Кіріспе

Фоссильді қабықша Вайшнав индуизмінде қолданылады. Шалиграмма немесе шалиграмм шила (; IAST: Śāligrāma śilā) – бұл Непалдағы Гандаки өзенінің саласы – Кали Гандаки өзенінің төсегінен немесе жағалауларынан жиналған қазба тас немесе аммонит. Ол индуизмде Вишнудың бір нысаны деп есептеледі. Кали Гандаки өзені Муктинатх және Дамодар Кунда сияқты қасиетті жерлер арқылы ағып өтеді, бұл шалиграммалардың рухани маңыздылығын күшейтеді.

Аңыздар

Деви Бхагавата Пурана, Брахмавайварта Пурана және Шива Пуранаға сәйкес, шилаграмма шиласы келесі оқиғалар тізбегінен пайда болды. Вришадхваджа есімді патшаға, Шивадан басқа ешқандай құдайға табынбағандықтан, Сурья қарғыс жіберіп, кедейлікке ұшыратты. Жоғалған ырысын қайтару үшін оның немерелері Дхармадваджа мен Кушадваджа, ырыс құдайы Лакшмиді разы ету үшін аскетизм жасады. Ол оларға молшылық сыйлап, өздерінің қыздары ретінде дүниеге келгеніне бата берді. Осыған сәйкес, Лакшми Кушадваджаның қызы Ведавати және Дхармадваджаның қызы Туласи болып дүниеге келді. Туласи Вишнуды күйеуі ретінде алу үшін Бадарикашрамға барып, аскетизм жасады, бірақ Брахма оған Вишнуды сол өмірде күйеуі ретінде алмайтынын және Шанхачуда есімді дануваға (шайтанға) үйленуі керектігін айтты. Шанхачуда бұрынғы өмірінде Судама, Кришнаның балалық досы, Вишнудың аватарасы болған. Радханың қарғысымен ол данува болып дүниеге келді. Нәтижесінде Шанхачуда табиғатынан ізгі, таза және Вишнуға берілген болды. Ол Гандхарва некесінің ережелеріне сәйкес, Брахманың бұйрығымен Туласиге үйленді. Шанхачуданың үйленгеннен кейін, оның басшылығымен данувалар табиғи жаулары – девалармен шайқасты, олар Шанхачуданың қасиеттерінің арқасында жеңіске жетті. Осыдан кейін данувалар деваларды Сваргадан (Жұмақтан) қуды. Деморализацияланған және жеңілген девалар Вишнуға жүгінді, ол оларға Шанхачуданың Шивамен өлтірілуі жазылғанын айтты. Девалардың өтініші бойынша Шива өз серіктерімен және девалармен бірге Шанхачуда басқаратын дануваларға қарсы шайқасты. Алайда, екі тараптың бірі де екіншісінен басымдық таба алмады. Дауыссыз дауыс Шиваға: «Брахманың игілігімен Шанхачуда қару-жарағын киіп, әйелінің адалдығы бұзылмаса, шайқаста жеңіссіз болады» деді. Сондықтан Вишну ескі брахманның кейпіне еніп, тірлік табу үшін Шанхачудадан қару-жарағын сұрады. Шанхачуда оған қару-жарағын сыйға берді. Шивамен шайқасып жатқанда, Вишну Шанхачуданың қару-жарағын киіп, Шанхачуданың бейнесін алды және Туласимен бірге өмір сүрді. Осылайша, Туласидің адалдығы бұзылып, Шанхачуда Шиваның тришуласымен өлтірілді, осылайша Шридама қарғыстан арылды. Шанхачуданың өлімінен кейін Туласи сол кезде өзімен бірге болған адамның Шанхачуда емес екеніне күмәнданды. Ол өзін алдағанның Вишну екенін білгенде, оны тасқа айналдырды, өйткені ол өзінің адал құлы Шанхачуданы өлтіруде және оның адал әйелі болған кезде оның адалдығын ұрлауда тас сияқты сезімсіз болды деп сенді. Вишну Туласиді жұбатты, бұл оның күйеуі ретінде оны алу үшін бұрын жасаған аскетизмінің нәтижесі екенін және ол денесінен айырылғаннан кейін қайтадан оның әйелі болатынын айтты. Осылайша, Лакшми Туласидің денесінен айырылып, жаңа бейнеге енді (ол Туласи деп белгілі болды). Туласидің тасталған денесі Гандаки өзеніне айналып, оның шашынан туласи бұтасы пайда болды. Вишну, Туласидің қарғысына ұшырап, Гандаки өзенінің жағасындағы шалиграма деп аталатын үлкен тас таудың бейнесін алды, онда ваджракіта, ваджра сияқты күшті тістері бар құрт, оның денесінде әртүрлі белгілер ойып шығарды. Сол таудың бетінен Гандаки өзеніне құлайтын, ваджракітамен ойылған тастар «шалиграма шила» деп аталды.

Тарих

Тарихи тұрғысынан алғанда, шалиграмма шилаларын құлшылыққа пайдалану Әди Шанкараның еңбектері арқылы оның заманына дейін соққан. Атап айтқанда, оның Тайттирия Упанишадтың 1.6.1 шумағына түсіндірмесі және Брахма Сутраның 1.3.14 шумағына түсіндірмесі Вишнуге табынуда шалиграмма шиласын қолдану индуистер үшін кеңінен белгілі болған дәстүр екенін көрсетеді. Көптеген жалған шалиграмма шилалары да айналымда жүр. Салиграмадағы Гуру Нарасимха ғибадатханасындағы Нарасимха мүсіні толығымен шалиграммадан жасалған және сваямбху (ешкім жасаған емес, бірақ табиғатта пайда болған) деп есептеледі. Бұл ғибадатхана Әди Шанкараның дүниеге келгеніне дейін салынғандықтан, Салиграма туралы ең алғашқы айтылған орын болып саналады. Тируваннатпурамдағы Падманабхасвами ғибадатханасындағы Вишну, Гархвал аймағындағы Бадринатх ғибадатханасы, Удупидегі Кришна Матадағы Кришна және Вриндаванадағы Радха Раман ғибадатханасындағы Кришна да шалиграмма шилаларынан жасалған деп саналады.

Қолдану

Шалиграмма шилалары Дваравати шилаларымен қатар Вишнудың антропоморфты емес бейнелері ретінде қолданылады, бұл Дэвиге табынуда янтра мен калашаны, ал Шиваға табынуда линга мен Банешвара шилаларын қолдануға ұқсас. Пранатошани Тантрасында барлық құдайларға шалиграмма шиласында табынуға болады делінген. Пураналар бұлжымас түрде шалиграмма шиласы арқылы жасалған Вишнуға табыну, мүрті (сұлба) арқылы жасалған табынудан артық ізгілікке ие екенін көрсетеді. Мүртілерден айырмашылығы, шалиграмма шилаларына ғибадатханалармен қатар жеке тұрғын үйлерде де табынуға болады, оларды бір жерден екінші жерге оңай көшіруге болады және ішіндегі чакрасы бұзылмаса немесе жарылмаса ғана табынуға болады. Дәстүрлі упачаралардан (табыну заттары) басқа, олардың саны бесеу, он, он алты немесе он сегіз болатын шалиграмма шиласына табыну үшін тек туласи жапырақтары және Дакшинаварти Шанхтан (ерекше құмшекер) құйылған су қажет. Мүртіге қарағанда, киім-кешек пен зергерлік бұйымдар сияқты материалдық құндылықты талап етеді. Сондықтан шалиграмма шиласына табыну қиын жағдайларда да адамдарға қолжетімді табыну түрі болып табылады. Оңтүстік Үндістаннан келген индуистер Вишну мүсіндерін 108 шалиграмма шиласынан жасалған гүл шоғымен безендіреді. Бенгалдық индуистер Свастияна деп аталатын рәсімді сақтайды, онда 108 немесе 1008 туласи жапырақтарын сандал пастасымен майлап, шалиграмма шиласына ауруларды емдеу немесе қиындықтардан арылу ниетімен ұсынады. Бұл рәсім бір, үш немесе бес рет Чандипатхамен (Дэви Махатмьяның ритуалдық оқылуы), бір немесе төрт саз Шивалингаға табыну және Дурга мен Вишну мантрларын 108 немесе 1008 рет оқумен бірге орындалуы мүмкін. Шалиграм Пуджа Видхи – Вишну Иесіне құлшылық етудің құрметті процесі, ол осы құдайлық көріністі құрметтеу үшін арналған қасиетті қадамдар арқылы жүзеге асырылады. Шалиграм пуджасын Ие Вишнуға шын жүректен дұға етумен бастаңыз. Шалиграмды сумен немесе сүтпен жұмсақ жуу арқылы тазалауды білдіріңіз, содан кейін оны құрғатып, таза матамен және сандал пастасымен безендіріңіз. Гүл, жеміс, құрбандық ұсыныңыз және шам жағып, элементтерді және құлшынықты білдіріңіз. Вишнуға байланысты мантрларды немесе дұғаларды оқып, құдайдың қасиеттеріне назар аударыңыз. Артти шашу арқылы Шалиграмды айналып, құрмет көрсетіңіз. Ұсынылған заттарды "прасад" деп атап, таратыңыз, алған нығметтерді бөлісіңіз.

Шектеулер

"Пранаташони Тантра" 9-шы Скандханың 10-тарауында Шалаграма шиласын жерге қойған адам жүз Манвантараға дейін тозақта құрттар жеп кетуінен азапталады делінген. "Деви Бхагавата Пурана" 9-шы Скандханың 24-тарауында Шалаграма шиласын қолында ұстап тұрып, уәдесін бұзған немесе өтірік айтқан адам Брахманың ғұмыры бойы тозаққа түседі делінеді. Сондай-ақ, Шалаграма шиласынан туласи жапырағын жұлып алған адам келесі өмірінде әйелінен айырылады екен. "Деви Бхагавата Пурана" 9-шы Скандханың 35-тарауында Шалаграма шиласына қол тигізіп, жалған ант берген адам тозақта 14 Индраның ғұмыры бойы қызыл қызған көмірде күйіп, жеті рет қатарынан құрт болып туылады делінген.