Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сан-Франциско шайқасы, сондай-ақ Долорес шайқасы деп те аталады (Филиппин-Америка соғысы кезіндегі Долорес өзенінің шайқасымен (1904) шатастырмау керек), Тынық мұхиты соғысының Тарапака науқанындағы маңызды шайқас, 1879 жылдың 19 қарашасында Перудің Тарапака департаментінде болды. Чили полковнигі Эмилио Сотомайор басқарған әскер Долорес темір жолы арқылы шөлдің тереңіне еніп, Писагуа портынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жердегі Сан-Франциско селитра кеңсесінде орналасты. Генерал Хуан Буэндиа басқарған одақтас күштер Сотомайор әскеріне шабуыл жасады. Алғашқыда Боливия генералы Карлос де Вильегас, Чили орталығында нашар қорғалған батареяға шабуыл жасап, жартылай сәттілікке жетті. Тек жаяу әскердің келуі ғана полковник Хосе Доминго Амунатегиге позицияны ұстап тұруға мүмкіндік берді. Одақтастар да Долорестен чилилік қорғаушыларды ығыстыру мақсатымен шабуыл жасады. Буэндия генерал Эрасмо Эскаланың Хосписиодан күштермен келгенге дейін Сотомайор әскерін жеңуді үміттенеді. Қатыстырушылардың колонналары қызу шайқас кезінде шатасып, Сотомайордың әскері флангтары мен орталығындағы шабуылдарды тойтарды. Полковник Ладислао Эспинар Сан-Францискода қаза тапты, ал Вильегас жараланып, басқа одақтас офицерлермен бірге тұтқындалды. Одақтастар шайқас алаңынан шегінуге мәжбүр болды, чилиліктерді теңізге қайтару үмітіне нүкте қойды. Бұған қоса, Буэндия көптеген соғыс материалдарын, мысалы, зеңбіректерді, оқ-дәрілерді және қару-жарақтарды жоғалтты. Одақтастар үшін болған апаттың себебі нашар логистика, тиімсіз басшылық және президент Хиларион Дазаның жартылай жүрекпен басқарған Боливия армиясының күтпеген дезертирлігі болды, бұл Камаронес сатқындығы деп белгілі болды.
The Battle of San Francisco, also known as the Battle of Dolores (not to be confused with the Battle of Dolores River (1904) during the Philippine–American War), was a major battle in the Tarapacá Campaign of the War of the Pacific, fought on November 19, 1879, in the Peruvian department of Tarapacá. A Chilean army under Colonel Emilio Sotomayor had moved via Dolores rail road deep into the desert and was encamped at San Francisco Saltpeter Office, about 30 kilometers south east of the port of Pisagua. Allied forces under General Juan Buendía launched an attack on Sotomayor's army. At the beginning, Bolivian General Carlos de Villegas pressed the attack over a poorly defended battery right in the Chilean centre and almost succeeded. Only the arrival of infantry support allowed Colonel José Domingo Amunátegui to hold the position. The Allies also struck with the intention of driving the Chilean defenders away from Dolores well. Buendía hoped to defeat Sotomayor's army before the anticipated arrival of Gen. Erasmo Escala with reinforcements from Hospicio. The allied columns became confused during the fierce fighting, and Sotomayor's men rejected the attacks over its flanks and centre. Colonel Ladislao Espinar was mortally wounded at San Francisco, while Villegas was wounded and captured, among other allied officers. The Allies were forced to retreat from the battlefield, ending their hopes of sending the Chileans back to the sea. Also, Buendía lost a huge amount of war materiel such as cannons, ammunition and weapons. The catastrophe for the Allies was the result of poor logistics, inefficient leadership and the unexpected desertion of the Bolivian Army under the half hearted command of President Hilarión Daza, known as the Camarones betrayal.
Кіріспе
Чили флоты Ангамоста (1879 жылғы 8 қазанда) шешуші жеңіске жеткеннен кейін, Чилидің Тарапака департаментіне шабуылға дайындық жұмыстары басталды. 2 қарашада чилиліктер Писагуада амфибиялық операция бастады және одақтастарды жағаға итеріп, жабдықтар мен сарбаздарды тасымалдау үшін жағажай басты. Сонымен қатар, Писагуаның жоғалуы генерал Буэндианы жалғыз қашып кету жолынан айырды, өйткені Икике соғыс басталғаннан бері блокадаға ұшырады. Буэндияның жағдайы өте қауіпті еді. Ол өзінің байланыс желісін қайта ашу үшін кез келген бағамен Писагуаны қайта алуға мәжбүр болды. Әйтпесе, Тарапакадан шығудың жалғыз жолы – Атакама шөлінің бойымен Арикаға қарай жүріп шығу еді. Оның әскерлері бүкіл аймаққа шашырап кетті. Писагуада жеңілгеннен кейін Буэндия Икикеге кері шегінді, онда Касерес пен Бустамантеге қосылды. Полковник Пастор Давила Позо-Альмонтеден ешқашан көшіп кетпеді, ал генерал Карлос Вильегос Пуэрто-Патильоға барды. Тағы екі дивизия Позо-Альмонте мен Икике арасында болды, ал Вилламил Агуа-Сантаға шегініп кетті. Арома батальоны Мехильонесте, ал Венгадор батальоны Агуа-Сантада болды. Чилидің жеңісі туралы хабар Тачнаға жеткенде, одақтастар тез арада екі соғыс кеңесі өткізді. Оларда Боливия президенті генерал Хиларион Даза өзінің әскерін Писагуадан бірнеше шақырым солтүстікке қарай Танаға айдап барады, онда ол Буэндиямен қосылып, бүкіл одақтас армияның командалығын қабылдайды деп шешті. Дазалар қайтадан біріккенде, портты қайтару үшін Писагуаға шабуыл жасайды. Екі қайықта Дазаның әскерлері мен заттарын Арикаға жеткізіп, 6 қарашада шеру басталды. Танадағы кездесу орнына жету үшін боливиялықтарға жер бетіндегі ең құрғақ шөл арқылы 150 шақырымдай жол жүру керек. Сондықтан Президент Прадо Дазаға әскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін түнде шеру жүргізуді ұсынды. Бірақ Прадоның білмегені, Даза өз әскерінің адалдығына сенімді емес екені, сондықтан ол әскерін әдейі әлсіретті. Олар таңертең шөл далаға аттанды және олармен шарап әкелуге рұқсат берілді. Даза Камаронеске жеткенде, оның 200 адамы қаза тапқан болатын. Осыны сылтау ретінде пайдаланып, Даза Буэндиямен кездеспей, Арикаға кетіп қалады. Бұл оқиға бүгінгі күнге дейін Камаронның сатқындығы деп аталады. Буэндия Такнала шешілген ұрыс жоспары туралы білгенде, әскерін қайтадан біріктіре бастады. 5 қарашада ол үш батальонмен Икикеден шығып, солтүстік-шығысқа қарай, Тарапака департаментіне қарай жылжиды. Буэндия екі аптадай уақыт бөліністерін жинап, өз әскерін 16-сы күні, Агуа-Сантаға жеткенде ғана толықты. 17 қарашада одақтастар Негреиросқа қарай жүріп, содан кейін солтүстікке қарай Порвинерге қарай бұрылды. Сол жерден Буэндия Санта-Каталина арқылы өтіп, Танадағы Дазамен кездеседі. 19 қараша күні сағат 15:00-де одақтас авангард Чили әскерінің Сан-Франциско төбені басып алғанын көрді. Чили жағында, Писагуадан кейін лейтенант-полковник Хосе Франсиско Вергара сумен қамтамасыз ету үшін дереу барлауды ұсынды. Ат әскері жасағымен Вергара 5 қарашада Долорес сольпетер кеңсесіне темір жолды жалғастырып, қондырғылар мен су машиналарын жақсы жағдайда тапты. Келесі күні отряд өз миссиясын жалғастырды және осылайша Германияда одақтас екі атты эскадрильяны жойды. Сол сәтте-ақ Сотомайор полковник Амунатегиді полкпен, екі ат әскері ротасымен және бір батареямен Долорестен оңтүстікке қарай 6 шақырым жердегі Санта-Каталинаға жіберді. Екі сағаттан кейін полковник Хуан Мартинестің Атакама батальоны күш-жабдық ретінде жіберілді. Сонымен қатар, полковник Рикардо Кастроға Джазпампадан оралуға бұйрық берілді, онда ол 1800 адаммен Даза әскерін күтуге жіберілді. Кастро Бульнес батальонын қалдырып, Веласкестің артиллериясымен Долореске оралды. Кастро мен Веласкес 19-ы күні, одақтастар әскері Сотомайордың алдына орналасып жатқанда келді. Танадан оралғаннан кейін подполковник Вергара Сотомайорды армияны Сан-Франциско төбесінде Санта-Каталина орнына орналастыруға көндіруге тырысты. Вергара Сотомайордың үлкен қателік жасағанын мойындады, өйткені чилиліктердің саны 2 - 3 есеге артық болды. Талқылау олардың арасында барған сайын күшейе түсті, бірақ ақыр соңында 19 қараша күні таңғы сағат 1-ге жуық Сотомайор Амунатегиге Санта-Каталинадан оралуға уәде берді. Санта-Каталинада Амунатегидің ат әскері үш аргентиналық барлаушыны тұтқынға алды, олар барлық одақтас армия Агуа-Сантадан келе жатқанын хабарлады. Сонымен қатар, Буэндия Амунатегидің позициясынан батысқа қарай Санта-Каталинаға қарай жүріп бара жатты. Бұл төбелер тек оңтүстіктен және шығыстан ғана қол жетімді болды, Долорес су қоймасы мен қондырғыларының алдында табиғи бекініс құрады. Амунатеги 4-ші желілік полкімен, Атакама және Кокимбо батальондарымен Санта-Каталинада орналасты, Сальвоның 63 артиллеристік және сегіз зеңбірегін оңтүстік және батысқа бағыттап, жағдайға қарай, сондай-ақ тағы алты зеңбірек және сержант-майор Бенджамин Монтойяның екі Гатлинг пулеметін шығысқа бағыттады. Нәтижесінде, артиллерия жағдайдың дамуына қарай батыс, оңтүстік немесе оңтүстік-батысқа қарай кедергісіз шабуылдай алатындығын қамтамасыз етті, оның биіктігіне байланысты. Сан-Франциско мен Ла-Энканада арасындағы таулы аймақ кез келген жаяу әскердің енуіне кедергі келтірді, сондықтан чилилік лагері қос төбеде өз тылынан шабуыл жасаудан қорықпады. Долорес кенішінің станциясы, жел генераторлары және ғимараттары қорғаныс орналасуының орталығында болды, өйткені Трех-Гвозддей төбесі, Сан-Франциско төбесінен кем биік болғанымен, төрт зеңбірекпен жабылған, ал Ла-Энканаданың батысында 400 атты әскер Сото Агуилардың резерві ретінде орналасқан. 3-ші желілік полкі Чилидің оң қанатында Сан-Бартоло төбесін қорғады. Кейінірек одақтас штабы Дазаның Камаронестен Такнаға шегініп кеткенін білді. Генерал Буэндия өзінің 9000 әскерін және 34 зеңбірегін бөлді, Кастро мен Веласкес уақтылы қосылып, Сан-Бартоло мен Трех-Гвозддей төбелері арасында, пойыз станциясының және темір жолдың жанында Долореске кіруді шектеу үшін орналасты. Атакама және Кокимбо батальондары Сан-Францискодағы позицияны нығайтты. Осы күш-жабдық туралы хабар алған Буэндия дереу шабуылға түсуге асықты. Әскерлер шайқасқа дайындалды, бірақ Суарес әскердің шаршағандығы мен аш екенін айтып, кешіктіруді сұрады. Буэндия келісіп, бұйрық берді, әскерін бұрынғы позицияларына қайтарды. Бұл қозғалыс пен аласұру чилиліктерді жаңылыстырды, олар одақтас армияда не болып жатқанын түсіне алмады. Сондықтан, Сальво Суарес бұрын жіберген барлау миссиясын көргенде, ол шабуыл деп ойлап, оларға ескерту атысын жасады. Касерес және Суарес дивизияларынан бірнеше бөлімдер серіктеріне көмектесу үшін асығып, Сальвоның позициясына тәртіпсіздікпен шабуыл жасады. Офицерлердің күш-жігеріне қарамастан, шайқас басталды.
After the Chilean navy obtained a decisive victory at Angamos (October 8, 1879), the Chilean preparations for the invasion of the Tarapacá department began. On November 2, the Chileans launched an amphibious operation at Pisagua and pushed the Allies offshore, and established a beach head to transport equipment and soldiers. Also, the loss of Pisagua deprived Gen. Buendía of the only available escape route he had left, because Iquique was under blockade since the war broke out. Buendía was in fact in a very dangerous position. He was obliged to retake Pisagua at all cost to re open his line of communications. If not, his only way out of Tarapacá would be marching to Arica through the Atacama Desert. To make things worse, his troops were scattered all over the region. After defeated at Pisagua, Buendía retreated to Iquique where he joined Cáceres and Bustamante. Col. Pastor Dávila never moved from Pozo Almonte and Gen. Carlos Villegas went to Puerto Patillo. Another two divisions were between Pozo Almonte and Iquique, while Villamil retreated to Agua Santa. The Aroma Battalion was at Mejillones and the Vengadores Battalion was at Agua Santa. When the news of the Chilean victory reached Tacna, the Allies quickly held two war councils. In those, it was decided that Bolivian President General Hilarión Daza would drive his army to Tana, a few kilometers north of Pisagua, where he would join with Buendía and assume the command of the entire allied army. When reunited, Daza would attack Pisagua to regain the port. Two gunned trains transported Daza's troops and supplies to Arica, from where the march started on November 6. To reach the rendezvous point of Tana, the Bolivians should walk about 150 kilometres across the most arid desert on Earth. Therefore, President Prado advised Daza to march at night to keep troops' welfare. But what Prado didn't know was that Daza wasn't sure of his troops' loyalty, so he deliberately wore down his army. The men marched in daylight across the desert and were allowed to bring wine with them. When Daza reached Camarones, he had already lost 200 men. Using this as excuse, Daza retreated to Arica without meeting with Buendía. This is known until this day as the Camarones Betrayal. When Buendía was notified of the battle plan decided at Tacna, he began to reunite his army. He left Iquique on November 5 with three battalions and moved north east, deep into the Tarapacá Department. Buendía spent almost two weeks gathering his divisions, completing his army only by the 16, when he reached Agua Santa. The Allies marched to Negreiros on November 17, then turned north to Porvenir. From there Buendía would march to encounter Daza at Tana, passing through Santa Catalina. At 3 pm on November 19, the allied vanguard saw the Chilean army occupying San Francisco Hill. On the Chilean side, right after Pisagua, Lt. Colonel José Francisco Vergara proposed an immediate reconnaissance for water supplies. With a cavalry detachment, Vergara rode on November 5 following the railroad to Dolores saltpeter office, finding the installations and water machines in good condition. The next day, the detachment resumed its mission, and in doing so annihilated two allied cavalry squadrons at Germania. Immediately, Sotomayor sent Col. Amunátegui with a regiment, two cavalry companies and one battery to Santa Catalina, about 6 kilometers south of Dolores. Two hours later, Col. Juan Martinez' Atacama Battalion was dispatched as reinforcement. Simultaneously, Col. Ricardo Castro was ordered to return from Jazpampa, where he was sent with 1,800 men to wait for Daza's army. Castro left in place the Bulnes Battalion and returned to Dolores with Velasquez' artillery. Both Castro and Velasquez arrived on the 19th, when the allied army was already deploying in front of Sotomayor. After his return from Tana, Lt. Col. Vergara spent great efforts in trying to convince Sotomayor to deploy the army over San Francisco Hill, instead of Santa Catalina. Vergara acknowledged the huge mistake Sotomayor was making, since the Chileans were outnumbered in a proportion of 2 to 3. The discussion became more and more violent between them, but finally about 1 am of November 19 Sotomayor gave and ordered Amunátegui to return from Santa Catalina. While at Santa Catalina, Amunátegui's cavalry captured three Argentinean scouts who informed that the whole allied army was coming from Agua Santa. At the same time, Buendía was marching to Santa Catalina, a little more west from Amunátegui's position. These hills were accessible only from the south and the east, forming a natural bastion before the water well and the installations of Dolores. Amunátegui set there with the 4th Line Regt. and the Atacama and Coquimbo battalions, disposing Salvo’s 63 artillerymen and their eight cannons, covering south and west, according to the battle evolution, plus another six piece battery and 2 Gatling machine guns of Sgt. Major Benjamin Montoya pointing east. In consequence, the artillery could attack the plain over the west, south or south west, depending on the battle development, with no obstacles thanks to its elevation. The rough mountain zone over the rail road prevented any infantry incursion between San Francisco and La Encañada, so the Chilean camp over the double hill didn't fear of being attacked from its rearguard. The station, the wind generators and the buildings of the mining company of Dolores were in the centre of the defence disposition, since Tres Clavos Hill, although less elevated than San Francisco Hill, was covered with four cannons, while 400 riders under Soto Aguilar were at west of La Encañada as reserve. San Bartolo Hill was defended by the 3rd Line Regiment, on the Chilean right wing. A little later, the Allied command knows that Daza has retreated to Tacna from Camarones. General Buendía divided his 9,000 troops and 34 cannons, thanks to Castro and Velázquez who joined in time and set between San Bartolo and Tres Clavos hills, behind the train station and the rail road in a way that could limit the access to Dolores from the plain. The Atacama and Coquimbo battalions reinforced the position at San Francisco. Buendía, notified of these reinforcements was eager to attack immediately. The soldiers prepared for battle but Suárez claimed for a delay, pointing out that the troops were exhausted and hungry. Buendía agreed and issued a countermand, making his men to return to previous positions. All this movement and agitation confused the Chileans, who couldn't decipher what was going on in the Allied army. Therefore, when Salvo saw an incoming scout mission sent earlier by Suárez, he thought it was an attack and fired a warning shot upon them. Some units from Cáceres and Suárez divisions rushed to aid their companions, believing that this was the battle signal; and assaulted Salvo’s position in disarray. Despite the officers efforts, the battle started.
Орталықтағы іс-шаралар
Одақтастар дереу жоспарларын іске қосты. Вильегос полковник Ладислао Эспинар басқаратын партизандық құралымдағы төрт ротамен шабуылды бастады, содан кейін Аякучо, Пуно, Ильмани және Оланьета батальондарының қалған бөлігі қосылды. Бұл роталар Сан-Франциско төбесінен өтіп, оның етегіне жетті. Онда сарбаздар Сальвоның атыс шегінен шығып, қатарға тұрды. Даленс батальонының тағы бір ротасы да шабуылға көмектесу үшін келді. Эспинар әскерін жинап, беткейге көтеріле бастады. Вильегос шабуылды күшейтіп, Бермудестің Лима №8 полкін шайқасқа жіберді. Сальвоның жаяу әскері болмауы таң қалдырды, сондықтан ол қысқа мерзім ішінде үлкен артықшылыққа ие болды. Оның 63 адамы өздерінің артиллериясының алдына орналасып, Эспинардың әскеріне Винчестер мылтықтарымен атып, қарсы тұрды. Артиллериялықтар күшейту күші келгенше шабуылды ұстап тұруға тырысты. Ескерту алғаннан кейін полковник Хуан Мартинес капитан Круз Даниэль Рамирес басқаратын Атакама батальонының екі ротасын Сальвоға көмекке жіберді. Рамирес роталары одақтастарды кері тартуға жетті. Эспинар Сальвоның артиллериясынан шамамен 40 қадам жерде қаза тапты, оның денесі шайқас аяқталғаннан кейін табылған. Полковник Лаваденц өзінің қалған Даленс батальонымен бекіністі нығайтып, шабуылды жаңартты. Бірақ Рамирес Кокимбо батальонынан келген күштермен де нығайтылып, бұл жаңа шабуылды тойтарды. Сонымен қатар, одақтастардың резерві өз орнынан қозғалмай, чилиліктерге артынан оқ жауып, олардың жолдастарын атты. Тағы да нығайтылған одақтастар қайтадан төбеге көтерілді, бірақ енді Атакама батальонының қалған бөлігі орналасқан еді. Соңынан қызу шайқас болды. Екі тараптан да адамдар пышақтап, шынақпен ұрып, төбеден құлап жатты. Чилиліктер бірнеше одақтас роталарын талқандап, ақырында Вильегостың колоннасын төбеден шынақпен шауып өтті. Одақтас офицерлері кері шегінуді тоқтатуға тырысты, бірақ одақтастардың оң жақ фланкінің жартысы қашып кетті, сарбаздар Пампа-дель-Тамаругалдың барлық бағытына қашып, өздерімен бірге резервтерін алып кетті. Амунатеги артиллерияны ұстап тұруға тырысты, бірақ үлкен шығынға ұшырады: 30 артиллериялық, 82 сарбаз және 7 офицер қаза тапты немесе жараланды. Бұл әрекет шайқастың нәтижесі үшін шешуші болды. Егер Вильегос Сальвоның батареясын басып алғанда, одақтастар артиллерияны бұрып, чилиліктердің орталық бөлігін қиратып, Сотомайордың қатарларын екіге бөліп тастаған болар еді.
The Allies immediately set their plan in motion. Villegas began the attack with four companies in guerrilla formation under Col. Ladislao Espinar, followed by the rest of the Ayacucho, Puno, Illimani and Olañeta battalions. These companies advanced over San Francisco Hill and reached its bottom. Here the soldiers were out of Salvo's fire range, and organized. Another company of the Dalence Battalion came to support the attack too. Having arranged his men, Espinar began to climb the slope. Villegas pressed the attack sending Bermúdez's Lima Nº 8 Regiment into the fray. Incredibly, Salvo wasn't supported by infantry, and got heavily outnumbered in short time. Thus, his 63 men were arranged in front of their cannons and fired upon Espinar's men with their Winchester carbines. The gunners barely contained the attack long enough to receive reinforcements. When warned, Col. Juan Martínez sent two companies of his Atacama Battalion under Captain Cruz Daniel Ramírez to aid Salvo. Ramirez' companies managed to push back the Allies. Espinar was killed about 40 paces from Salvo's cannons, where his body was found after the battle. Col. Lavadenz with the rest of his Dalence Battalion reinforced the position and resumed the assault. However, Ramírez was reinforced as well with some troops from the Coquimbo Battalion and rejected this new attack. Besides, the Allied reserve fired upon the Chileans without leaving its position, shooting their comrades in the back. Strengthened once more, the Allies climbed the hill slope again, but now the rest of the Atacama Battalion was in place. The ensuing clash was brutal. Literally, a mass of men from both sides rolled down the slope stabbing and bayoneting each other. The Chileans crushed several allied companies and finally bayoneted off Villegas' column from the hill. The allied officers tried to contain the retreat, but half of the allied right flank withdrew, as the soldiers fled in all directions across the Pampa del Tamarugal, taking their reserve along with them. Amunátegui managed to hold the cannons, but at high cost: 30 gunners, 82 soldiers and 7 officers were dead or wounded. This action proved decisive for the battle outcome. Had Villegas had taken Salvo's battery, the Allies would have turned around the cannons and destroyed the Chilean centre, breaking Sotomayor's front in half.
Флангілік ұрыстар
Тем уақытта Буэндия өзінің колоннасын Долорес құдығына жеткізді, онда Фриас, Монтойя және Карвалло батареяларынан қатты артиллериялық оқтармен қарсы алынды. Оқ бомбалауына қарамастан, Буэндия қатарларын жинап, полковник Рикардо Кастроның 3-ші желілік полкінің атыс қашықтығына дейін табандылықпен шабуылын жалғастырды. Кастроның жаяу әскері Буэндияны қарқынды атыспен қарсы алды, бұл перуандықтарды кері шегінуге мәжбүр етті, бұл жолы бәсеңдеді. Вилламил Суарестің сол қанатын өзіне қаратып, Уриоламен кездесу үшін Ла Энканадқа көшті. Оның колоннасы Вуд пен Виллареал батареяларынан отқа түсті, бұл одақтастарды жақындаудан тоқтатты. Вилламил екі рет оққа ұшырады, ал оның әскерлері шайқас алаңынан қашып кетті. Суарес тобының қалған бөлігі, Болоньеси мен Веларде дивизиялары Амунатегидің оң және орталық бөлігіндегі 4-ші желілік полк пен Кокимбо батальонының көп бөлігіне шабуыл жасады. Екі дивизия да тығыз жаяу әскер атысына тап болды және едендегі бекіністерге тығылуға мәжбүр болды. Осылайша, Суарес шайқастың қалған бөлігінен алынды. Сәтсіздіктердің жиынтығы одақтастардың рухын жоқтың ізбен келтірді және әскерлер сағат 17:00 шамасында барлық бағытта тарады. Атты әскер Буэндияның шегінісін көріп, қашып кетті, сондай-ақ шегінуді қорғау міндетін орындамады. Суарес пен Касерес дивизиялары ретпен шегініп, Буэндия мен Вилламил колонналарынан жасақталған шағын топ құрды. Шамамен 4500 адам Тарапакаға ретпен шегінді. Чилиліктер қуып жете алмады, себебі нағыз шайқас ертең болатынына сенді.
Meanwhile, Buendía took his column to Dolores well, where he was received by heavy artillery fire from Frías', Montoya's and Carvallo's batteries. Despite the barrage, Buendía rallied his lines and stubbornly continued his advance, until he entered into the 3rd Line Regiment's fire range of Col. Ricardo Castro. Castro's infantry received Buendía with an intense firing, which forced back the Peruvians, this time definitively. Villamil took under him Suárez' left wing and moved to La Encañada to face Urriola. His column met fire from Wood's and Villareal's batteries, which dissuaded the Allies from coming any closer. Villamil was shelled twice and his soldiers fled from the field. The rest of Suárez' group, Bolognesi's and Velarde's divisions, attacked the 4th Line Regiment and the bulk of the Coquimbo Battalion, Amunátegui's right and centre. Both divisions were received with dense infantry fire and forced to seek refuge in ditches on the floor. So, Suárez was annulled from the rest of the battle. The sum of failures finally broke the Allies' morale and the soldiers disbanded in all directions about 5 pm. The cavalry saw the retreat of Buendía and fled, without covering the retreat as it was supposed to. Suárez' and Cáceres' divisions retired in order and formed a small group of soldiers from Buendía's and Villamil's columns. About 4,500 men retired in order to Tarapacá. The Chileans didn't pursuit, believing that the real fight would take place next day.
Салдары
Чилиліктер 208 адамды өлтіріліп, жараланған күйі жоғалтты, ал одақтастар 296 адамдық шығынға ұшырады және 3000 адамнан хабар жоқ. Бұл жеңіліс Перу армиясының Оңтүстік басшылығы үшін өте ауыр соққы болды, сонымен қатар Дазаның әскерді қайтаруы әскерлердің, әсіресе боливиялықтардың рухын құлатты. Шайқас аяқталғаннан кейін қалған әскерлер Тарапакаға жол тартты.
The Chileans lost 208 men killed and wounded, while the Allies had 296 casualties and 3,000 missing. The defeat was a very rough blow for the Peruvian Army Southern Command, adding the effect of Daza's withdrawal on the troops morale, specially the Bolivians. After the battle, the remaining troops marched to Tarapacá.