Кіріспе

Көптеген тітіркендіргіштерге жауап ретінде жұтыну, мысалы, жарқын жарыққа қарау. Фотологиялық жұтыну рефлексі (ACHOO синдромы деп те аталады, бұл Autosomal dominant Compelling Helio Ophthalmic Outburst сөздерінің бас әріптерінен құралған) – тұқым қуалайтын және туа біткен аутосомалық доминантты рефлекстік жағдай, ол көптеген тітіркендіргіштерге жауап ретінде жұтынуды тудырады, мысалы, жарқын жарыққа қарау немесе көздің айналасындағы (перикулярлық) инъекция. Бұл жағдай әлем халқының 18-35% - ына әсер етеді, бірақ оның нақты әрекет ету механизмі толыққанды түсініксіз.

Симптомдар мен белгілер

Фотикалық тырналу рефлексі – бұл қасиеті жоқ адамдарда тырналуға себеп болмайтын күйдіргіш әсерге жауап ретінде бақылаусыз тырналумен көрінеді. Тырнау әдетте 1-ден 10-ға дейін бірнеше рет қатарынан болып, содан кейін 24 сағатқа дейін созылатын сезімталдық жоғалту кезеңі пайда болады.

Фотикалық терлеу

Фотологиялық түшкіру жарыққа ұшырағанда пайда болады және фотологиялық түшкіру рефлексінің ең көп кездесетін көрінісі болып табылады. Бұл рефлекс жарықтың нақты бір толқын ұзындығынан емес, жарық интенсивтілігінің өзгеруінен туындайды. Қосымша зерттеулер бұл механизмнің тұқым қуалайтынын анықтады.

Периокулярлық инъекцияға жауап

Фотикалық тербелуден гөрі нашар түсінілген нәрсе – периокулярлық инъекцияға жауап ретінде тербелу, бұл қасиет аутосомалық-доминантты жолмен мұраға беріледі. Көздің ішінде және айналасында жасалатын операциялар кезінде, мысалы, мүйіз қабығын ауыстыру операциясында, науқасқа көбінесе көзге жергілікті анестетик инъекциясы қажет болады. Фотикалық тербелу рефлексі бар науқастарда көзге жасалатын инъекция, мысалы, ретробульбарлық немесе перибульбарлық блокада кезіндегі инъекция, көбінесе науқастың тербелуіне себеп болады. Осындай процедуралар кезінде науқас периокулярлық инъекция жасаудан бұрын седациялануы мүмкін. Науқас ине көзге енгізілген кезде ғана тербелей бастайды, сондықтан анестезиолог жергілікті анестетик инъекциялаудан бұрын инені шығарып алуға мәжбүр болады.

Тамақ ішкеннен кейін қарнау

Тамақ ішкеннен кейін, әсіресе өткір тағамдарды жегеннен кейін, кейбір адамдарда дәмдік ринит деп аталатын жағдайға байланысты жұтыну реакциясы пайда болуы мүмкін. Асқазанның толығуы – бақылаусыз жұтынуды тудыратын тағы бір фактор. Бұл белгіні немесе снация деп аталатын бұзылысты бастан өткергендер, астың түріне қарамастан, асқазанды толығымен толтырған үлкен тамақтан кейін дереу 3-15 рет бақылаусыз жұтынуға ұшырайды. Снацияның ешқандай аллергиялық реакция еместігіне сенімді.

Қауіптері

Жұқпалы түшкіру әдетте адам үшін ешқандай қауіпті жағдай тудырмайды және жарақат алу қаупінен гөрі көбінесе ыңғайсыздық келтіреді. Дегенмен, фотологиялық түшкіру рефлексінен туындаған түшкіру сериясы кейбір жағдайларда және іс-әрекеттерде, мысалы, көлік жүргізу кезінде немесе операция жасау барысында (тістік, көздік) және науқастың бетіне күшті жарық бағытталғанда қауіпті салдарға әкелуі мүмкін.

Көлік құралының жұмыс істеуі

Көлік құралын басқару кезінде кенеттен жұтыну көлік жүргізушінің басқаруын жоғалтуына, адамның жарақат алуына, сондай-ақ көлік құралына және/немесе айналасына зақым келтіруі мүмкін. Атап айтқанда, фотолық жұтыну ұшқыштар үшін едәуір қауіпті, себебі олар жиі күшті күн сәулесіне ұшырайды және ұшақты сәтті басқару үшін қажетті нақты реакцияларды жасауы керек. Егер әуе шайқасы кезінде ұшқышқа бақылана алмайтын жұтыну шабуылдаса, ол жағдайды ең жақсы түсінуі тиіс кезде әрекетке қабілетсіз болып қалуы мүмкін. Ұшақ тасымалдаушы кемеге немесе жағалауға қону үшін де дәл қозғалыстар мен жылдам реакциялар қажет. Айналасындағы судың күн сәулесінен шағылысуы, рефлексі бар ұшқыштар үшін кем дегенде бір фотолық жұтынуды тудыру ықтималдығы жоғары. Қонуға тырысқан кезде кез келген деңгейдегі жұтыну ұшқыштың басқаруын жоғалтуына және ықтимал апатқа әкелуі мүмкін. Қалыпты жұтыну мен фотолық жұтынудың ең басты айырмашылығы – оларды тудыратын себеп: қалыпты жұтыну мұрын қуысының тітіркенуінен пайда болады, ал фотолық жұтыну кең ауқымды себептерден туындауы мүмкін. Кейбір теориялар төменде келтірілген. Сонымен қатар, фотолық жұтыну рефлексінің пайда болуын арттыратын генетикалық фактор да бар. Rs10427255 SNP-дегі C аллелі осыған ерекше қатысты.

Көршімше жүйкесінің шығып шығуы

Севильяно және тағы басқалар 2016 жылдың шілдесінде жасаған, Испаниядан шыққан кавказдық отбасыны қамтыған шағын зерттеуде, көзге көрінетін мүйіз қабықшасы нейрондары жарықтан түскенде шығатын жұмыру рефлексімен байланысты болуы мүмкін екендігі анықталды.

Тарих

Фотикалық тырналу эффектісі – күрт жарыққа ұшырағанда, кейде бірнеше рет қатарынан (назоокулярлық рефлекс салдарынан) тырналуға бейімділік тудыратын генетикалық ерекшелік. Бұл жағдай көбінесе қараңғы ортада болғаннан кейін жарыққа шыққанда күшейе түседі. Синдром адамдардың шамамен 18-35% құрамын қамтиды деген болжам бар, бірақ ол салыстырмалы түрде қауіпсіз және кеңінен зерттелмеген. Ол күннің ыстығы мұрынның ішінде терлеуге себеп болады, ал бұл ылғалды жою үшін тырналуды тудырады деп болжаған. 17 ғасырда ағылшын философы Фрэнсис Бэкон, көзін жұмып тұрып күнге қарап, Аристотельдің гипотезасын жоққа шығарды, бұл әдеттегі тырналу реакциясын тудырмады. Сондықтан Бэкон фотологиялық тырналуды тудыруда көздің маңызды рөл атқаратынын болжады. Ол күн сәулесіне қарау көздің жасын шығарады, содан кейін ылғал мұрынға өтіп, оны тітіркендіреді, нәтижесінде тырналу пайда болады деп есептеді. Фотикалық тырналудың генетикалық негізі әлі анықталмаған, және бұл жағдайға байланысты жеке гендер табылмаған және зерттелмеген. Дегенмен, бұл жағдай көбінесе отбасыларда кездеседі, және жарықтан туындаған тырналу тұқым қуалайтын, аутосомалық доминантты белгі деп саналады.