Кіріспе

Қазіргі заманғы, әлемдегі тау ойындары жиындарында кең таралған, тігілген килт киюдің дамып келе жатқан стилімен байланысты. Бұл стиль онымен бірге тағылатын аксессуарлар мен басқа да керек-жарақтарды қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, ол сән әлемінің басқа да заттарына ұқсас. Осы дамумен бірге, дұрыс, орынды, тіпті толыққанды стильдерге қатысты түрлі пікірлер де қалыптасты. Көзқарастар, килтті қалай, қайда және немен кию керек екені туралы қатаң ұстанымдардан бастап, Мэтью Ньюсомның "Жаңадан килт киюшіге патенттелген кеңестерінен" алынған мысалдағыдай, көбірек еркіндікке бейім көзқарасқа дейін жетеді:

Күндізгі және кешкі киім

Дәстүрді сақтаушылар күндізгі киімде әшекейсіз қоңыр былғары белбеулер, шұлықтар және аяқ киім кию керек деп талап етеді. Қара былғары және күміс әшекейлер кешкі киімге (ақ галстук, қара галстук немесе әскери форма) арналған. Твид немесе бір түсті еркектердің Argyll жакеті, әдетте спорттық жакет немесе костюм қажет болатын жағдайларда күндізгі киімге қолайлы, ал қара Argyll жакеті немесе Принц Чарли жакеті кешкі киімге қолайлы. Кейбір киімдерге, килттің өрнегімен үйлесетін плиселенген матадан жасалған ұшқыш плащ қосылады, ол иыққа тасталып, иықтың астынан брошьпен бекітіледі. Сонымен қатар, көптеген килт киюшілер жакетсіз киюді жөн көреді, әсіресе ыстық жазғы тау ойындары кезінде. Таулы аймақтарда жиі кездесетін көйлектердің бірі – атадан балаға берілген көйлек немесе Якобит көйлегі. Бұл – ескі, Куллоденге дейінгі стильдегі көйлектің заманауи көшірмелері (немесе кем дегенде, оған ұқсас нұсқалары). Бұл кең кесілген, ашық, баулы жағасы бар және түрлі-түсті көйлектер.

Бас киімдер

Қазіргі таулық жиындарда таулық киім киген қатысушылардың әртүрлі бас киімдерін тағуын көруге болады, бірақ көпшілігі ешқандай бас киімсіз болады. Дегенмен, ең айқын шотландтық екі түрі кеңінен қолданылады: Балморал және Гленгарри. Балморал (Шотландиядағы Абердин қаласының жанындағы Балморал сарайының атымен аталған) – дөңгелек, жиексіз, үсті тегіс, артында ленталары бар және үстінде «тори» деп аталатын шар бар шапка. Ол көбінесе ру таңбасымен және құбырлы оркестр формасымен бірге тағылады. Гленгарри – тағы бір шапка түрі, ол сәл үшбұрышты, енінен ұзын, үстінен бойлай бүктеліп, артында ленталары бар. Ол Шотландиядағы Инвернесс округіндегі Гленгарри аңғарының атымен аталған. Екі түрі де әртүрлі түстерде кездеседі, бірақ қара түсі ең көп таралған. Екі жағдайда да шапканың шетіне (әсіресе құбырлы оркестр формасында) тілімделген жолақтар қойылуы мүмкін. Екі стиль де шапканың бүйінінде ру таңбасын бекітуге арналған орынмен жабдықталған.

Белдер

Қазіргі заманғы, тігілген кильт, оның тік бұрышты плиселері (орындықтан белге қарай тартылған) осы мақсатта берілген токалар мен баулармен денеге жеткілікті түрде бекітіледі. Мұндай кильттермен бірге тағылатын кильт белдігі салтанатты жағдайларда тек әшекейлік рөл атқарады. Олар әдетте 2 ½ және 3 дюйм аралығында кең болып келеді және қара немесе қоңыр былғарыдан жасалған. Тарихи тұрғыдан алғанда, 18-ғасырдың соңында тігілген кильт пайда болғанға дейін, кильтті адамның бойына бекіту және түсіп қалмауын қамтамасыз ету үшін белдік қажет болды. Сонымен қатар, ол қылыш, дирк немесе тапанша ілуге қолайлы орын болды. Бүгінде белдік және кильттегі оған арналған ілмектер заманауи кильт киетін жұмыс істейтін адамдар үшін әр түрлі ортада да пайдалы болып табылады. Кешкі киімде белдік принц Чарли жакетімен және жилетпен тағылуы жиі кездеседі (әдетте тойларда киім жалға алғандар арасында). Бұл дәстүрді сақтайтындар тарапынан дұрыс емес деп есептеледі. Себебі белдік тоқасы жилетпен жасырынып, белдіктің көлемділігі киімнің пішінін бұзады, нәтижесінде костюм киюшіге азырақ ұнайды.

Спорран

Кильтті дәстүрлі түрде көлік кілттері немесе әмиян сияқты заттарды алып жүруге арналған қалтасыз жасағандықтан, оны әлі күнге дейін споран деп аталатын қалтамен киеді, бұл гель тілінде қалта немесе әмиян деген мағынаны білдіреді. Спорандар көбінесе қоңыр немесе қара былғарыдан жасалады. Спорандардың стильдері өте кең ассортиментте ұсынылады – қарапайым былғары спорандардан бастап, жүнді алдыңғы бөлігі немесе күміс немесе басқа металлмен әшекейленген жүнді спорандарға дейін. Көбінесе килт киюші жағдайға қарай споранның түрін таңдайды, ең әсем спорандар кешкі киімге, ал қалғандары күнделікті киімге немесе әртүрлі жағдайларға жарамды деп есептеледі. Ескі үлгідегі қап спорандар да жиі кездеседі, себебі олар кейбір заманауи үлгілерге қарағанда көбірек сыйымды болады. Споран әдетте былғарыдан немесе тізбектен жасалған тар белбеуге (килт белбеуінен бөлек) ілінеді. Бұл споран белбеуі кейде кілттің артқы жағындағы арнайы кішкентай ілмектерден өткізіледі. Кейде споран арнайы былғары белбеу ілмектерінен ілінеді, бұл споранды тікелей килт белбеуінен ілуге мүмкіндік береді. Бұл көбінесе тізбек қолданылғанда жасалады, себебі тізбек килтті сырқырата білуі мүмкін. Кілтінің алдыңғы жағына, алжапқыштың астына кішкентай қалта тігіп, кілттер мен әмиян сияқты қажетті заттарды сақтау да жиі кездеседі. Қазіргі заманғы кильттерде ыңғайлы бүйір және артқы қалталар бар, бұл споранға деген сұранысты азайтты, бірақ нағыз дәстүрлі болу үшін, адамдар споранды заманауи кильттердің алдынан да киеді.

Зергерлік бұйымдар

Кішкентай пышақ, sgian dubh деп аталатын, көбінесе кильттің жоғарғы жағына тығып кигізіледі. Бұл бұйымның тарихи түбірі – тұрмыстық пышақ. Шотландияның дәстүрлі киімдері мен аксессуарлары сияқты, олар да өте көп түрлі, қарапайым үлгілерден күміс және қымбат тастармен әшекейленген күрделі дизайнға дейін болады. Кейде кильттің белбеуінен ілінген, dirk деп аталатын ұзын пышақ та киіледі. Кильттің алдыңғы жағында, шетіне және ашық, шұлдырған бөлігіне жақын жерде, көбінесе кішкентай сәндік кландық белгі немесе осыған ұқсас дизайнмен безендірілген кильттің ілгегін (kilt pin) көруге болады. Кильттің ілгегін орналастыру ережесі бойынша, ол кильттің жиегінен екі өрнек шаршы қарай және жоғары орналасуы керек. Қоса берілген суретте екі түрлі кильттің ілгегін көруге болады. (Дегенмен, қалың сабы бар нұсқаны қолданудан кильттің зақымдануына назар аударыңыз.) Бұл тек сыртқы жағына қадалатын сәндік бұйым. Ол желде кильттің алдыңғы жағының ашылып кетуіне тосқауыл бола алмайды. Оны ешқашан екі жағынан да қадауға болмайды, себебі бұл кильттің дұрыс түсуі мен қозғалысын бұрмалап, ең жаман жағдайда кильттің жыртылуына әкелуі мүмкін. Әрине, бишілер (егер кисе) екі жағынан да ілгекті қадамайды, өйткені кильттің қозғалысы бидің маңызды бөлігі болып табылады. Көбінесе, кландық белгі Бальморал немесе Гленгарридің сол жағындағы кокадаға бекітіледі.

Аяқ киім және шланг

Билік гиллилері немесе (көбірек күнделікті кию үшін) гилли броктары – таулы аймақтардың броктерінің қазіргі заманғы нұсқасы. Олар тесіктермен тесілген былғарыдан жасалған, бұл судың кіруіне де, шығуына да мүмкіндік беріп, аяқ пен аяқ киімнің ылғалды жағдайда тезірек кебуіне көмектесетін. Бұл аяқ киімдер былғары тілшелер арқылы бағаланады және қалыпты аяқ киімдердегідей, аяқ үстін жабатын тілі болмайды. Жоғары бағдарламалау саздан сорудың алдын алды. Гилли брок қазір шотланд киімдерінің стандартты стилі саналса да, көптеген адамдар тілі мен бағдарламалауы бар (АҚШ-та «қанаттар» деп аталады) қазіргі заманғы брок киеді. Ысқырық тобының мүшелері көбінесе гилли брок киеді, ал көптеген килт киюшілер де осындай аяқ киім таңдайды. Әдетте, стильде әртүрлілік болады, көптеген килт киюшілер қара ресми аяқ киім немесе күнделікті аяқ киімді таңдайды. Бишілер бидің белсенді талаптарына бейімделген, жеңіл аяқ киім – би гиллилерін киеді. Тарихи үлкен килтпен (немесе белдікті плайдпен) ортағасырлық қап аяқ киімдері киілген. Бұл бір дана былғарыдан жасалған, белгілі бір үлгі бойынша кесілген, аяқтың айналасына бүктелген және былғары бағы арқылы бекітілген аяқ киім. Килт шұлықтары – тізеге дейін киілетін ұзын шұлықтар, олардың жоғарғы бөлігі тізеден төмен қарай бүктеліп, қалың манжет құрайды. Олар жүннен, акрилден немесе олардың қоспасынан жасалады және кез келген тартан түсіне сәйкес келетін әртүрлі түстерде қол жетімді. Оларды бишілер үшін міндетті дисколық үлгілерде де табуға болады. Дегенмен, ең көп таралған түс – ақшыл немесе «сүттен айырылған ақ», ағартылмаған жүннің түсі. Ысқырықтар көбінесе толығымен синтетикалық талшықтан жасалған жарқыраған ақ «ысқырық шұлықтарын» киеді. Ысқырық шұлықтарының ерекшелігі – жоғары текстуралы «енгізілген» манжеті. WeeSing's Grandpa's Magical Toys-дағы «Ласси» және «Лэдди» кейіпкерлері ойдан шығарылған шотланд костюмдерінің бөлігі ретінде ақ шұлық киеді. Шұлық манжетінде оларды орнында ұстау үшін эластикалық таспадан жасалған гарттер жарқылдары киіледі. Жарқылдар – гарттерден ілінген қысқа мата жолақтары, көбінесе тартанмен сәйкес келеді немесе килт матасының түсіне толықтырады.

Қарулар

Шотландияның дәстүрлі қаруларын Highland киімінің бөлігі ретінде пайдалану кең таралған, оның ішінде сгиан дуб басым қолына сәйкес келген аяқтағың жоғары жағына тығылады, ал салтанатты дирк белдіктің үстінен ілінеді. Бұрын тайпа мүшелері шайқасқа бара жатқанда қосымша қару ретінде тағылған бұл екі зат бүгінде әшекейлік мақсатта қолданылады және оларды азаматтар мен әскери қызметкерлер де жиі киеді, бірақ бұл жағдайда олар тиісті ұйымның киім талаптарын сақтауы керек.

Әскери жабдықтар

Жоғары таулы және Шотландиялық полктер, киім-кешек ретінде кильттерді қабылдағандар, әдетте шпаттар, құр белдіктер және сызықты бүктемелі кильттер киеді. Шпаттар – киім иесінің аяқ киімін жабатын матадан жасалған қапшықтар, бастапқыда олардың гиллилерін және гетраларын саздан қорғау үшін ойластырылған, бірақ қазір олар ақ түсті және тек эстетикалық мақсатта қолданылады. Әдетте, регменттік қосқышы бар ақ құр белдік те тағылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық және канадалық полктер шайқасқа кильттермен шықты, көбінесе тартанның жарқын түстерін жасыру үшін матамен жабылған немесе алдыңғы жағына қосымша мата тігілген, сондай-ақ егер әскер ползса, кильтті ластанудан сақтау үшін.

Ішкі киімдер

Бұл киімдер шотланд киімінің "аксессуары" емес, бірақ ішкі киімдер тақырыбы ұзақ жылдар бойы бақылаушылардың қызығушылығын тудырды. Ішкі киімсіз жүруді көбінесе "полктік", "әскери тәжірибе" немесе "нағыз шотландец" деп атайды, бірақ кейбіреулер шотланд ұлттық мақтанышының атынан "дәстүрлі киіну" деген қарапайым терминді қолдануды жөн көреді, себебі бұрынғы терминдер британ әскеримен байланысты. Шындығында, килт киетін әскери күштерде ішкі киімдерге қатысты ресми саясаттың куәлігі жоқ. Дегенмен, тау бишілері мен спортшылар өз жарыстарының ережелеріне сәйкес, лайықты және ұятты киінуге міндетті. Тау биі жарыстары мен көрсетулерінде Шотландияның ресми тау биі кеңесінің (SOBHD) ішкі киімдерге қатысты ережелерінде былай делінген: "ішкі киім қара немесе килттің түсіне сәйкес болуы керек, бірақ ақ болмауы тиіс". Мэтью Ньюсом өзінің "Патенттелген кеңес" мақаласында (op. cit.) былай дейді: "Бұл шешім әзірге сізге байланысты. Қайталап айтайын, егер сіз әскери бөлімде немесе құбырлы оркестрде немесе басқа да форма кию талабы бар ұйымда болмасаңыз, сіздің килтіңіз форма емес, сіздің шалбарыңыз сияқты киім, оны қалай киіп, безендіруге болады". Кілтер әртүрлі стильдегі ішкі киімдермен тағайындалады, кейбіреулер ішкі киімсіз, ал басқалары боксер шорты, трусы немесе стринги таңдайды. Кілтіңіздің астына не кию керектігіне қатысты ешқандай ереже жоқ.