Кіріспе

АҚШ-тағы ұлттық қауіпсіздікке қатысты дау 2006 жылдың ақпан айында Дубай порттары әлеміне байланысты басталды және АҚШ-та ұлттық қауіпсіздік туралы ұлттық деңгейдегі пікірталасқа ұласты. Даудың мәні АҚШ-тың алты ірі теңіз портындағы порттарды басқару бизнесін Біріккен Араб Әмірліктеріндегі (БАӘ) компанияға сату және мұндай сату порттардың қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін деген алаңдаушылықтарды қамтыды. Бұл дау АҚШ-тың алты ірі портының басқару шартына қатысты болды. Сатып алушы – DP World (DPW) – БАӘ-дегі мемлекеттік компания. Шарлар бұрыннан британдық Peninsular and Oriental Steam Navigation Company (P&O) компаниясына тиесілі болған, оны DPW 2006 жылдың наурыз айында сатып алған. Сатуға АҚШ үкіметінің атқарушы органы келісім бергенімен, АҚШ-тың бірқатар саяси тұлғалары бұл мәміленің АҚШ порттарының қауіпсіздігіне қатер төндіретінін айтты. АҚШ президенті Джордж Буш келісімді мақұлдауды қатыстырып сөйледі, себебі кешіктіру АҚШ-тың одақтастарына жарамсыз сигнал жіберуі мүмкін екенін мәлімдеді. АҚШ Конгресіне сатуды кейінге жылдыру туралы заң жобасы енгізілді. 2006 жылдың 8 наурызында АҚШ Өкілдер палатасының Ассигнованиелер комитеті келісімді тоқтату үшін 62–2 дауыспен шешім қабылдады. Президент Буш бұрын заңға вето қоюға ниеттенгеніне қарамастан, DP World 2006 жылдың 9 наурызында жағдайды ширалу үшін келісімнен бас тартатынын және операцияларды АҚШ компаниясына беруге дайын екенін мәлімдеді. Dubai Ports World кейін P&O-ның американдық операцияларын American International Group компаниясының активтерді басқару бөлімшесі – Global Investment Group-қа белгісіз сомаға сатты. Қазіргі таңда компания Ports America деп аталады.

Өмірбаян

DP World компаниясы Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Дубай үкіметіне тиесілі, оның иелігіндегі холдинг арқылы. Бұл холдинг Дубай билеушісі шейх Мохаммед бин Рашид Аль Мактумның тікелей бақылауында, ол сонымен қатар Біріккен Араб Әмірліктерінің вице-президенті және премьер-министрі болып табылады.

Хронологиясы

2005 жылдың қазан айының ортасында DP World компаниясы АҚШ-тағы шетелдік инвестициялар жөніндегі комитетке (CFIUS) британдық P&O компаниясын сатып алу үшін реттеуші кедергілерді жою мақсатында үсыныс жасады. CFIUS – бұл монополияға қарсы немесе ұлттық қауіпсіздік мәселелерін тудыратын шетелдік корпорациялармен жасалатын мәмілелерге қатысты шешім шығаратын көп ведомстволық федералдық комиссия. Одан кейін DPW компаниясы P&O компаниясымен сатып алу шарттарын келіссөздерге түсті. Бұрынғы президент Билл Клинтон оларға сатып алуды 45 күндік қарауға жіберуді кеңес берді. 2005 жылдың желтоқсанында АҚШ Жағалау күзетінің барлау қызметі Дубай компаниясының АҚШ-тағы бірқатар порттарды басқаруымен байланысты маңызды қауіпсіздік тәуекелдері болуы мүмкін екенін мәлімдеді, сондай-ақ есепте барлау деректерінің жеткіліксіздігі осы тәуекелдерді бағалауға кедерілгені айтылды. 2006 жылдың ақпанында британдық Peninsular and Oriental Steam Navigation Company (P&O) компаниясының акционерлері Сингапурдың PSA International компаниясының ұсынысын қабылдап, DPW компаниясына сату туралы келісімге келді. Сату аясында DPW компаниясы P&O компаниясының Нью-Йорк және Нью-Джерси, Филадельфия, Балтимор, Нью-Орлеан және Майами порттарындағы ірі объектілерді басқаруға қатысты жалға беру құқықтарын, сондай-ақ тағы 16 порттағы операцияларды қабылдады. P&O компаниясының акционерлері келісімді мақұлдағаннан кейін, мәміле АҚШ Қаржы министрлігі басқаратын CFIUS тарапынан қарастырылды. Жалға беру шарты бекітілді. Бұл мәміле Флорида штатындағы Eller & Company фирмасының назарына ілікті. Eller компаниясының P&O компаниясымен екі бірлескен кәсіпорны болды және ол "DP World компаниясының қаламаған серіктесіне" айналудан қорқыныш сезінді, деді Eller компаниясының адвокаты Майкл Крейцер. Шумердің баспасөз мәслихатынан және AP агенттігінің хабарламасынан кейін Конгресс саясаткерлері жылдам реакция көрсетті, бұл Дубай порттары туралы мәмілені ұлттық назар ортасына қойды. Демократтар мен республикашылдардың Конгресс мүшелері мәмілені мақұлдауға күмәнмен қарасты. Республикашыл партияның лидерлері Деннис Хастерт пен Билл Фрист, әдетте Президент әкімшілігімен тығыз байланыста жұмыс істейтін олар, бұл мәмілеге ашық күмән білдірді. Фрист: "Егер әкімшілік процесті кейінге қалдыра алмаса, мен бұл мәмілені толығымен қайта қарауға дейін тоқтатуды қамтамасыз ететін заң жобасын ұсынуды жоспарлап отырмын" деді. 2006 жылдың 22 ақпанында президент Буш Конгресс қабылдаған және мәміленің жолын кесетін кез келген заңға вето қоятынын мәлімдеді, бұл оның алғашқы ветосы болар еді. Журналистерге берген сөйлесінде Буш: "Бұл әрекет достарымыз бен одақтастарымызға қорқынышты сигнал жіберер еді" деді. DP World компаниясының бас операциялық директоры Тед Билки Конгресс қолдауын алу үшін бірқатар беделді лоббистік фирмаларды тартты. 2006 жылдың 8 наурызында Палата комитеті мәмілені тоқтату үшін 62–2 дауыспен шешім қабылдады, ал сенатор Чарльз Шумер Сенат заңына түзетулер енгізіп, мәмілені тоқтатуға тырысты, бұл Сенатта қызу пікірталас тудырды. 2006 жылдың 9 наурызында Dubai Ports World компаниясы АҚШ порттарын басқаруды АҚШ-тық "бірлікке" тапсыратынын мәлімдеді. Соған орай, сол күні American Enterprise Institute ғылымы Норм Орнштейн PBS телеарнасының "News Hour" бағдарламасында DP World компаниясының АҚШ-тағы операцияларын Halliburton компаниясына сатуды қарастырып жатқанын хабарлады. Dubai Ports World компаниясы P&O компаниясының американдық операцияларын American International Group компаниясының активтерді басқару бөлімшесі Global Investment Group-қа белгісіз сомаға сатты. Нью-Джерси штатында ол Port Newark Container Terminal (PNCT) ретінде жұмыс істейді. Highstar Capital компанияны сатып алуда. 2017 жылы түрік компаниясы Ports America компаниясын сатып алуға тырысты, бұл оқиға 2006 жылғы жағдайға оралуға әкелді.

Салдары

2018 жылы БАӘ-де орналасқан тағы бір порт операторы – Gulftainer, АҚШ-тың Делавэр штатындағы портты пайдалану және дамытуға 50 жылдық эксклюзивті құқыққа ие болды. Бұл мәміле БАӘ мен АҚШ арасындағы бизнес қарым-қатынастардағы маңызды қадам ретінде қарастырылды және АҚШ-қа инвестиция салуды көздейтін БАӘ инвесторлары үшін жағдайдың өзгергенін көрсетті.