Кіріспе
Жағымсыз күйзелістің алдын алатын жауап – жағымсыз күйзелістің пайда болуын болдырмайтын жауап. Бұл – теріс нығайтудың бір түрі. Алдын алу жауабы – жануарлар жағымсыз салдарға әкелетін әрекеттерден қашып, олардан аулақ болатын мінез-құлыққа негізделген. Бұл, оқыту техникасы ретінде қолданылғанда, операнттық шарттау арқылы оқытуды қамтиды. Бұл жағымсыз сезімдерге немесе кері байланысқа реакция болып табылады, бұл жағымсыз немесе қорқыныш тудыратын күйзелістен кейін болатын мінез-құлықты болдырмауға әкеледі. Жағымсыз күйзеліс басқа біреудің қасақана әрекетінен туындаса немесе табиғи түрде пайда болса да, бұрын жағымсыз нәтижелер берген жағдайлардан қашып үйрену – бейімделудің бір жолы. Мұның қарапайым мысалы – шартты тамаққа қарсылық, яғни бұрын ауруға себеп болған тамаққа дамыған қарсылық. Тамаққа қарсылық классикалық шарттау арқылы да қалыптасуы мүмкін, сонда жануар бұрын бейтарап болған, бірақ жағымсыз салдармен байланысты болған күйзелістен қашып үйренеді. Бұл жануарлардың көпшілігінде кездеседі, себебі ол болуы мүмкін уланудан қорғайды. Шұбарлар сияқты көптеген түрлер де тамаққа қарсылық білдіруді үйрене алады.
An avoidance response is a response that prevents an aversive stimulus from occurring. It is a kind of negative reinforcement. An avoidance response is a behavior based on the concept that animals will avoid performing behaviors that result in an aversive outcome. This can involve learning through operant conditioning when it is used as a training technique. It is a reaction to undesirable sensations or feedback that leads to avoiding the behavior that is followed by this unpleasant or fear inducing stimulus. Whether the aversive stimulus is brought on intentionally by another or is naturally occurring, it is adaptive to learn to avoid situations that have previously yielded negative outcomes. A simple example of this is conditioned food aversion, or the aversion developed to food that has previously resulted in sickness. Food aversions can also be conditioned using classical conditioning, so that an animal learns to avoid a stimulus previously neutral that has been associated with a negative outcome. This is displayed nearly universally in animals since it is a defense against potential poisoning. A wide variety of species, even slugs, have developed the ability to learn food aversions.
Тәжірибелер
1953 жылы Соломон мен Уинн жүргізген тәжірибе теріс күшейтудің қасиеттерін көрсетеді. Тәжірибеге иттер қатысты, олар екі тіктөртбұрышты бөлімшеден тұратын, төменгі бөлігі бірнеше сантиметр биіктіктегі тосқауылмен бөлінген камераға (шатл бокс) орналастырылды. Иттер тосқауылдан өту арқылы бөлімшелер арасында еркін қозғала алатын болды. Екі бөлімшеде де жағымсыз электр тогын беруге арналған металл еден жабдықталған. Әр бөлімшеде жонылып, сөндірілетін шам орнатылған. Бірнеше минут сайын ит тұрған бөлімшедегі шам сөндіріліп, екіншісі жандырылатын. Егер ит 10 секунд ішінде қараңғыда тұрып, жарық бар бөлімшеге көшпесе, оның тұрған бөлімшесінің еденіне тоқ соғылатын. Тоқ соғу ит екінші бөлімшеге көшкенше жалғасатын. Осылайша, ит тосқауылдан секіріп өту арқылы тоқтан құтылатын. Дегенмен, ит 10 секундтық қараңғылық тоқ соғуға әкелмес бұрын тосқауылдан секіріп өту арқылы тоқтан толығымен құтыла алатын. Әр тәжірибе осылай жүргізілді, тоқтан аулақ болу жауап ретінде қарастырылды. Алғашқы тәжірибелерде ит тоқ соққаннан кейін ғана қозғалды, содан кейін тосқауылдан секіріп өтті. Бірақ бірнеше тәжірибеден кейін ит аулақ болу реакциясын көрсетіп, шам сөнген кезде тосқауылдан секіріп өтіп, тоқтан құтыла бастады. Көптеген иттер алғашқы тәжірибеден кейін тоқтан құтылды. Бұл нәтижелер «аулақ болу парадоксы» деген терминге қатысты сұрақтар тудырды (жағымсыз оқиғаның болмауы аулақ болу реакциясын күшейте ала ма?). Аулақ болу реакциясы пайдалы болғандықтан, адамдар оны иттер мен жылқылар сияқты жануарларды оқытуда пайдаланады. Б. Ф. Скиннер (1938) жануарлар негізінен сыйлықтар мен жазалар арқылы үйренеді, бұл операнттық шарттаудың негізі деп санады. Жаза қолданылғанда аулақ болу реакциясы орын алады. Жануар жазаға дейін жасаған әрекетін қайталамауға үйренуі мүмкін. Адамдар үшін табиғи мысал: бала қызыл пешке тиіп күйіп қалса, ол пеш қызыл болғанда тимеуді үйренеді. Бала болашақта осы әрекеттен аулақ болады. Жануарлар үшін мысал ретінде, итке белгілі бір (көрінбейтін) шекарадан өтуге үйрететін көрінбейтін қоршауларды келтіруге болады, себебі ол шекарадан өткенде оның мойнындағы құрылғы тоқ соғады.
Аурулар
Қашу реакциясы көбінесе пайдалы және бейімделу қабілетіне байланысты дамығанмен, кейде зиянды немесе тоқырауға ұшырауы мүмкін. Мұндай жағдай обсессивті-компульсивті бұзылыста байқалады, ол психикалық обсессиялармен басталып, обсессиялардың күйбеңдеуін жеңілдету үшін көбінесе қайталап орындалатын әрекеттерге алып келеді, сондай-ақ паникалық бұзылыс және басқа психиатриялық аурулар да осыған жатады. Паникалық бұзылыста адам көпшілік орындарға бару сияқты белгілі бір жағдайлардан қашуға үйренеді, себебі олар осы жағдайларға кіргенде паникалық шабуыл (жағымсыз стимул) басталады. Обсессивті-компульсивті бұзылысы бар адамдар қоғамдық дәретханаларды пайдаланудан қашуға үйренуі мүмкін, өйткені бұл оларда алаңдаушылық тудырады (жағымсыз стимул).
Нейрофармакология
Гипофиздің артқы және аралық бөліктері үйренгеннен кейін аулақтану реакциясын сақтау үшін қажет. Мидың осы аймақтары зақымданса немесе алынып тасталса, жануарлар шартты аулақтану реакциясын сақтауда қиындықтарды көрсетеді. Аулақтану реакциясын "толу" немесе реакцияны тоқтату процедурасын қолдану арқылы жоюға болады. Бұл әдісте субъект қорқынышты немесе жағымсыз жағдайдан шығуға мүмкіндіксіз, сол жағдайда қалуға мәжбүр етіледі. Бұл кейде обсессивтік-компульсивтік тәртіпсіздікті емдеуде қолданылады. Жүйелі десенсибилизация да аулақтану реакциясының мінез-құлқын жою үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, аулақтану реакциясына қатысты зерттеулерге қараңыз.