Кіріспе

Сан-Франциско шайқасы, сондай-ақ Долорес шайқасы деп те аталады (Филиппин-Америка соғысы кезіндегі Долорес өзенінің шайқасымен (1904) шатастырмау керек), Тынық мұхиты соғысының Тарапака науқанындағы маңызды шайқас, 1879 жылдың 19 қарашасында Перудің Тарапака департаментінде болды. Чили полковнигі Эмилио Сотомайор басқарған әскер Долорес темір жолы арқылы шөлдің тереңіне еніп, Писагуа портынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жердегі Сан-Франциско селитра кеңсесінде орналасты. Генерал Хуан Буэндиа басқарған одақтас күштер Сотомайор әскеріне шабуыл жасады. Алғашқыда Боливия генералы Карлос де Вильегас, Чили орталығында нашар қорғалған батареяға шабуыл жасап, жартылай сәттілікке жетті. Тек жаяу әскердің келуі ғана полковник Хосе Доминго Амунатегиге позицияны ұстап тұруға мүмкіндік берді. Одақтастар да Долорестен чилилік қорғаушыларды ығыстыру мақсатымен шабуыл жасады. Буэндия генерал Эрасмо Эскаланың Хосписиодан күштермен келгенге дейін Сотомайор әскерін жеңуді үміттенеді. Қатыстырушылардың колонналары қызу шайқас кезінде шатасып, Сотомайордың әскері флангтары мен орталығындағы шабуылдарды тойтарды. Полковник Ладислао Эспинар Сан-Францискода қаза тапты, ал Вильегас жараланып, басқа одақтас офицерлермен бірге тұтқындалды. Одақтастар шайқас алаңынан шегінуге мәжбүр болды, чилиліктерді теңізге қайтару үмітіне нүкте қойды. Бұған қоса, Буэндия көптеген соғыс материалдарын, мысалы, зеңбіректерді, оқ-дәрілерді және қару-жарақтарды жоғалтты. Одақтастар үшін болған апаттың себебі нашар логистика, тиімсіз басшылық және президент Хиларион Дазаның жартылай жүрекпен басқарған Боливия армиясының күтпеген дезертирлігі болды, бұл Камаронес сатқындығы деп белгілі болды.

Кіріспе

Чили флоты Ангамоста (1879 жылғы 8 қазанда) шешуші жеңіске жеткеннен кейін, Чилидің Тарапака департаментіне шабуылға дайындық жұмыстары басталды. 2 қарашада чилиліктер Писагуада амфибиялық операция бастады және одақтастарды жағаға итеріп, жабдықтар мен сарбаздарды тасымалдау үшін жағажай басты. Сонымен қатар, Писагуаның жоғалуы генерал Буэндианы жалғыз қашып кету жолынан айырды, өйткені Икике соғыс басталғаннан бері блокадаға ұшырады. Буэндияның жағдайы өте қауіпті еді. Ол өзінің байланыс желісін қайта ашу үшін кез келген бағамен Писагуаны қайта алуға мәжбүр болды. Әйтпесе, Тарапакадан шығудың жалғыз жолы – Атакама шөлінің бойымен Арикаға қарай жүріп шығу еді. Оның әскерлері бүкіл аймаққа шашырап кетті. Писагуада жеңілгеннен кейін Буэндия Икикеге кері шегінді, онда Касерес пен Бустамантеге қосылды. Полковник Пастор Давила Позо-Альмонтеден ешқашан көшіп кетпеді, ал генерал Карлос Вильегос Пуэрто-Патильоға барды. Тағы екі дивизия Позо-Альмонте мен Икике арасында болды, ал Вилламил Агуа-Сантаға шегініп кетті. Арома батальоны Мехильонесте, ал Венгадор батальоны Агуа-Сантада болды. Чилидің жеңісі туралы хабар Тачнаға жеткенде, одақтастар тез арада екі соғыс кеңесі өткізді. Оларда Боливия президенті генерал Хиларион Даза өзінің әскерін Писагуадан бірнеше шақырым солтүстікке қарай Танаға айдап барады, онда ол Буэндиямен қосылып, бүкіл одақтас армияның командалығын қабылдайды деп шешті. Дазалар қайтадан біріккенде, портты қайтару үшін Писагуаға шабуыл жасайды. Екі қайықта Дазаның әскерлері мен заттарын Арикаға жеткізіп, 6 қарашада шеру басталды. Танадағы кездесу орнына жету үшін боливиялықтарға жер бетіндегі ең құрғақ шөл арқылы 150 шақырымдай жол жүру керек. Сондықтан Президент Прадо Дазаға әскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін түнде шеру жүргізуді ұсынды. Бірақ Прадоның білмегені, Даза өз әскерінің адалдығына сенімді емес екені, сондықтан ол әскерін әдейі әлсіретті. Олар таңертең шөл далаға аттанды және олармен шарап әкелуге рұқсат берілді. Даза Камаронеске жеткенде, оның 200 адамы қаза тапқан болатын. Осыны сылтау ретінде пайдаланып, Даза Буэндиямен кездеспей, Арикаға кетіп қалады. Бұл оқиға бүгінгі күнге дейін Камаронның сатқындығы деп аталады. Буэндия Такнала шешілген ұрыс жоспары туралы білгенде, әскерін қайтадан біріктіре бастады. 5 қарашада ол үш батальонмен Икикеден шығып, солтүстік-шығысқа қарай, Тарапака департаментіне қарай жылжиды. Буэндия екі аптадай уақыт бөліністерін жинап, өз әскерін 16-сы күні, Агуа-Сантаға жеткенде ғана толықты. 17 қарашада одақтастар Негреиросқа қарай жүріп, содан кейін солтүстікке қарай Порвинерге қарай бұрылды. Сол жерден Буэндия Санта-Каталина арқылы өтіп, Танадағы Дазамен кездеседі. 19 қараша күні сағат 15:00-де одақтас авангард Чили әскерінің Сан-Франциско төбені басып алғанын көрді. Чили жағында, Писагуадан кейін лейтенант-полковник Хосе Франсиско Вергара сумен қамтамасыз ету үшін дереу барлауды ұсынды. Ат әскері жасағымен Вергара 5 қарашада Долорес сольпетер кеңсесіне темір жолды жалғастырып, қондырғылар мен су машиналарын жақсы жағдайда тапты. Келесі күні отряд өз миссиясын жалғастырды және осылайша Германияда одақтас екі атты эскадрильяны жойды. Сол сәтте-ақ Сотомайор полковник Амунатегиді полкпен, екі ат әскері ротасымен және бір батареямен Долорестен оңтүстікке қарай 6 шақырым жердегі Санта-Каталинаға жіберді. Екі сағаттан кейін полковник Хуан Мартинестің Атакама батальоны күш-жабдық ретінде жіберілді. Сонымен қатар, полковник Рикардо Кастроға Джазпампадан оралуға бұйрық берілді, онда ол 1800 адаммен Даза әскерін күтуге жіберілді. Кастро Бульнес батальонын қалдырып, Веласкестің артиллериясымен Долореске оралды. Кастро мен Веласкес 19-ы күні, одақтастар әскері Сотомайордың алдына орналасып жатқанда келді. Танадан оралғаннан кейін подполковник Вергара Сотомайорды армияны Сан-Франциско төбесінде Санта-Каталина орнына орналастыруға көндіруге тырысты. Вергара Сотомайордың үлкен қателік жасағанын мойындады, өйткені чилиліктердің саны 2 - 3 есеге артық болды. Талқылау олардың арасында барған сайын күшейе түсті, бірақ ақыр соңында 19 қараша күні таңғы сағат 1-ге жуық Сотомайор Амунатегиге Санта-Каталинадан оралуға уәде берді. Санта-Каталинада Амунатегидің ат әскері үш аргентиналық барлаушыны тұтқынға алды, олар барлық одақтас армия Агуа-Сантадан келе жатқанын хабарлады. Сонымен қатар, Буэндия Амунатегидің позициясынан батысқа қарай Санта-Каталинаға қарай жүріп бара жатты. Бұл төбелер тек оңтүстіктен және шығыстан ғана қол жетімді болды, Долорес су қоймасы мен қондырғыларының алдында табиғи бекініс құрады. Амунатеги 4-ші желілік полкімен, Атакама және Кокимбо батальондарымен Санта-Каталинада орналасты, Сальвоның 63 артиллеристік және сегіз зеңбірегін оңтүстік және батысқа бағыттап, жағдайға қарай, сондай-ақ тағы алты зеңбірек және сержант-майор Бенджамин Монтойяның екі Гатлинг пулеметін шығысқа бағыттады. Нәтижесінде, артиллерия жағдайдың дамуына қарай батыс, оңтүстік немесе оңтүстік-батысқа қарай кедергісіз шабуылдай алатындығын қамтамасыз етті, оның биіктігіне байланысты. Сан-Франциско мен Ла-Энканада арасындағы таулы аймақ кез келген жаяу әскердің енуіне кедергі келтірді, сондықтан чилилік лагері қос төбеде өз тылынан шабуыл жасаудан қорықпады. Долорес кенішінің станциясы, жел генераторлары және ғимараттары қорғаныс орналасуының орталығында болды, өйткені Трех-Гвозддей төбесі, Сан-Франциско төбесінен кем биік болғанымен, төрт зеңбірекпен жабылған, ал Ла-Энканаданың батысында 400 атты әскер Сото Агуилардың резерві ретінде орналасқан. 3-ші желілік полкі Чилидің оң қанатында Сан-Бартоло төбесін қорғады. Кейінірек одақтас штабы Дазаның Камаронестен Такнаға шегініп кеткенін білді. Генерал Буэндия өзінің 9000 әскерін және 34 зеңбірегін бөлді, Кастро мен Веласкес уақтылы қосылып, Сан-Бартоло мен Трех-Гвозддей төбелері арасында, пойыз станциясының және темір жолдың жанында Долореске кіруді шектеу үшін орналасты. Атакама және Кокимбо батальондары Сан-Францискодағы позицияны нығайтты. Осы күш-жабдық туралы хабар алған Буэндия дереу шабуылға түсуге асықты. Әскерлер шайқасқа дайындалды, бірақ Суарес әскердің шаршағандығы мен аш екенін айтып, кешіктіруді сұрады. Буэндия келісіп, бұйрық берді, әскерін бұрынғы позицияларына қайтарды. Бұл қозғалыс пен аласұру чилиліктерді жаңылыстырды, олар одақтас армияда не болып жатқанын түсіне алмады. Сондықтан, Сальво Суарес бұрын жіберген барлау миссиясын көргенде, ол шабуыл деп ойлап, оларға ескерту атысын жасады. Касерес және Суарес дивизияларынан бірнеше бөлімдер серіктеріне көмектесу үшін асығып, Сальвоның позициясына тәртіпсіздікпен шабуыл жасады. Офицерлердің күш-жігеріне қарамастан, шайқас басталды.

Орталықтағы іс-шаралар

Одақтастар дереу жоспарларын іске қосты. Вильегос полковник Ладислао Эспинар басқаратын партизандық құралымдағы төрт ротамен шабуылды бастады, содан кейін Аякучо, Пуно, Ильмани және Оланьета батальондарының қалған бөлігі қосылды. Бұл роталар Сан-Франциско төбесінен өтіп, оның етегіне жетті. Онда сарбаздар Сальвоның атыс шегінен шығып, қатарға тұрды. Даленс батальонының тағы бір ротасы да шабуылға көмектесу үшін келді. Эспинар әскерін жинап, беткейге көтеріле бастады. Вильегос шабуылды күшейтіп, Бермудестің Лима №8 полкін шайқасқа жіберді. Сальвоның жаяу әскері болмауы таң қалдырды, сондықтан ол қысқа мерзім ішінде үлкен артықшылыққа ие болды. Оның 63 адамы өздерінің артиллериясының алдына орналасып, Эспинардың әскеріне Винчестер мылтықтарымен атып, қарсы тұрды. Артиллериялықтар күшейту күші келгенше шабуылды ұстап тұруға тырысты. Ескерту алғаннан кейін полковник Хуан Мартинес капитан Круз Даниэль Рамирес басқаратын Атакама батальонының екі ротасын Сальвоға көмекке жіберді. Рамирес роталары одақтастарды кері тартуға жетті. Эспинар Сальвоның артиллериясынан шамамен 40 қадам жерде қаза тапты, оның денесі шайқас аяқталғаннан кейін табылған. Полковник Лаваденц өзінің қалған Даленс батальонымен бекіністі нығайтып, шабуылды жаңартты. Бірақ Рамирес Кокимбо батальонынан келген күштермен де нығайтылып, бұл жаңа шабуылды тойтарды. Сонымен қатар, одақтастардың резерві өз орнынан қозғалмай, чилиліктерге артынан оқ жауып, олардың жолдастарын атты. Тағы да нығайтылған одақтастар қайтадан төбеге көтерілді, бірақ енді Атакама батальонының қалған бөлігі орналасқан еді. Соңынан қызу шайқас болды. Екі тараптан да адамдар пышақтап, шынақпен ұрып, төбеден құлап жатты. Чилиліктер бірнеше одақтас роталарын талқандап, ақырында Вильегостың колоннасын төбеден шынақпен шауып өтті. Одақтас офицерлері кері шегінуді тоқтатуға тырысты, бірақ одақтастардың оң жақ фланкінің жартысы қашып кетті, сарбаздар Пампа-дель-Тамаругалдың барлық бағытына қашып, өздерімен бірге резервтерін алып кетті. Амунатеги артиллерияны ұстап тұруға тырысты, бірақ үлкен шығынға ұшырады: 30 артиллериялық, 82 сарбаз және 7 офицер қаза тапты немесе жараланды. Бұл әрекет шайқастың нәтижесі үшін шешуші болды. Егер Вильегос Сальвоның батареясын басып алғанда, одақтастар артиллерияны бұрып, чилиліктердің орталық бөлігін қиратып, Сотомайордың қатарларын екіге бөліп тастаған болар еді.

Флангілік ұрыстар

Тем уақытта Буэндия өзінің колоннасын Долорес құдығына жеткізді, онда Фриас, Монтойя және Карвалло батареяларынан қатты артиллериялық оқтармен қарсы алынды. Оқ бомбалауына қарамастан, Буэндия қатарларын жинап, полковник Рикардо Кастроның 3-ші желілік полкінің атыс қашықтығына дейін табандылықпен шабуылын жалғастырды. Кастроның жаяу әскері Буэндияны қарқынды атыспен қарсы алды, бұл перуандықтарды кері шегінуге мәжбүр етті, бұл жолы бәсеңдеді. Вилламил Суарестің сол қанатын өзіне қаратып, Уриоламен кездесу үшін Ла Энканадқа көшті. Оның колоннасы Вуд пен Виллареал батареяларынан отқа түсті, бұл одақтастарды жақындаудан тоқтатты. Вилламил екі рет оққа ұшырады, ал оның әскерлері шайқас алаңынан қашып кетті. Суарес тобының қалған бөлігі, Болоньеси мен Веларде дивизиялары Амунатегидің оң және орталық бөлігіндегі 4-ші желілік полк пен Кокимбо батальонының көп бөлігіне шабуыл жасады. Екі дивизия да тығыз жаяу әскер атысына тап болды және едендегі бекіністерге тығылуға мәжбүр болды. Осылайша, Суарес шайқастың қалған бөлігінен алынды. Сәтсіздіктердің жиынтығы одақтастардың рухын жоқтың ізбен келтірді және әскерлер сағат 17:00 шамасында барлық бағытта тарады. Атты әскер Буэндияның шегінісін көріп, қашып кетті, сондай-ақ шегінуді қорғау міндетін орындамады. Суарес пен Касерес дивизиялары ретпен шегініп, Буэндия мен Вилламил колонналарынан жасақталған шағын топ құрды. Шамамен 4500 адам Тарапакаға ретпен шегінді. Чилиліктер қуып жете алмады, себебі нағыз шайқас ертең болатынына сенді.

Салдары

Чилиліктер 208 адамды өлтіріліп, жараланған күйі жоғалтты, ал одақтастар 296 адамдық шығынға ұшырады және 3000 адамнан хабар жоқ. Бұл жеңіліс Перу армиясының Оңтүстік басшылығы үшін өте ауыр соққы болды, сонымен қатар Дазаның әскерді қайтаруы әскерлердің, әсіресе боливиялықтардың рухын құлатты. Шайқас аяқталғаннан кейін қалған әскерлер Тарапакаға жол тартты.