та қосылды. Топтың бірі, Скевола, Платонның «Федр» еңбегіндегі Сократтай болуға тырысады. Красс оған керісінше, олар одан да жақсы шешім табады деп жауап береді және олар осы мәселені ыңғайлырақ талқылай алуы үшін жастықтар әкелуді ұсынады.
Риторика - ғылым
Красс Аристотель мен Теофрасттан ораторлық туралы теорияларын қарызға алмайтынын айтады. Философия мектептері риторика және басқа да өнерлерді өздеріне жатқызса, "стиль" қосатын ораторлық ғылымы өз саласына жатады. Ликург пен Солон Гиперид пен Демосфенге қарағанда заңдар, соғыс, бейбітшілік, одақтастар, салықтар және азаматтық құқықтар туралы әлдеқайда білгір болды, сонымен қатар көпшілік алдында сөйлеу өнерінде де олардан жоғары тұрды. Римде десемвири легибус скрибундилер Сервий Галба мен Гай Лелийден, яғни Римнің көрнекті ораторларынан заң ілімінде сараң болды. Бірақ, Красс "толық және кемелді оратор – барлық нәрсе туралы бай аргументтермен және әртүрлі стильдермен көпшілік алдында сөйлей алатын адам" деген пікірін сақтайды.
Оратор фактілерді білуі керек
Тиімді сөйлеу үшін, шешен тақырып туралы білімге ие болуы керек. Соғысты қолдайтын немесе қарсы шығатын адам соғыс өнерін білмей, осы мәселеде сөйлей ала ма? Заңгер заңды немесе басқару процесінің қалай жүретінін білмесе, заңнама туралы сөйлей ала ма? Басқалар келіспесе де, Красс табиғат ғылымының сарапшысы өз тақырыбында тиімді сөйлеу үшін де шешендік стильді қолдануы керек дейді. Мысалы, танымал дәрігер Асклепиад медициналық білімімен ғана емес, оны шеберлікпен жеткізе білуімен де көзге түсті.
Оратордың техникалық дағдылары болуы мүмкін, бірақ ол моральдық ғылымға үйренуі керек.
Біреу белгілі бір тақырыпта біліммен сөйлей алса, ол біліммен, тартымдылықпен, жадымен және ерекше стильмен сөйлеген жағдайда оратор деп аталуы мүмкін. Философия үш салаға бөлінеді: табиғатты зерттеу, диалектика және адамның өмірі мен мінез-құлқы туралы білім (in vitam atque mores). Шынымен ұлы оратор болу үшін үшінші саланың білігін меңгеру қажет: осы керемет ораторды ерекшелейді.
Ауызекі сөйлеушіге, ақынға сияқты, кең білім қажет
Цицерон астрономияда сарапшы емес, бірақ тамаша поэма жазған Солилік Аратты айтады («Құбылыстар»). Сонымен қатар, Никандр Колофондық та егіншілік туралы керемет өлеңдер жазған («Георгика»). Оратор ақынға өте ұқсас. Ақынның ораторға қарағанда ырғағымен байланысы күштірек, бірақ сөздерді таңдауда бай және безендіруде ұқсас. Красс Скеволаның айтқанына жауап береді: егер ол өзі сипаттап отырған адам болса, ораторлардың барлық пәндерде сарапшы болуын талап етпес еді. Дегенмен, жиналыстарда, сотта немесе Сенат алдында сөйлегенде, спикердің көпшілік алдында сөйлеу өнерінде жетілгендігі немесе сөз өнері мен барлық гуманитарлық ғылымдарда жақсы білім алғандығын әркім оңай түсіне алады.
Скевола, Красс және Антоний оратор туралы пікірталас
Скевола енді Красспен пікір таласпайтынын айтады, себебі ол оның сөздерінің бір бөлігін өзінің пайдасына бұрмалап алды. Скевола Красс философия мен басқа да өнерлерді, кейбір басқалар сияқты, қысымға алмағанын бағалайды; керісінше, ол оларды құрметтеді және оларды шешендік өнердің қатарына қосты. Скевола барлық өнерді меңгерген және сонымен қатар шебер сөйлейтін адамның шынымен ерекше болатынын мойындайды. Егер мұндай адам болса, онда ол – Красс. Красс өзінің осындай адам екенін қайта-қайта жоққа шығарады: ол идеалды шешен туралы айтып отыр. Бірақ егер басқалар осылай ойласа, онда олар одан да жақсы шешендік дағдыларды көрсеткен және шынымен шешен болған адам туралы не ойлар еді? Антоний Красс айтқанның бәрін мақұлдайды. Бірақ Красс айтқандай, ұлы шешен болу қиын. Біріншіден, адам қалай барлық сала бойынша білім алуға болады? Екіншіден, бұл адам дәстүрлі шешендікке қатаң орай беріп, адвокаттыққа ұшырамай қалуы қиын. Антоний Афинада тоқтап тұрғанда осы мәселеге тап болды. Оның «білімді адам» екені туралы қауесет тарады, және көптеген адамдар оған жақындап, әрқайсысының қабілетіне қарай, шешеннің міндеттері мен әдістемесі туралы онымен пікір алмасты.
Афинадағы пікірсайыстың баяндамасы
Антоний осы тақырыпқа байланысты Афинада болған пікірталасты баяндайды. Мендемус мемлекет құру мен басқарудың негіздері туралы ғылым бар екенін айтты. Ал Шармадас бұған философиядан тап болады деп жауап берді. Ол риторика кітаптары құдайларды тану, жастарды тәрбиелеу, әділдік, табандылық, өзін-өзі бақылау, әр жағдайда шама-шарқыны ұстау туралы білім бермейді деп ойлады. Осылардың барлығы болмаса, мемлекет болуы мүмкін емес, жақсы ұйымдастырылмайды. Ол риторика шеберлері өздерінің кітаптарында неге мемлекет құрылысы, заң қалай жазылады, теңдік, әділдік, адалдық, құштарлықты бақылау немесе адамгершілік мінезді қалыптастыру туралы бірде-бір сөз жазбайтынын таңқалды. Олар өз өнерімен маңызды аргументтердің көптеген түрлерін жасады, кітаптарын prooemiumдармен, эпилогтармен және осы сияқты ұсақ-түйек нәрселермен толтырды – ол дәл осы терминді қолданды. Сондықтан Шармадас олардың ілімін мазақтап, олар өздерінің талап ететін құзыреттілігіне ғана емес, сонымен қатар шешендік әдісін де білмейтінін айтты. Оның пікірінше, жақсы оратор өзінің өмірлік қадір-қасиетімен, яғни ізгілікпен жарқырауы керек, ал риторика шеберлері мұндай нәрселер туралы ештеңе айтпайды. Сонымен қатар, оратор тыңдаушыларды қандай көңіл-күйге жеткізеді, ал бұл оратор адамдардың сезімдерін қалай қозғайтынын білмесе мүмкін емес. Өйткені осы құпиялар философияның тереңінен табылады, ал риторлар оның бетіне де тиіспеген. Мендемус Демосфеннің сөздерінен үзінділер келтіре отырып, Шармадасқа қарсылық көрсетті. Ол заң мен саясат білімімен айтылған сөздердің тыңдаушыларды қалай әсер ететініне мысалдар келтірді. Шармадас Демосфеннің жақсы оратор болғанымен келіседі, бірақ бұл табиғи қабілет пе, әлде Платонды оқығаннан кейін пайда болған қабілет пе деп күмәнданады. Демосфен жиі шешендік – өнер емес, біреуді жағымпаздануға, жалбарынуға, қарсыластарға қауіп көрсетуге, фактілерді ашуға және өз тезисін аргументтермен бекітіп, қарсы пікірді жоққа шығаруға мүмкіндік беретін табиғи қабілет екенін айтқан. Қысқасы, Антоний Демосфен ораторлықтың ешқандай "шеберлігі" жоқ екенін және философиялық білімді меңгермеген ешкім жақсы сөйлей алмайды деп тұрғанын ойлады. Соңында Шармадас Антонийдің өте ынталы тыңдаушы болғанын, ал Красс – таласқа дайын дебатшы болғанын айтты.
Риторика ғылымы бар ма?
Сұлпиций: «Сөйлеу өнерінің өз алдына «өнері» бар ма?» деп сұрайды. Красс оған кейбір ашумен жауап береді. Олар оны бекер сөйлейтін грек екен деп ойлай ма? Олар ол кез келген сұраққа жауап береді деп ойлай ма? Бұл әдетті Горгий бастаған – ол кезде бұл керемет болған, бірақ қазір тым көп қолданылады, сондықтан кейбір адамдар ең үлкен тақырыптарға да жауап бере алмаймын деп мақтанады. Егер ол Сұлпиций мен Коттаның осыны сұрайтынын білген болса, өзімен бірге қарапайым гректі әкелген болар еді – егер олар қаласа, ол әлі де солай істей алады. Муций Крассқа кінә тағады. Красс жастардың сұрақтарына жауап беруге келіскен, бірақ жатсынушы грек немесе басқа біреуді шақыру үшін емес. Красс мейірімді адам ретінде белгілі, сондықтан олардың сұрағына құрметпен қарап, оған жауап беруі керек, жауап беруден жалтарып кетпеуі керек. Красс олардың сұрағына жауап беруге келіседі. Жоқ, дейді ол. Сөйлеу өнері деген жоқ, егер болса, ол өте сырғи, себебі бұл тек бір сөз ғана. Антоний бұрын түсіндіргендей, өнер – мұқият қаралып, зерттелген және түсінілген нәрсе. Бұл пікір емес, нақты факт. Сөйлеу өнері мұндай санатқа жата алмайды. Дегенмен, сөйлеу өнерінің тәжірибесі мен оның қалай жүзеге асырылатыны зерттелсе, терминдерге қойылып, жіктеуге келтірілсе, онда бұл – мүмкін – өнер деп есептелуі мүмкін.
Красс Котта мен Сулпицийдің кейбір қарсылықтарына жауап береді
Сулпиций Красстан Котта мен өзіне ораторияны тастап, азаматтық құқық оқуды немесе әскери қызметке баруды ұсына ма деп сұрайды. Красс өзінің сөздерінің ораторлық таланты жоқ басқа жастарға арналғанын, ал ораторлыққа қабілеті мен құштарлығы бар Сулпиций мен Коттаны көңілсіздікке түсірмейтінін түсіндіреді. Котта жауабында, Красс оларды ораторияға бейімдеуге шақыратынын ескерсек, енді оның ораториядағы шеберлігінің құпиясын ашу уақыты келді дейді. Сонымен қатар, Котта олардың табиғи қабілеттерінен өзге қандай дарындары бар екенін білгісі келеді, Красс айтуынша. Красс бұл өте оңай екенін айтады, себебі ол одан жалпы оратория туралы емес, өзінің ораторлық қабілеті туралы айтуын сұрайды. Сондықтан ол әдеттегі әдісін, жас кезінде бір рет қолданған, ешқандай ерекше не құпия, не қиын не салтанатты емес әдісін баяндайды. Сулпиций қуанышпен: "Котта, біз ұзақ күткен күн жетті! Біз оның өзінің сөздерінен қалай сөйлегенін, қалай дайындалғанын естиміз!" дейді.
Машықтану (exercitatio)
Красс сөйлеуді сотта іс қарауға теңейді. Бірақ, бұл дауыс жаттығуының шектері, әлі өнерге немесе оның күшіне жетпегендігі, сөйлеу жылдамдығы мен сөздік қорын молайту ғана; сондықтан, адам көпшілік алдында сөйлеуді үйренген деп айтылады. Керісінше, біз көбінесе қаша жұретін ең маңызды жаттығу – мүмкіндігінше көп сөз жазу. *Stilus optimus et praestantissimus dicendi effector ac magister* (Қалам – сөйлеудің ең жақсы және тиімді жасаушысы және шебері). Жақсы ойластырылған сөз, импровизацияланған сөзден артық болғандай, осы да жақсы дайындалған және құрылған жазумен салыстырғанда төмен тұрады. Барлық аргументтер, болсын риторикалық, болсын адамның табиғаты мен тәжірибесінен туындаған, өздігінен шығады. Бірақ ең керемет ойлар мен тіркестер стиль арқылы бірінен кейін бірі пайда болады; сондықтан сөздерді үйлесімді орналастыру және реттеу поэтикалық емес, ораторлық ырғақпен жазу арқылы қол жеткізіледі (*non poetico sed quodam oratorio numero et modo*). Ораторға құрмет тек көп және ұзақ жазылған сөздерден кейін ғана туады; бұл ең қиын физикалық жаттығудан да маңызды. Сонымен қатар, сөз жазуға үйренген оратор, тіпті импровизацияланған сөйлеуінде де, жазбаша мәтінге ұқсас сөйлейді. Красс жас кезінде поэзияны немесе салтанатты сөздерді оқып, оларға еліктегенін есіне алады. Бұл оның басты қарсыласы Гай Карбоның әдеттегі жаттығуы еді. Бірақ кейін ол бұл қателік екенін түсінді, себебі Энийдің өлеңдерін немесе Гракхтың сөздерін еліктеуден еш пайда көрмеді. Сондықтан ол грек сөздерін латын тіліне аударуды бастады. Бұл оның сөздерінде қолдануға жарамды жаңа сөздерді табуына және тыңдаушыларға ұнайтын неологизмдерді ұсынуына әкелді. Дауысты дұрыс басқару үшін жақсы актерлерді, ғана емес, ораторларды да зерттеу керек. Есте сақтау қабілетін арттыру үшін мүмкіндігінше көп жазбаларды жаттап алыңыз (*ediscendum ad verbum*). Сондай-ақ, ақындарды оқып, тарихты біліп, барлық ғылымдардың авторларын оқып, зерттеп, барлық пікірлерді сынап, жоққа шығарып, барлық мүмкін аргументтерді қабылдау керек. Азаматтық құқықты, заңдарды, өткенді, яғни мемлекеттің ережелерін және дәстүрлерін, конституцияны, одақтастардың құқықтарын және келісімдерді білу қажет. Соңында, қосымша шара ретінде, сөйлеуге аздап әзіл-қалжың қосыңыз, дәл сияқты тамаққа тұз салынғандай. Барлығы үндемей отыр. Сосын Скевола Котта мен Сулпицийдің Крассқа тағы сұрақтары бар ма деп сұрайды.
Красс пікірлері туралы пікірталас
Котта Красс өте ызаланып сөйлегендіктен, оның айтқандарын толық түсіне алмағанын жауап берді. Бұл – бай үйге кіргендей, онда қымбат кілемдер мен асыл заттар көп, бірақ олар шалақы орналасқан, көзден жасырылған немесе толық көрінбейтіндей болды. "Неге Красстың асыл заттарын ретке келтіріп, толық көрнеуге қоюын сұрамайсың?" - дейді Скевола Коттаға. Котта тартынады, бірақ Муций тағы да Красстың кемел оратор туралы пікірін толық баяндауын өтінеді.
Красс азаматтық құқықтарды білмейтін ораторлардың мысалдарын келтіреді
Алдымен Красс кейбір пәндерді шеберлер сияқты толық білмейтінін айтып, тартынады. Скевола оны өзінің идеалды оратор үшін аса маңызды көзқарастарын: адамдардың табиғаты, олардың ұстанымдары, олардың жанын қоздыру немесе тыныштандыру жолдары; тарих, ежелгіліктер, мемлекеттік басқару және азаматтық құқық туралы ойларын ашып көрсетуге ынталандырады. Скевола Крастың осы мәселелердің барлығын жақсы білетінін және сонымен қатар өте шебер оратор екенін жақсы біледі. Красс сөзді азаматтық құқықты зерттеудің маңыздылығын атап айтумен бастайды. Ол Ипсей мен Кней Октавийдің екі ораторын мысалға келтіреді, олар зор шешендікпен сотқа шағым түсірген, бірақ азаматтық құқық туралы білімі болмаған. Олар ірі қателіктер жасады, клиенттерінің пайдасына азаматтық құқық ережелеріне қайшы келетін талаптар ұсынды. Тағы бір жағдай – Квинт Помпейдің жағдайы, ол клиенті үшін өтемақы талап етіп, формалды, шағын қателік жасады, бірақ ол оның барлық сот процесін қауіпке тілді. Соңында Красс Марк Порций Катонды жақсы жағдайда көрсетеді, ол өз заманында шешендік өнерінде ең жоғары деңгейде болған және азаматтық құқықты жақсы білген, бірақ оны жек көретінін айтқан. Антоний туралы Красс былай дейді: оның ораторлық таланты ерекше және керемет, ол өзін тәжірибесімен жинаған барлық құралдарымен қорғай алады, бірақ азаматтық құқық туралы білімі жетіспейді. Керісінше, Красс қалғандарын айыптайды, өйткені олар азаматтық құқықты оқуда жалтақтап, бірақ кең мәдениетке ие екенін мақтан тұтады; олардың азаматтық құқықтың егжей-тегжейлі аспектілерінде тәжірибесі болмағандықтан, маңызды емес жеке сот істерінде күйреп қалады.
Азаматтық құқықтарды зерттеу маңызды
Красс сөзін жалғастырып, азаматтық құқықты зерттеуге немқұрайлы қараған ораторларды айыптайды. Заң ғылымы кең және қиын болғанымен, оның ұсынатын пайдасы осы еңбекке тұрғылықты. Гней Флавий римдік азаматтық құқықтың формулаларын жариялағанмен, оларды жүйелі түрде реттеген ешкім әліге дейін жоқ. Тіпті басқа ғылымдарда да білім жүйелі түрде ұйымдастырылған; тіпті шешендік өнер де сөйлеуді inventio, elocutio, dispositio, memoria және actio бөлімдеріне бөліп қарастырады. Азаматтық құқықта заң мен дәстүрге негізделген әділдікті сақтау қажет. Содан кейін түрлерін бөліп, оларды белгілі бір сандарға келтіру керек, және т.б.: түрлерге және анықтамаларға жіктеу. Гай Акулео азаматтық құқық туралы терең білімге ие, сондықтан одан жақсы білетін жалғыз адам – Скевола. Азаматтық құқық соншалықты маңызды, Красс тіпті саясаттың өзі XII Табулаларда қамтылғанын, ал философияның бастаулары азаматтық құқықта жатқанын айтады. Шындығында, тек заң ғана әркімнің ең алдымен өзгелердің құрметін (dignitas) табуға ұмтылу керектігін үйретеді, ал ізгілік, әділдік және адал еңбек құрметпен (honoribus, praemiis, splendore) марапатталады. Заңдар ашкөздікті бақылауға және мүлікті қорғауға лайықты. Красс содан кейін libellus XII Tabularum заңдардың бастаулары мен принциптерін зерттеушілер үшін басқа философтардың барлық еңбектерінен гөрі auctoritas және utilitas жағынан артық екенін санайды. Егер біз өз елімізді жақсы көрсек, алдымен оның рухын (mens), дәстүрлерін (mos), құрылымын (дисциплиналарын) білуіміз керек, өйткені біздің еліміз – біздің анамыз; сондықтан ол заңдарды жазуда да, осындай қуатты империя құруда да өте дана болды. Римдік құқық басқа халықтардың, тіпті гректердің құқығынан да әлдеқайда жетілген.
Красс азаматтық құқықтарды зерттегенді мақтаған
Красс тағы да азаматтық құқық туралы білімнің қаншалықты құрметті екенін айтады. Шындығында, грек шешендерінен айырмашылығы, оларға заң сарапшысының, яғни прагматиктердің көмегі қажет болса, римдіктер заң мәселелері бойынша кеңес беру арқылы үлкен бедел мен ықпалға ие болған көптеген адамдарға ие. Қартайған шағында өзін құқық тануға арнап, оны осы арқылы байытудан артық қандай құрметті пана табуға болады? Заң сарапшысының (iuris consultus) үйі – бүкіл қауым үшін болжам жасаушы оракул: мұны Квинт Муций растайды, ол денсаулығының нашарлығына және шамалы жасына қарамастан, күн сайын көптеген азаматтармен және Римдегі ең беделді және маңызды тұлғалармен кеңеседі. Красс сөзді жалғастырып, шешенге мемлекеттік және империялық басқаруға, тарихи құжаттарға және өткеннің даңқты оқиғаларына қатысты қоғамдық құқықты білудің қаншалықты маңызды екенін түсіндірудің қажеті жоқ екенін айтады. Біз сотта жай ғана дауыстап сөйлейтін адамды емес, осы құдайға жақын өнерге берілген, жаудың шабуылына тойтарыс бере алатын, сөзі азаматтардың қылмысқа және қылмыскерге деген жек көруін оятып, жазадан сескендіре алатын және кінәсіздерді айыптаудан құтқара алатын адамды іздейміз. Ол шаршаған, әлсіз халықты оятып, оларды құрметке ие етеді, оларды қатеден аулақ етеді немесе оларды жаман адамдарға қарсы жібереді, адал адамдарға шабуыл жасағанда оларды тыныштандырады. Егер біреу мұның бәрі риторика кітабында жазылған деп ойласа, мен оған келіспеймін және оның пікірінің мүлдем дұрыс емес екенін айтамын. Мен сіздерді білімге деген құштарлығыңыздың бастауына және тура жолға бағыттауға тырыстым. Муций Крассқа ризашылық білдіріп, олардың ынтасын одан да асырып түскенін айтады. Сулпиций келіседі, бірақ олар риторика өнерінің ережелері туралы көбірек білгісі келетінін айтады; егер Красс олар туралы тереңірек айтса, олар толыққанды қанағаттанады. Жастар осы өнерді қолдану әдістерін білуге құштар. "Егер біз Антонийден оның ішінде сақтап, бізге әлі көрсетпегенін айтуын сұрасақ қалай болады?" - дейді Красс. Ол сөздікке арналған кішкентай нұсқаулықты жібергеніне өкінетінін айтқан еді. Басқалары келіседі, ал Красс Антонийден оның пікірін білдіруін сұрайды.
Антонийдің өз тәжірибесінен алған көзқарасы
Антоний өзінің пікірін білдіреді, ол ешқашан үйренбеген шешендік өнер туралы емес, сот ісіндегі өзінің тәжірибесі және өзі жазған қысқаша шарт туралы айтатынын мәлімдейді. Ол өз ісін сотқа келгендегідей бастауды шешеді, яғни талқылауға арналған мәселені анық баяндау арқылы. Осылайша, сөйлеушінің ойы шашырап кетпейді және дауласушылар мәселені дұрыс түсінеді. Мысалы, егер тақырып генерал болу өнерінің қандай екенін анықтау болса, онда ол генералдың не істейтінін, кімнің генерал саналатынын және оның қандай міндеттері бар екенін анықтауы керек. Содан кейін ол Сципион мен Фабий Максимус, сондай-ақ Эпаминонд пен Ганнибал сияқты генералдардың мысалдарын келтіреді. Егер ол мемлекет қайраткерінің анықтамасын берсе, онда ол басқаша сипаттама берер еді, осы анықтамаға сай келетін адамдардың қасиеттерін және мемлекет қайраткерлерінің нақты мысалдарын – Публий Лентул, Тиберий Гракх, Квинт Цецилий Метелл, Публий Корнелий Скипион, Гай Лелий және басқа да көптеген римдіктер мен шетелдіктерді еске алатын еді. Егер ол заң мен дәстүрлер сарапшысының (iuris consultus) анықтамасын берсе, онда Секст Элий, Маний Маний және Публий Муцийді атаған болар еді. Музыканттар, ақындар және басқа да өнер иелерімен де осылай істеуге болады. Философ бәрін біледі деп санайды, бірақ дегенмен, ол өзіне адам мен құдайдың барлық нәрсесінің мәнін, олардың табиғатын және себептерін түсінуге тырысатын адамның анықтамасын береді; сондай-ақ, дұрыс өмір сүрудің барлық жолдарын біліп, құрметтеуге ұмтылады.
Антонийдің оратор туралы түсінігі
Антоний Красс оратор туралы берген анықтамасымен келіспейді, себебі Красс оратордың барлық мәселелер мен ғылымдарды білуі керек деді. Керісінше, Антоний ораторды – сөздерімен тыңдаушыны қызықтыра біліп, әдеттегі сот отырысында сенімділік тудыратын дұрыс аргументтер қолдана алатын адам деп санайды. Ол оратордың дауысының қуатты, қимыл-қозғалысының жұмсақ, мінезінің мейірімді болуын қалайды. Антонийдің пікірінше, Красс ораторға тым кең мүмкіндік беріп, тіпті шексіздікке жол ашқан: сот залының шегінде ғана емес, тіпті мемлекет басқаруына дейін. Бұл өте таңғажайып болды, Скевола Сенаттың келісіміне жеткенімен, өте қысқа және мазмұныз сөйлегеніне қарамастан, оны мақұлдады. Жақсы сенатор автоматты түрде жақсы оратор бола бермейді, және керісінше. Бұл екі рөл мен дағды бір-бірінен мүлдем бөлек, тәуелсіз және әртүрлі. Марк Катон, Публий Корнелий Сципион Африкан, Квинт Цецилий Метелл Пий, Гай Лелий – барлығы шешен адамдар, өз сөздерін және мемлекеттің беделін көтеру үшін әртүрлі тәсілдерді қолданды. Табиғат, заң немесе дәстүр ешкімнің бірнеше ғылымда шебер болуына тыйым салмайды. Сондықтан, егер Перикл Афинадағы ең шешен және ең күшті саясаткер болса, осы екі ерекше қасиеттің бір адамда болуы міндетті деген қорытындыға келмейміз. Егер Публий Красс бірден керемет оратор және құқық сарапшысы болса, құқық туралы білім ораторлықтың құрамында деуге болмайды. Адам бір өнерде жақсы біліп, содан кейін екіншісін үйренсе, екіншісі де біріншісінің бір бөлігі сияқты көрінеді. Гректер физиктерді ақындар деп те атайды, себебі физик Эмпедокл керемет өлең жазған. Бірақ философтар өздерінің барлық нәрсені зерттейміз десе де, геометрия мен музыканың философқа тиесілі екенін айтуға батылады, себебі Платон осы ғылымдарда бірауыздан үздік деп танылды. Қорытындылай келе, Антоний барлық ғылымдарды оратор үшін міндетті білім деп қарастыруға келіспейді, және ораторлықтың жалаңаш және әшекейсіз болмауы керектігін, керісінше, әсем және түрлі өзгерістермен сәнделуі керектігін айтуды жөн көреді. Жақсы оратор көп тыңдауы керек, көп көруі керек, көп ойлануы керек, оқуы керек, білімділікпен мақтанбастан, тек басқалардың туындыларынан шабыт алуы керек. Антоний соңында оратордың сот мәселесін талқылауда епті болуы керек екенін, және ешқашан тәжірибесіз сарбаз немесе бейтаныс жердегі шетелдік адам сияқты көрінбеуі керек екенін мойындайды.
Оратор мен философтың айырмашылығы
Антоний Красспен келіспейді: шешенге тыңдаушылардың жанын қоздыру немесе тыныштандыру үшін адам жаны, мінез-құлқы мен қимылын терең зерттеу, яғни философияны оқу қажет емес. Антоний философияны оқуға уақытын арнағандарды бағалайды, сонымен қатар олардың мәдениетінің кеңдігі мен осы ғылымның маңыздылығын мойындайды. Дегенмен, ол римдік шешенге адам әдеттерін білуі және олардың дәстүрлеріне қайшы келетін нәрселер туралы айтпауы жеткілікті деп санайды. Қай шешен судьяны қарсыласына қарсы қою үшін ашу-ыза мен басқа да құмарлықтарды елемеуге тырысып, оның орнына философтардың аргументтерін қолданды? Олардың кейбіреулері жандар құмарлықтардан алыс болуы керек дейді және судьялардың жанында оларды ояту – қылмыс деп есептейді. Басқа философтар, көбірек төзімді және тәжірибелі, құмарлықтар орташа және тепе-тең болуы керек дейді. Керісінше, шешен күнделікті өмірдегі осы құмарлықтарды таңдап алып, оларды күшейтеді, үлкейтіп көрсетеді. Сонымен қатар, ол жалпыға ортақ, ұнамды нәрселерді мақтайды және оларға шақыру жасап, оларды қалайды. Ол ақымақтардың арасында білгіш болып көрінбейді, себебі осылай қабілетсіз және грек сияқты көрінуі мүмкін, немесе олар оны ақымақ деп есептеуі мүмкін. Оның орнына, ол әрбір сезім мен ойға жұмыс істейді, оларды солай бағыттайды, философиялық мәселелерді талқылау қажеттігі тумайды. Бізге өзгеше адам керек, Красс, бізге табиғаты мен тәжірибесі бойынша ақылды, өткір мінезді адам керек, ол азаматтарының ойларын, сезімдерін, пікірлерін, үміттерін ұғып, сөзімен оларды сендіре білуі керек. Шешен халықтың, олардың түріне, жасына, әлеуметтік статусына қарамастан, пульсін сезінуі керек, ал сөйлейтін адамдардың сезімдерін зерттеуі керек. Ол философтардың кітаптарын демалыс немесе бос уақытында оқуға қойсын; Платонның идеал мемлекетіндегі әділдік туралы ұғымдар мен идеалдар қарапайым өмірден тым алыс еді. Сеніңше, Красс, ізгілік (virtus) осы философтардың ұстанымдарына құл бола ала ма? Жоқ, ол әрқашан бостандыққа ие болады, тіпті денесі тұтқындалған күнде де. Олай болса, Сенат халыққа қызмет ете алады және қызмет етуі керек. Егер халық оған билік жүргізу және басшылық ету құқығын берсе, қай философ халыққа қызмет етуге келісер еді?
Өткендегі оқиғалар: Рутилиус Руфус, Сервиус Галба, Катон және Красс
Антоний содан кейін өткен оқиғаны баяндайды: Публий Рутилий Руф Сенат алдында Крассосты кінәлады, оның сөзі ғана емес, «parum commode» (жеткіліксіз) болған, сонымен қатар «turpiter et flagitiose» (ұятсыз және қарапайымдықпен) болды. Рутилий Руф өзі Сервий Галбаны да кінәлады, себебі ол Луций Скрибоний оны сотқа шақырғанда, тыңдаушылардың көңілін қозғау үшін әсерлі тәсілдерді қолданды. Осы сот процесінде оның ашкере және жанкешті жауы Марк Като оған қарсы қатал сөз сөйледі, кейін ол оны өз «Түпнұсқаларында» жариялады. Егер ол ұлдарын жанына алуға тырыспаса, ол кінәлі деп танылар еді. Рутилий мұндай амалдарды қатты сынап, сотқа шағым түсіргенде, Красс сияқты көрнекті шешеннің қорғанына жүгінуден бас тартты. Керісінше, ол жай ғана шындықты айтуды жөн көрді және Красс шешендігінің қорғауысыз судьялардың қатал қадағалауына тап болды.
Сократтың үлгісі
Рутилий, римдік және консул, Сократқа еліктегісі келді. Өзінің қорғаны үшін сөйлеуді өзі таңдады, сотталып, өлім жазасына кесілген кезде. Ол мейірім сұрамауға, айыпталушы болмауға, керісінше, судьяларының ұстазы, тіпті олардан жоғары тұруға тырысты. Керемет шешен Лисий оған жаттап алу үшін жазбаша сөз әкелгенде, ол оны оқып, өте жақсы деп тапты, бірақ былай деді: "Маған Сикионнан әдемі аяқ киім әкелгендейсің, бірақ ол адамға жарамайды": ол жазбаша сөздің шешен үшін керемет екенін, бірақ адам үшін жеткіліксіз күшті екенін білдірді. Судьялар оны соттағаннан кейін, одан өзіне қандай жаза лайық деп ойлайтынын сұрады, ал ол ең жоғары құрметке ие болып, қалған өмірін мемлекеттік есептен Пританейде өткізуге болатынын айтты. Бұл судьялардың ашуын оятып, оларды одан да қатты жазалауға итермеледі. Сондықтан, егер Сократтың соңы осы болса, философтардан шешендік туралы ережелерді қалай сұраймыз? Мен философияның шешендіктен жақсы немесе нашар екендігіне дау айтпаймын; мен тек философияның шешендіктен өзгеше екенін және соңғысы өздігінен кемелдікке жете алатынын санаймын.
Антоний: сөйлеушіге заң туралы кең білімнің қажеті жоқ
Антонийдің түсінуінше, Красс азаматтық құқықты құлшына айтқан, бұл Скеволаға лайықты сыйлық. Красс осы саланы нашар деп білгендіктен, оны көркемдікпен байытқан. Антоний оның пікірін қабылдайды және құрметтейді, яғни азаматтық құқықты зерттеуге үлкен мән беруді, себебі ол маңызды, әрқашан жоғары құрметке ие болған және Римнің ең көрнекті азаматтары оны зерттейді. Бірақ, Антонийдің айтуынша, құқыққа одан бөтенін қоспауға сақтаныңыз. Егер сіз заң сарапшысы (iuris consultus) сонымен қатар шешен болса, ал шешен де заң сарапшысы болса десеңіз, екі жарқын саланың екеуін де бірдей деңгейге қоясыз. Дегенмен, заң сарапшысы біз талқылап отырған шешендіксіз де болуы мүмкін екенін мойындайсыз, тіпті осындайлар көп болғанын да мойындайсыз. Керісінше, шешен азаматтық құқықты оқымаса өмір сүре алмайды деп таластайсыз. Сондықтан сіздің ойыңызша, заң сарапшысы – құқықты шебер және ақылмен қолданушы ғана; бірақ шешен сот ісінде жиі құқықпен айналысатынын ескере отырып, сіз құқық ғылымын шешендікке жақын, оның серігі ретінде орналастырдыңыз. Сіз, – деп жалғастырды Антоний, – негіздерін білмей, сотқа жүзіге баратын адвокаттарды айыптайсыз, мен оларды қорғай аламын, себебі олар шешендікті тиімді пайдаланды. Бірақ мен сізден сұраймын, Антоний, осы соттарда шешен құқық ғылымына қандай пайда әкелді, егер заң сарапшысы өзінің білігі арқасында емес, басқаның – шешендіктің арқасында жеңіске жетсе? Маған Публий Красс, эдилдікке үміткер болғанда Сервий Галба оған қолдау көрсеткенін, шаруа бір кеңес алу үшін оған келгенін айтты. Публий Красспен сөйлескеннен кейін шаруаның пікірі өз мүддесінен гөрі шындыққа жақын болды. Галба шаруаның ренжіп кеткенін көріп, себебін сұрады. Красстан естігенін білгеннен кейін, ол оны кінәлады; Красс өзінің біліміне сенімді екенін айтты. Бірақ Галба мейірімді, бірақ шешендікпен таласты, Красс оған қарсы тұра алмады: соңында Красс өзінің пікірі ағасы Публий Мицийдің кітаптарында және Секст Элийдің түсіндірмелерінде жақсы негізделгенін көрсетті, бірақ Галбаның тезисі де қабылдайтын және шындыққа жақын болды. Соттың түрлері көп, кейбірінде шешен азаматтық құқықты немесе оның бір бөлігін білмеуі мүмкін, ал кейбірінде заң сарапшысын тауып, оның көмегін алу оңай. Антоний Крассқа былай деді: сіз әзіл-қалжыңыңызбен және сыпайы сөйлеуіңізбен, заңдардан, Сенат кеңестерінен және күнделікті сөздерден мысалдар келтіріп, дауыс берушілердің көңілін көтердіңіз. Сіз көрермендерді қуанттыңыз, мен мұның азаматтық құқықпен қатысы бар екенін көре алмаймын. Сіз өте шешендік қабілетіңізді, әзіл-қалжың сезіміңізді және ізгілігіңізді пайдаландыңыз.
There are several kinds of trials, in which the orator can ignore civil right or parts of it, on the contrary, there are others, in which he can easily find a man, who is expert of right and can support him. In my opinion, says Antonius to Crassus, you deserved well your votes by your sense of humour and graceful speaking, with your jokes, or mocking many examples from laws, consults of the Senate and from everyday speeches. You raised fun and happiness in the audience: I cannot see what has civil right to do with that. You used your extraordinary power of eloquence, with your great sense of humour and grace.
Жалпы мәдениет жеткілікті
Қалғаны – тарих, қоғамдық құқық туралы білім, ежелгі дәстүрлер мен үлгілер, олардың барлығы да пайдалы. Егер жас шәкірттер сіздің шақыруыңызға құлақ қойып, барлық нәрсені оқып, тыңдап, либералдық пәндердің бәрін үйреніп, жоғары мәдени деңгейге жеткісі келсе, мен оларды тоқтатпаймын. Бірақ менің ойымша, олардың мұның бәрін тәжірибелеуге жеткілікті уақыты жоқ. Менің ойымша, Красс, сіз осы жастардың үстіне тым ауыр жүк артып отырсыз, тіпті бұл олардың мақсатына жетуі үшін қажет болса да. Шындығында, кейбір сот мәселелері бойынша жаттығулар, терең және нақты ойлау, сондай-ақ сіздің стилусыңыз (қалам) – сіздің дұрыс айтқандай, шешендіктің ең жақсы ұстазы – көп күш-жігерді қажет етеді. Біреудің сөзін екіншісімен салыстыру, біреудің мәтінін мақтау немесе сынау, нығайту немесе жоққа шығару үшін оны талқылау, есте сақтау және еліктеу үшін де көп еңбек керек. Мұндай қатал талаптар адамдарды жігерлендіргеннен гөрі, керісінше, көңілін қалдыруы мүмкін, сондықтан оны баяндамашыларға емес, актерлерге қолдану дұрыс. Өйткені, аудитория бізді, ораторларды, көбінесе тіпті дауысымыз шығып қалғанда да тыңдайды, себебі тақырып пен сот ісі олардың назарын аударады. Ал, егер Россиус дауысы шығып қалса, оны ызылдатып шабуылдайды. Шешендік – қызығушылықты ояту және ләззат алу үшін ғана емес, сонымен қатар көптеген тәсілдерді қамтиды.
Практикалық жаттығулар өте маңызды
Антоний Красспен бір шешенге келіседі, ол тыңдаушыларды көндіру үшін сөйлей білуі керек, бірақ ол өзін күнделікті өмірмен және сот ісімен шектейді, басқа да, асыл да, құрметті де болса, зерттеулерден бас тартады. Ол өзінің кемшіліктерін ынтасымен, жанынан қалмауымен және ораторлыққа талмай берілуімен жеңген Демосфенді үлгі етсін. Шындығында ол кекеш болған, бірақ жаттығулар арқылы ол басқалардан да анық сөйлей алды. Сонымен қатар, демі қысқа болғандықтан, ол демін ұстауға үйренді, сонда ол бір сөйлемде екі көтеріліс пен екі түсуді айта алды. Біз жастарды бар күштерін салуға шақырамыз, бірақ сіз алға қойған басқа нәрселер оратордың міндеттеріне жатпайды. Красс: "Сіз Антонийдің қарапайым өнер адамы екеніне сенесіз, ал мен керісінше, оның, әсіресе біздің мемлекетімізде, ешқандай дайындықтан мұқтаж емес екеніне сенемін, мен одан да үлкен нәрсені ойлап отырдым. Сіз оратордың міндеттерін осынша шектеулі және тар шеңберге сыйдырдыңыз, сондықтан сіз оратордың міндеттері мен оның өнерінің қағидалары туралы зерттеулеріңіздің нәтижелерін бізге оңай көрсете аласыз. Бірақ мен сіздің ертең осыны жасайтыныңызға сенемін: бүгін осы жеткілікті, ал Скевола да Тускулумдағы вилласына баруды шешті, сәл демалады. Біз де денсаулығымызға көңіл бөлейік". Барлығы келісіп, пікірталас мәселесін кейінге жылдыруға шешім қабылдады.
ІІ кітап
"Оратор" кітабының екінші бөлімі Цицеронның "Оратор" еңбегінің екінші бөлігі болып табылады. Екінші кітаптың көп бөлігін Марк Антоний құрайды. Ол Луций Красс, Квинт Катул, Гай Юлий Цезарь Страбон және Сулпицийпен бірге ораторияны өнер ретінде, шешендік өнерді, оратордың тақырыбын, идея табуды, құрылымды және жатқа айтуды талқылайды.
Сөйлеу өнері
Антоний «шешендік өнер ретінде қарағанда, орташа деңгейден аспайды» деген қорытындыға келеді. Шешендік өнерді толыққанды өнер деп санауға болмайды, себебі өнер білім арқылы жұмыс істейді. Ал шешендік өнер пікірлерге негізделген. Антоний шешендік өнердің «жалғанға құрылған, сирек нағыз білімге жететін, адамдардың пікірлерін және көбінесе олардың қате түсініктерін пайдаланатын» (Цицерон, 132) екенін айтады. Дегенмен, шешендік өнер белгілі бір дәрежеде өнер саласына жатады, өйткені ол «адамның сезімдерін манипуляциялауға» және «адамдардың ықыласын жеңіп алуға» белгілі бір білімді талап етеді.
Айқын сөйлеу
Антонийдің пікірінше, ең жақсы шешеннен артық ештеңе жоқ. Басқа өнер түрлеріне сөз шеберлігі қажет емес, бірақ шешендік өнер осысыз мүмкін емес. Егер басқа кез келген өнермен айналысатындар жақсы сөйлей алса, онда бұл шешеннің арқасы. Алайда, шешен өзінің шешендік дағдыларын ешқандай басқа жерден меңгере алмайды.
Баяндамашының тақырыбы
ІІ кітабының осы бөлігінде Антоний баяндамашыға қандай міндеттерді жүктеу керектігін егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол Красстың сөз өнерінің, яғни оратордың шешімі тиіс екі мәселе туралы түсінігін қайта қарастырады. Бірінші мәселе белгісіз, ал екіншісі – нақты. Белгісіз мәселе жалпы сұрақтарға, ал нақты мәселе нақты адамдар мен жағдайларға қатысты. Антоний өте тартыншақпен мақтау сөздерінің үшінші түрін қосады. Мақтау сөздерінде "тегі, ақшасы, туыстары, достары, билігі, денсаулығы, сұлулығы, күші, ақылы және денеге немесе сыртқы жағдайларға қатысты барлық нәрсе" болуы керек (Цицерон, 136). Егер осы қасиеттердің бірі болмаса, онда баяндамашы сол адамның оларсыз қалай жетістікке жеткенін немесе оларды қалай төмендікпен қабылдағанын айтуы керек. Антоний сондай-ақ тарихтың оратор үшін ең маңызды міндеттердің бірі екенін айтады, себебі ол ерекше "сөз өнерінің еркіндігі мен алуантүрлілігін" талап етеді. Сонымен қатар, оратор "азаматтардың әрекеттеріне және адамдардың мінез-құлқына қатысты барлық нәрсені" меңгеруі керек және өз халқының ерекшеліктерін өз ісінде пайдалана білуі керек.
Өнертабыс
Антоний өнертабыс бөлімін оратордың өзінің ісін толыққанды түсінуінің маңыздылығын жариялаумен бастайды. Ол өз ісі туралы жеткілікті мәлімет алмайтындарды кінәлайды, осылайша олар өзін әлсіз көрсетеді. Антоний іс қабылдағаннан кейін жасайтын қадамдарды талқылайды. Ол екі элементті қарастырады: "біріншісі – бізді немесе біз қорғап сөйлейтін адамдарды ұсыну, екіншісі – тыңдаушылардың ойын бізге қажетті бағытқа бұруға бағытталған" (153). Содан кейін ол шешендік өнерде қолданылатын үш ықпалдау құралын атап көрсетеді: "біздің ұстанымдарымыздың рас екенін дәлелдеу, тыңдаушылардың көңілін жеңіп алу және жағдай талап ететін кез келген сезімді оларға сезіндіру" (153). Ол не айту және қалай айту керектігін анықтау үшін оратордың талантты болуы керектігін түсінеді. Сонымен қатар, Антоний этнос пен пафосты ықпалдаудың тағы екі құралы ретінде таныстырады. Антоний аудиторияны көбінесе адамның беделі мен атағы арқылы көндіруге болатынына сенеді. Бұдан әрі, шешендік өнерде оратордың тыңдаушылардың сезімдеріне үндеуі өте маңызды. Ол оратор өзін қозғамайынша, тыңдаушыларын қозғауға ерермейтінін мәлімдейді. Өнертабысқа жасаған қорытындысында Антоний оратор ретіндегі жеке тәжірибесімен бөліседі. Ол Сулпицийге сөйлегендегі басты мақсатының жақсылық жасау екенін, ал егер қандай да бір жақсылықты істей алмаса, зиян келтіруден аулақ болуға тырысатынын айтады.
Қаулы
Антоний баяндамашыға материалды ұйымдастыру кезінде екі принцип ұсынады. Бірінші принцип істің өзінде болады, ал екінші принцип баяндамашының пікіріне байланысты.
Жады
Антоний Симонидтің тарихын айтады, оны есте сақтау өнерін енгізген адам деп санайды. Содан кейін ол есте сақтаудың шешен үшін маңызды екенін жариялайды, себебі "тек қана қуатты жады бар адамдар ғана не айтатынын, оны қаншалықты тереңдететінін, қалай айтатынын, қандай мәселелерге жауап бергенін және қандайларына жауап беру керек екенін біледі" (220).
ІІІ кітап
"Оратор" кітабының ІІІ бөлімі – Цицеронның "Оратор" кітабының үшінші бөлімі. Онда Луций Лициний Красс өлімі туралы баяндалады. Олар Цицероннан бұрынғы буынға жатады: диалогтың басты кейіпкерлері Марк Антоний (триумвир емес) және Луций Лициний Красс (ресми емес триумвир); олардың басқа достары, мысалы, Гай Юлий Цезарь (диктатор емес), Сулпиций және Скевола кейде араласады. Үшінші кітаптың басында, Красс баяндамаларын қамтитын бөлімде, Цицеронды күйінді естелік ойша шақырады. Ол ағасы Квинт Цицеронға барлық қайғысын жеткізеді. Ол осы еңбекте сипатталған диалогтан кейін тоғыз күн өткен соң Красс күрт қайтыс болғанын еске салады. Ол Римге ludi scaenici-нің соңғы күні (б.з.д. 91 жылдың 19 қыркүйегі) консул Луций Марций Филипптің сөйлеген сөзіне қатты алаңдап оралды. Ол халық алдында сөйлеген сөзінде Рим Сенатының орнына жаңа кеңес құруды талап етті, себебі ол енді мемлекетті басқара алмады. Красс курияға (Сенат сарайына) барып, Друздың сөйлеген сөзін естіп, Луций Марций Филипптің сөзін жеткізіп, оған шабуыл жасады. Сол кезде барлығы Красс өте шешен екеніне келісті. Ол ахуалды және Сенатты тастап кетуді айыптады: жақсы әке және адал қорғаушы болуы керек консул оны ұры сияқты қадір-қасиетінен айырып жатты. Егер ол өзінің апатты жобаларымен біріншісін құртқаннан кейін, Сенатты мемлекеттен айырғысы келсе, таңқалуға не жеткісін. Филипп күшті, сөзге шешен және ақылды адам болды: Красс атылған сөздерімен шабуыл жасағанда, ол оны үндемегенше қарсы шабуыл жасады. Ал Красс: «Римдіктердің алдында Сенаттың билігін жойған сен мені қорқытасың ба? Мені үндетуге тырыссаң, тілімді кесуің керек. Егер оны кесіп тастасаң да, менің еркіндік рухым сенің мақтаншаңдықтыңды ұстап тұрады!» деді. Красс ұзақ сөйледі, бар күш-жігерін, ақыл-ойы мен барлық мүмкіндіктерін жұмсады. Красс ұсынған шешім Сенат тарапынан мақұлданды, онда «Сенаттың билігі де, адалдығы да Рим мемлекетін ешқашан тастап кетпеді» делінген. Ол сөйлеп тұрғанда қабырғасы ауырып, үйге келген соң қызуы көтеріліп, алты күннен кейін плевриттен қайтыс болды. «Адам тағдыры қаншалықты осал!» дейді Цицерон. Өзінің мансабының шыңында, Красс биліктің ең жоғары деңгейіне жетті, бірақ өлімімен болашаққа қатысты барлық үміттері мен жоспарларын да жойды. Бұл қайғылы оқиға Красс отбасына ғана емес, барлық адал азаматтарға да зор қайғы әкелді. Цицеронның пікірінше, өлмейтін құдайлар Красске оның өлімін сыйлық ретінде берді, себебі ол жақын арада мемлекетке келген апаттарды көруден сақтады. Шындығында, ол Италияның әлеуметтік соғысынан (б.з.д. 91-87 жж.), Сенатқа қарсы халықтың жеккөрушілігінен, Гай Марийдің қашуы мен оралуынан, содан кейінгі кек алулардан, өлтірулер мен зорлық-зомбылықтан хабарсыз болды.