Кіріспе

Қайта өрлеу дәуірінде география, астрономия, химия, физика, математика, өндіріс, анатомия және инженерлік салаларда үлкен жетістіктер болды. Ежелгі ғылыми мәтіндерді жинау 15-ші ғасырдың басында басталып, 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін жалғасты, ал баспа өнертабысы жаңа идеялардың тез таралуына мүмкіндік берді. Дегенмен, кейбіреулер Ренессансты, кем дегенде алғашқы кезеңінде, ғылыми артта қалу дәуірі ретінде қарастырды. Джордж Сартон мен Линн Торндайк сияқты тарихшылар Ренессанстың ғылымға тигізген әсерін сынап, прогресс белгілі бір мерзімге баяулағанын айтты. Гуманистер табиғаттану немесе қолданбалы математиканы зерттеуден гөрі саясат және тарих сияқты адамға бағытталған пәндерге көбірек мән берді. Алайда, соңғы кездегі ғалымдар Ренессанстың математика мен ғылымға оң әсерін мойындап, жоғалған немесе сирек таралған мәтіндерді қайта табу, тілді зерттеуге және мәтіндерді дұрыс түсінуге көңіл бөлді. Мари Боас Холл ғылыми революцияның алғашқы кезеңін белгілеу үшін «ғылыми ренессанс» терминін қолданды (1450–1630 жж.). Соңғы уақытта Питер Диар ерте заманғы ғылымның екі кезеңдік моделін ұсынды: 15-ші және 16-шы ғасырлардағы ғылыми ренессанс, ежелгі білімді қалпына келтіруге бағытталған; және ғалымдар қалпына келтіруден инновацияға көшкен 17-ші ғасырғы ғылыми революция.

Контекст

12 ғасырдағы Ренессанс кезеңі мен одан кейін Еуропа, әсіресе табиғатты зерттеу саласында, интеллектуалды жаңаруды бастан өткерді. Бірақ 14 ғасырда орта ғасырдың соңғы кезеңінің дағдарысы деп танылатын бірқатар оқиғалар орын алды. Қара өлім қырынуы жүйеге күшті соққы беріп, көптеген адамдардың өмірін құртты. Бұл бұрынғы, қарқынды ғылыми өзгерістер кезеңіне күрт нүкте қойды. Осы індет Еуропа халқының 25-50 пайызын, әсіресе жаңалықтардың ортасы болған қалаларда қырып салды. Індеттің қайталануы және басқа да апаттар бір ғасыр бойы халық санының азаюына әкеп соқты.

Қайта өрлеу дәуірі

14 ғасырда Ренессанс мәдени қозғалысы басталды. 15 ғасырдың басында ежелгі қолжазбаларды халықаралық іздеу жүргізіліп, 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін тоқтаған жоқ. Осы кезде көптеген Византия ғалымдары батысқа, әсіресе Италияға қашуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, баспа машинасының ойлап табылуы еуропалық қоғамға зор әсер етті: баспа сөздің жеңіл таралуы білімді демократияландырып, жаңа идеялардың жылдам таралуына жағдай жасады. Алғашқыда физика мен астрономия салаларында жаңалықтар болған жоқ, ал классикалық көздерге құрмет көрсету Әлем туралы Аристотель мен Птолемейдің көзқарастарын одан бетер нығайтты. Ренессанс философиясы логика мен дедукция қағидалары интуиция мен сезімге қарағанда екінші деңгейде саналғандықтан, қатаңдығының көп бөлігін жоғалтты. Сонымен бірге, Ренессанс гуманизмі табиғаттың заңдар мен математикаға бағынбайтын, жанды рухани жаратылыс ретінде қарастырыла бастағанын көрсетті. Кейін, қолжазбалардың барлығы табылғаннан кейін ғана гуманистер оларды жинаудан тоқталып, оларды өңдеуге және аударуға кірісті, ал жаңа ғылыми жұмыстар Коперник, Кардано және Везалий сияқты ғалымдардың еңбектерімен басталды.

Алхимия және химия

Кейбір жағынан айырмашылықтар болса да, алхимия мен химия Ренессанс кезеңінде көбінесе ұқсас мақсаттарға ие болды, және олар бірге кейде «химчимия» деп аталады. Алхимия – бұл материалдардың сырлы процестер арқылы түрленуін зерттейтін ілім. Көбінесе псевдонауылдық деп есептелсе де, оның көптеген өкілдері өз заманының қабылданған ғылыми теорияларын пайдаланып, материяның құрамы және оның өзгеру жолдары туралы гипотезалар жасады. Алхимиктердің басты мақсаты – негізгі материалдарды түрлендіру арқылы алтын мен басқа да құнды металдар жасау әдісін табу болатын. Парацельс химиялық тәжірибелерді медициналық мақсаттарда қолдануға көмектесуде де маңызды рөл атқарды, себебі организм химиялық сипаттағы процестер арқылы жұмыс істейді деп санады. Сол кездегі химияның коммерциялық сипаты және осы іс-әрекеттің классикалық негізінің болмауы, оны құрметті академиялық пән емес, қолөнер ретінде қарастыруға себеп болды. Грек математиктерінің жетістіктері соңғы антик кезең мен орта ғасырлар бойы ұзақ және күрделі тарих арқылы сақталды. Евклид, Архимед және Аполлонийдің көптеген еңбектері, сондай-ақ кейінірек Герон және Папп сияқты авторлардың шығармалары Византия мәдениетінде және ислам ғылым орталықтарында көшіріліп, зерттелді. Бұл еңбектерді аудару XII ғасырда Испания мен Сицилияда араб және грек тілдерінен латын тіліне аударушылардың жұмысымен басталды. Кремоналық Жерар мен Моербекелік Вильгельм ең өнімді аудармашылардың қатарында болды. Дегенмен, аудармаға қатысты ең ірі жұмыс XV және XVI ғасырларда Италияда жүзеге асты, бұл дәуірге жататын көптеген қолжазбалар Еуропа кітапханаларында сақталған. Осы кезеңнің барлық жетекші математиктері ежелгі математикалық еңбектерді қалпына келтіруге ұмтылды. Гуманистер математиктерге грек қолжазбаларын табуға көмектесіп қана қоймай, оларды латын тіліне аударуға да белсенді қатысты, көбінесе бұл жұмыс Николай V және кардинал Бессарион сияқты діни қайраткерлердің тапсырысымен жасалды. Бұл істе Региомонтан, ол латын тіліндегі Архимедтің көшірмесін жасап, математикалық еңбектерді басып шығару жоспарын жасады; Командино (1509–1575), ол Архимедтің басылымын, сондай-ақ Евклид, Герон және Папптың еңбектерін шығарды; және Мауролико (1494–1575), ол ежелгі математиктердің еңбектерін аударған ғана емес, оларға өз еңбектерін де қосты. Олардың аудармалары математиктердің келесі буынына орта ғасырларда қол жетімді болғаннан гөрі әлдеқайда жетілген техникалармен қаруландырды. Джордано Бруно да Аристотель сияқты адамдардың еңбектерін сынады, оның логикасы кемшіліктері бар деп санады және табиғат теорияларын өзгертуге тырысқан, ішінара физиканы есептеу үшін математикалық ілімді әзірледі.

Физика

Математикадағы прогресс физикадағы жетістіктермен толықты, Галилей сияқты ғалымдар екі сала арасындағы қашықтықты қысқартуға және Аристотельдің идеяларын сарапқа салуға тырысты. Физиканың қайта жаңғыруы механика, оптика, навигация және картография сияқты салаларда көптеген мүмкіндіктер ашты. Бірақ ол өз табыстарын тиісінше жеткізе алмады. Қазіргі заманғы неврологияның дамуы 16 ғасырда Андреас Везалийден басталды, ол мидың және басқа да органдардың анатомиясын сипаттады; ол мидың функциясы туралы көп білмеді, оның негізгі орны қарыншаларда деп ойлады. Медициналық ғылымдар мен диагностиканың түсінігі жақсарды, бірақ денсаулық сақтауға тікелей пайдасы шамалы болды. Опиум мен хининнен басқа тиімді дәрілердің көбі болған жоқ. Уильям Харви қан айналымы жүйесін толыққанды және нақты сипаттады. Медицинада студенттер мен тәжірибелі дәрігерлер қолданған ең пайдалы еңбектер – материалдық медицина және фармакопеялар болды.

География және жаңа әлем

География тарихындағы маңызды классикалық еңбек – Клавдий Птолемейдің "Географиясы" (2 ғасыр). Ол 15 ғасырда Жакопо д’Анжело тарапынан латын тіліне аударылды. Жаңа білім ескі карталардың мазмұнын ығыстыра бастағанмен, Птолемейдің карта жасау жүйесін, соның ішінде координаттар мен проекцияны қолдануды қайта жаңғырту, картография саласын ғылыми ізденіс ретінде, көркемдік еңбек емес, қайта анықтауға көмектесті. Томас Мордың "Утопиясы" жаңа құрлықтың ашылуынан шабыттанды. Осы кезеңге дейін жасалған көптеген карталар Еуропаны Үндістаннан бөліп тұратын жаңа құрлық арқылы батысқа қарайғы жолдың ұзындығын қате бағалаған; алайда Фердинанд Магеллан сияқты саяхатшылардың еңбегі арқасында осы кезеңде дәлірек карталар жасауға ұмтылыс жасалды.