Кіріспе

Подгорица халықаралық әуежайы () – Черногорияның Подгорица астанасы мен айналасындағы өңірге қызмет ететін халықаралық әуежай. Бұл Черногориядағы екі халықаралық әуежайдың бірі, екіншісі – Тиват әуежайы. Екеуі де мемлекеттік «Черногория әуежайлары» (Аеродроми Црне Горе / Aerodromi Crne Gore) компаниясының басқаруында. Әуежай Подгорицаның оңтүстігінде, Зета жазығында орналасқан, Черногориядағы үлкен әуежай құруға қолайлы сирек жазық аймақтардың бірі. Әуежай жергілікті жерде Голубовци әуежайы деп белгілі, себебі ол Голубовци қаласының әкімшілік шегінде жатыр. Әуежайдың IATA коды әлі де TGD болып табылады, өйткені Подгорица 1946 жылдан 1992 жылға дейін Титоград деп аталған (Йосип Броз Титоның құрметіне). Бұл Di Air үшін негізгі хаб және бұрын Montenegro Airlines үшін де негізгі хаб болған.

Тарих

Подгорицадағы азаматтық авиация тарихы 1928 жылғы 26 мамырда, Aeroput Potez 29/2 ұшағы қаланың қазіргі теміржол стансасына жақын орналасқан шағын әуежайдағы шөпті ұшу-қону жолағына қонған кезде басталды. Ұшақ, Белградты Оңтүстік Югославиямен әуе арқылы байланыстыру мүмкіндігін анықтау мақсатында ұйымдастырылған Белград-Скопье-Подгорица-Мостар-Сараево-Белград бағытында тәжірибелік рейс жасады. 1930 жылғы 5 мамырда Белград-Сараево-Подгорица бағытында жолаушылар тасымалы басталды. Aeroput осы бағытта Farman F.300 ұшақтарын пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс әуежайдағы жолаушылар тасымалын тоқтатты. 1943 және 1944 жылдары әуежайды Германияның сол кездегі Черногориядағы Люфтваффе әскері пайдаланды. Ол Подгорицаның қазір танымал бомбалау шабуылында жиі нысана болды, нәтижесінде немiс әскері ауыр шығынға ұшырады. Соғыстан кейін жолаушылар қызметі 1947 жылғы 8 сәуірде қайта жаңғыртылды, жаңа құрылған JAT әуекомпаниясы жолаушыларға арналған Douglas C-47 ұшағымен Белградқа рейстер жасады. 1957 жылы Белградқа жүк тасымалы бағыты ашылды. 1961 жылы әуежай қаланың оңтүстігіндегі қазіргі орнына көшірілді. Онда асфальттан жасалған ұшу-қону жолағы болды және 1977 жылы жаңғыртылып, қайта жабдықталды. Осы кезеңде әуежайдың басым бөлігі Белградқа жоспарлы рейстерден, көбінесе McDonnell Douglas DC-9 ұшақтарынан тұрды. Қазіргі уақытта бұрынғы орнында "Шпиро Мугоша" әуежайы орналасқан. 2003 жылғы 23 сәуірде әуежайдың меншік құқығы JAT Airways-тен Черногория әуежайларына, Черногория үкіметіне тиесілі мемлекеттік компанияға берілді. Montenegro Airlines әуекомпаниясының құрылуы мен дамуы осы әуежайдан қызметтердің артуына ықпал етті. Әуежайдың ұзақ жылдар бойы негізінен Белградқа қоректендіруші әуежай болып табылуы тоқтатылып, жоспарлы жолаушылар рейстерінің әртүрлі желісіне басымдық берілді. 2006 жылы ірі жөндеу және кеңейту жұмыстары жүргізілді, алжапқыш жаңартылып, кеңейтілді, рульдік жолдар жүйесі, әуежайдың жарықтандыру жүйесі және электрмен жабдықталуы жақсартылды. 2006 жылғы 14 мамырда жаңа жолаушылар терминалы ашылды, ал ескі жолаушылар терминалы 2009 жылы қайта жаңартылды. Жақсартылған рульдік жолдар жүйесі әуежайда кең корпусты ұшақтарға қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Осылайша, әуежай Il-86 ұшақтарына қызмет көрсетуді бастады және 2008 жылғы сәуірде әуежайға алғашқы Boeing 747 жүк ұшағы келді. 2020 жылғы желтоқсанда Montenegro Airlines таратылып, әуежай өз үй тасымалдаушысынан айырылды. Air Montenegro 2021 жылғы 8 ақпанда қызметін бастады.

Терминалдар

Черногориядағы әуе трафигі 2000-шы жылдары қарқынды өскендіктен, жаңа терминал салынғаннан кейін ескі жолаушылар терминалы – кішкентай тас төселген ғимарат – қызметтен шығарылды, тек аз көлемдегі чартерлік рейстерге қызмет көрсетуден басқа. Жаңа жолаушылар терминалы 2006 жылдың 14 мамырында ашылды. Онда сегіз ұшып кету және екі қону қақпасы бар, сондай-ақ жылына 1 миллионға дейін жолаушыны қабылдауға қабілетті. Әуежайдағы жолаушылар саны жеткілікті болмағандықтан терминалда траптар (jetways) қарастырылмаған. Жаңа терминал ғимараты – алюминий мен шыныдан тұратын, бүкіл ғимаратта жаңартылған жарықтандыру сияқты заманауи архитектуралық шешімдерді ұсынатын заманауи құрылыс. Ашылғаннан бері онда Costa Coffee желісінің дүкені, екі газет стенді, салықсыз сауда дүкені, көлік жалға алу орындары және банк бөлімшесі орналасқан. Әуежай төмен тәуекелді деп есептелгенімен, жаңа терминал салынғаннан кейін қауіпсіздік тексеруі күшейтілді. Терминалда еуропалық әуежайлар үшін стандартты қауіпсіздік шаралары мен бақылау жүзеге асырылады. Ескі терминал ғимараты толығымен қайта жаңартылып, 2009 жылдың 15 қыркүйегінде қайта ашылды және қазір VIP қызмет көрсету және жалпы авиация үшін пайдаланылады.

Ұшу-қону жолағы

Стандартты 36-шы ұшу-қону жолағына жақындау процедурасы, Skadar көлінің үстінен 200 градусқа бұрылыс жасап, тік түсумен ұшу-қону жолағымен қатарластыруды қамтиды, бұл бұрылыс тек су бетінің үстінен жасалады. Әуежай ИКАО 4E ILS Cat I классына жатады, алайда ILS жүйесімен қону тек 36-шы ұшу-қону жолағында ғана мүмкін; 18-ші ұшу-қону жолағына солтүстік жақтан жақындау тек визуалды түрде, тамаша VMC жағдайында ғана мүмкін. Бұл Динар Альптарының солтүстік жаққа тым жақын орналасуына байланысты.

Әскери мақсатта

Подгорица әуежайы – халықаралық әуежай, бірақ негізгі ұшу-қону жолағын Подгорицаның әскери әуе базасымен бөліседі. Әскери нысандарға негізгі ұшу-қону жолағына іргелес әуе базасы аумағы, сондай-ақ Шипчаник кешені кіреді. Шипчаник кешені аталатын төбеге қазылған жер асты әуежайы мен оған іргелес тар 08/26 ұшу-қону жолағынан тұрады, осы жолақты әуежайдағы қорғаныстағы ұшақтарды жылдам дайындау үшін пайдалануға болады. Бұл ұшу-қону жолағы айналасындағы жүзімдіктер арқылы салынған такси жолы арқылы негізгі әуежай кешенімен байланысқан. 1999 жылдың 9 желтоқсанында Югославия армиясы әуежайды қысқа мерзімге басып алды, бұл орталық үкімет пен Черногория билігі арасындағы қақтығысқа себеп болды, себебі Черногория әуежайды Белградтан тәуелсіз басқаруға тырысқан.

Жер үсті тасымалы

Подгорица әуежайына Подгорица – Бар тас жолымен (E65/E80) қысқа шарлап бару арқылы қол жеткізуге болады. Подгорицадан әуежайға дейінгі жолдың бір бөлігі тас жол стандартына дейін жаңартылды. Қала орталығынан әуежайға дейін көлікпен жүру әдетте 15 минуттан кем уақыт алады. Әуежайға және одан қала орталығына L 20 автобусы, Черногорияның басқа қалаларына шартерлік автобустар және такси қызметтері арқылы қоғамдық көлікпен баруға болады. Белград – Бар темір жолындағы әуежай теміржол станциясы жолаушылар терминалынан шалқары орналасқан, бірақ ыңғайсыз орналасуы мен пойыздар кестесінің тұрақсыздығы себепті қаламен байланыс үшін көбінесе қолданылмайды. Созина туннелі арқылы өткенде, әуежай Черногорияның ірі порты Бардан біршама қашықтықта орналасқан, сондықтан әуежай Черногорияның оңтүстік жағалауындағы қалалардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көбірек бағытталған.

Апаттар мен оқиғалар

1973 жылдың 11 қыркүйегінде Подгорица әуежайы JAT Airways рейсі 769-дың бағыты болды, Sud Aviation SE 210 Caravelle 6 N ұшағы Подгорицаның солтүстігіндегі Маганик тауындағы Бабин Зуб шыңына ұшып түсті. Борттағы 41 адамның барлығы қаза тапты. 2005 жылдың 25 қаңтарында Montenegro Airlines Fokker 100 (YU AOM) ұшағының алдыңғы тірегі қарлы ауа-райында түнгі қону кезінде ұшу-қону жолағынан шығып кеткеннен кейін құлады. Ұшақ жерге қонғаннан кейін тоқтағанша сырғып жүрді. Екі жолаушы, ұшқыш және оның көмекшісі жеңіл жарақат алды. Жолаушылар әуекомпанияны сотқа берді, себебі сол кешкі Подгорицаға рейстерді осы әуекомпания ғана орындады (басқа әуекомпаниялар әуежайдағы мұзды тазарту технологиясының жеткіліксіздігіне байланысты рейстерді жойды). 2008 жылдың 7 қаңтарында шамамен сағат 21:30-да Montenegro Airlines Fokker 100 (4O AOK) ұшағы Подгорица әуежайына қонғанда оққа түсті. Ұшақтың тақырыптық тексеруі ұшақтың құйрығындағы оқ тесігін анықтады. Ұшақта 20 жолаушы болды, ешқайсысы жарақат алмады. Оқиғаның себебі белгісіз, алайда хабарларға сәйкес, бұл православиелік Рождество мерекесінде оқ атудан туындаған жағдай болуы мүмкін.