Кіріспе

Юпитер, Марс және Квириннің үштігі Архаикалық үштік – Римдегі Капитолий төбесінде құдайы ретінде табынылған үш бастапқы құдайдан тұратын болжамды құдайлық үштік: Юпитер, Марс және Квирин. Бұл құрылым кейінгі кезде анық байқала бермейді, тек әртүрлі әдеби көздер мен басқа да куәліктерден оның іздері ғана анықталған. Көптеген ғалымдар осы идентификацияның дұрыстығына күмәнді келеді.

Сипаттама

Георг Виссова өзінің рим діні жөніндегі нұсқаулығында бұл құрылымды үш құдайға қызмет ететін үш фламин майордың Римде болуына байланысты үштік деп сипаттады. Ол бұл үштік құрылымның ең көне дәуірге дейінгі көптеген қасиетті формулаларда басымдық танытатынын айтты және ол ордо sacerdotum, яғни рим дін қызметкерлерінің дәрежелік иерархиясын анықтаудағы маңызды рөлін атап өтті: Rex Sacrorum, Flamen Dialis, Flamen Martialis, Flamen Quirinalis және Pontifex Maximus – олардың мәртебесі мен маңыздылығы азайып келе жатыр. Ол бұл рет кейінгі кезде дін қызметкерлері арасындағы нақты ықпал мен билік қатынастарын көрсетпегендіктен, рим дінінің ең алғашқы кезеңіндегі иерархияны бейнелейтінін атап өтті. Виссова осындай үштікке ұқсас құрылымды Умбрияның Игувий обрядында да тапты, онда тек Иове, Марте және Вофион ғана Грабовий эпитетімен аталады, сондай-ақ Римдегі үш фламин майордың барлығы да әйел құдай Фидестің құлшылығына ерекше қатысады. Дегенмен Виссова өзі анықтаған құрылымның (ол оны Göttersystem деп атады) мағынасы мен функциясын одан әрі зерттемеді.

Дюмезильдің талдауы

Жорж Дюмезиль әр түрлі еңбектерінде, әсіресе «Архаикалық Рим дінінде» бұл үштік құрылымның ортақ Индоевропалық діннің қалдығы екенін, оның негізіндегі идеология осы архаикалық қоғамның бөлінісіне сәйкес келетінін болжады. Ең жоғары құдай – діни, сиқырлы және заңдық билікке ие, көктегі билеуші (патшамен және діни қасиетті біліммен байланысты), одан кейін – батылдық пен әскери шеберлік құдайы (жауынгерлер класына байланысты), содан соң – байлық, құнарлылық және ләззат сияқты жалпы адамзаттық құндылықтарды бейнелейтін құдай (экономикалық өндірушілер класына байланысты). Гипотеза бойынша, мұндай үшжақты құрылым Үндістаннан Скандинавияға, Римнен Ирландияға дейін дін мен мифтердегі кең таралған іздерінің есебінен барлық Индоевропалық халықтарға ортақ болуы керек. Алайда ол Үндістанды қоспағанда, тарихқа дейінгі дәуірден бері көптеген қоғамдарда жоғалып кетті. Веда дінінде билік функциясы Дьяус Питамен бейнеленген, кейіннен Варунаның ғажайып және қорқынышты құдіреті мен Митраның әділдік пен келісімнің көзі ретінде екіге бөлінді. Индра әскери функцияны, ал егіздер Ашвиндер (немесе Насатья) – өндіріс, байлық, құнарлылық және ләззат функциясын жүзеге асырды. Адам қоғамында патша және брахман діни қызметкерлері бірінші функцияны (жоғары мәртебеге ие), кшатрия жауынгерлері екінші функцияны, ал вайшья қолөнершілер мен саудагерлер үшінші функцияны атқарды. Римде Юпитер аспанның билеушісі және күн күркірі құдайы болды, оны жер бетінде патша (кейінрек – рекс сакрарум) және оның өкілі Flamen Dialis бейнеледі, ал егемендіктің заңдық аспектісі Диус Фидиуспен бейнеленді. Марс – әскери шеберлік және соғыс құдайы, оның жалыны Мартиалиспен бейнеленді, ал Куирин – римдік халықтың (curiae-да ұйымдастырылған) азаматтық және өндірістік күшінің құдайы, оны Flamen Quirinalis бейнеледі. Виссова жинаған мәтіндерді талдаудан басқа, Дюмезиль Римнің діни орталығы және патшаның ресми резиденциясы – регияның үшжақты жоспарының маңыздылығын атап өтті. Дереккөздер мен археологиялық деректер растайды, бұл ғимарат Юпитер, Марс және егінге толы құдай Ops-ты үш жеке бөлмеде орналастыру үшін салынған. Фидес құрметіне үш Flamen Maior қатысты: олар құдайдың сацеллліне бірге жабық күймеде кіріп, оң қолын саусақтарына дейін ақ матаға орап құлшылық етті. Құдайлық тәртіпті орнатқан құдаймен байланысы (Фидес Юпитермен жоғары құқықтық тәртіптің қамқоршысы ретінде байланысты) олардың арасындағы және олар бейнелеген құдайлардың жоғары көктегі тәртіппен байланысын көрсетеді, оның құпия сипаты құлшылық формаларының жасырындығында бейнеленген. Spolia opima жаудың патшасын немесе басшысын шайқаста өлтірген адамға арналды. Егер римдік патша немесе оған тең болса (консул, диктатор немесе tribunus militum consulari potestate), ол Юпитерге, офицер болса – Марсқа, ал жай солдат болса – Куиринге арналды. Құрбандыққа шалынатын мал да әр жағдайда тиісті құдайдың малы болды, яғни Юпитерге – өгіз, Марсқа – solitaurilia, ал Куиринге – еркек қошқар. Сонымен қатар, Дюмезиль Flamen Quirinalis-тің мәдени функцияларын талдап, осы құдайдың кейіпкерін жақсырақ түсінуге тырысты. Маңызды элемент – оның Consualia aestiva (жазғы) мерекесінде қатысуы, ол Куиринді Консус құрметіне және жанама түрде Ops-қа (Ops Consivia) байланыстырды. Бұл фламен қатысқан басқа мерекелер – Robigalia, Куириналия, Дюмезиль оны Форнакалияның соңғы күнімен сәйкестендіреді, сонымен қатар stultorum feriae деп аталады, өйткені сол күні curio maximus белгілеген күні көмескісін қуыруды ұмытқан адамдарға кешірім жасаудың соңғы мүмкіндігі берілді, және Ларунданың естелігіне өткізілген Larentalia. Бұл діни міндеттер Куириннің ауыл шаруашылығы циклымен және римдік ата-бабаларға табынумен байланысты азаматтық құдай болғанын көрсетеді. Дюмезильдің пікірінше, Куириннің бейнесі бүктелген және Римнің соғысқа қатысқан негізін қалаушы және алғашқы патшасы Ромулдың оған ерте араласуы салдарынан әскери саламен байланысты бола бастады. Бұл түсіндірудің оңайлатушы факторы Ромулдың өзімен бірге егіздік қасиетін алып жүргені және Куириннің құдайлық егіздер теологиясында, мысалы, үнді Ашвиндері мен скандинавиялық Ваниде сәйкес келетіні болды. Нәтижесінде құдайдың кейіпкері азаматтық және әскери, соғыс және бейбіт болып қалыптасты. Дереккөздерді егжей-тегжейлі талдау Дюмезильге аграрлық Марс теориясын қолдамайтынын көрсетті. Марс Кармен Арвале және Катонның дұғасында егістер мен егістіктің қарулы қорғаушысы ретінде шақырылды. Ол егінге толы құдай емес. Римдік дәстүр бойынша Ромулдың римдік азаматтың азаматтық және әскери міндеттерін белгілегені де ескеріледі. Осылайша, Марс пен Куирин арасындағы қатынас диалектикалық болды, өйткені римдіктер соғыс жағдайларынан азаматтық жағдайларға және керісінше үнемі өтті. Бұл өту жылдық циклда Салийдің рәсімдерімен белгіленді, олардың өзі екі топқа бөлінді: бірі Марсқа (Numa құрған Salii Palatini), екіншісі Куиринге (Tullus Hostilius құрған Salii Collini) табынуға арналды. Дюмезильдің пікірінше, архаикалық үштік қатаң түрде үштік емес, римдіктердің ең ерте діни ойлауының негізінде жатқан құрылым, ортақ Индоевропалық мұраның көрінісі. Бұл топтама римдік қоғамның символдық бейнесі ретінде түсіндірілді, онда Юпитер, Flamen Dialis-тің (Юпитердің бас діни қызметкері) және бас діни коллегиялардың ритуалдық және жақсылық билігін бейнелейді, Марс, оның жауынгерлік және шаруашылық функцияларымен, патшаның және жас ақсүйектердің магиялық ритуалдар арқылы гүлдену мен жеңіс әкелу билігін бейнелейді (мысалы, қазан айындағы жылқы және Луперкалия), ал Куирин, Ромулдың құдайлық формасы және «бірге тұрған адамдардан» шыққандығы, римдік халықтың біріктірілген әскери және экономикалық күшін бейнелейді. Оның үш функциялық гипотезасы бойынша, бұл бөлініс «дін қызметкері» (Юпитер), «жауынгер» (Марс) және «шаруа» немесе «азамат» (Куирин) сияқты қоғамдық топтарды символдайды. Марс пен Куириннің екеуінің де әскери және шаруашылық аспектілері болғанымен, кейінгі ғалымдар оларды көне римдік жазбалардағы айқын айырмашылықтарына қарамастан, жиі теңестірді, Дюмезиль Марстың римдік ақсүйектердің әскери қызметтегі қызметін бейнелегенін, ал Куириннің оларды азаматтық қызметте бейнелегенін айтты. Мұндай айырмашылық римдік мәтіндерде, мысалы, Юлий Цезар өзінің әскерлерін «азаматтар» (quirites) деп қорлағанда, «әскерлер» (milites) емес, көрінеді. Алайда, бұл уақытқа қарай quirites сөзі Куирин құдайынан ажыратылған, және Куирин бастапқыда Марстан да әскери аспектіге ие болған, бірақ уақыт өте келе Марс, Грек құдайы Арестің синтезі арқылы көбірек соғысшыл болды, ал Куирин көбірек үй шаруашылығымен байланысты болды. Бұл қарама-қайшылықтарды шешу қиын, әсіресе құлшылық формаларының жасырын сипатында бейнеленген құдайлық тәртіптің құпиялылығына байланысты.