Кіріспе

Тибет валютасы 1941 жылға дейін
Тибет валютасы
Танга (тибетше: Там немесе = күміс танга) 1941 жылға дейін Тибеттің валютасы болды. Ол 15 немесе 1 1/2 бөлікке бөлінді, ал 1909 жылдан бастап 10 шоға бағалы шрангпен бірге айналымда болды.

Монеталар

Танка стандартына сәйкес соғылған монеталар алғаш рет 1763/64 және 1785 жылдары, ал 1791 жылдан 1948 жылға дейін көптеп шығарылды. Олардың көптеген түрлері болғанымен, сапасы мен түрі тұрақты сақталды.

Непал тангалары мен Тибет үшін мохарлар және алғашқы тибет тангалары

Непалда алғашқы тангалар шамамен 1640 жылы соғылды. Осы кезеңнен бастап көптеген непалдық тангалар Тибетке экспортталды. Соңынан Катманду аңғарымен бөліскен үш Малла патшалығының патшалары төмен салмақты күміс монеталар, мохарлар, шығарды. XVIII ғасырда Непал Тибет үшін арнайы құны төмендетілген мохарлар соғылды. 1763/64 және 1785 жылдары Тибетте алғашқы тангалар теңгеге айналдырылды. Олар непалдық үлгідегі және түріндегі болды, бірақ жергіліктік екенін көрсету үшін шағын айырмашылықтар енгізілді. 1791 жылы Тибет үкіметі монета соғу орталығын ашып, «конг пар» тангаларын шығара бастады. Оның жұмысы екі жылдан кейін тоқтатылды, бірақ шамамен 1836 жылы қайта жаңартылды.

Қытай-тибет тангасы

Қытай 1792 жылы Лхасада тағы бір монета қабылдау орталығын ашты, онда 1792 жылы қытай-тибет таңқаларының қасылуы жүзеге асты (тек тибет тілінде жазылған үлгілік таңқалар). 1793 жылы қасылған қытай-тибет таңқаларының бір жағында қытай тілінде «Цян Лонг Бао Цанг» (Цян Лонг кезеңіндегі тибет ақшасы) деген жазу, ал екінші жағында оның тибет тіліндегі транскрипциясы бар. Жалпы қолданысқа арналған таңқалар тек Цян Лонгтың 58-ші жылы ғана қасылды. Осы кезеңнің келесі жылдарында және Цзя Цинь мен Дао Гуан кезеңдерінде шамамен 3,7 грамм салмақтағы күміс шұңқырлар ғана қасылды. XIX ғасырдың соңғы қытай-тибет шығарылымдары Дао Гуан кезеңінің 16-шы жылына (1836 жылға) жатады.

Конг-пар тангасы

Көлемді өндірілген алғашқы тибеттік тангалар Конг пар тангалары деп аталады. Конг пар тангалары 1791 жылдан 1891 жылға дейін соғылды. Осы тангалардың дизайны бірнеше онжылдық бойы дерлік өзгермеді. Дизайн ерекшеліктеріне қарай бес түрлі түрін анықтауға болады. Бұл монеталарда бес түрлі дата кездеседі: 13 45 (1791), 13 46 (1792), 13 47 (1793), 15 24 (1890) және 15 25 (1891). Осы монеталардың көпшілігі, нақты соғылған жылына қарамастан, 13 46 (1792) датасымен белгіленген (нумизматтар мұны "тоңған даталар" деп атайды). 13 46 (1792) датасы бар Конг пар тангасының екі түрі 1840 және 1850 жылдары соғылған. Монетаның бет жағында датасы ішкі шаршының ішінде орналасқан. Монетаның сырт жағында тибет буддизмінің сегіз ырыс символы бейнеленген, олар ішкі шеңбердегі лотосты қоршап тұр.

Ланца жазуы бар танка

Бұл танкалардың жазулары сирек қолданылатын Ланца әрпінде (Раджана әрпісі деп те аталады), ол Непалдан шыққан. Көп болжам бойынша, олар бастапқыда Лхасада тұратын непалдықтармен салтанатты мақсаттар үшін соғылған, бірақ кейіннен жалпы қолданысқа енген. Кейбіреулерінде 15 28, 15 40, 15 46 (= 1894, 1906 және 1912 жылдары) сияқты тибеттік циклдық жыл санаулары көрсетілген, ал басқаларында мағынасы жоқ жылдар жазылған. Осы жазуларды оқу қиын, олар мантраларды көрсететін сияқты.

Га-ден танка

Гаден танкалары шамамен 1850 жылдан бастап 1948 жылға дейін соғылған. Дизайн бойынша он үш негізгі түрлері тізімделген. Барлығында кем дегенде 37 кішігірім түрі белгілі, бірақ 50-ден астам түрі болуы мүмкін. Монеталардың бет жағында Тибет буддизмінің сегіз ырыс символы (тибетше: ) бейнеленген: егемендіктің шатыры, екі алтын балық, нәрлі судың құмырасы, лотос, иттің қабығы, қайта туудың белгісі, жеңіс туы және империяның дөңгелегі. Бұл әдетте орталықтағы лотос гүлінің төңірегіне орналастырылған. Олардың нақты реті мен ерекше дизайны уақыт өте келе өзгерген. Монетаның екі жағы да бір бағытта орналасқан. Жоғарыдан бастап, монетаның сыртында тибет тілінде мына жазу бар: dga' ldan pho brang phyod las rnam rgyal (Гаден сарайы барлық жақтан жеңіске жетеді). Бұл жазу сегіз шеңберге сыйымды етіп жазылған. Шындығында, бұл әріптер бұрынғы стильден алынған, онда олар лотос жапырақтарының ішінде орналасқан.

Келжанг танкасы

Бұл ерекше танка, әдеттегі Гаден танкаларына қарағанда сапалырақ күмістен соғылған. Ол 1910 жылдың басындағы Монлам фестивалінде ("Ұлы дұға" фестивалі) монахтарға таратылды. Тарату шарасы, көп болса, Лхасадағы Далай-ламалардың саябағы және жазғы сарайлары орналасқан Норбулинкадағы Келзанг сарайында (тибет. bskal bzang bde skyid pho brang) өткен болуы мүмкін. Бұл монета атын сол сарайдан алған болуы ықтимал, ол 7-ші Далай-лама Кальзанг Гьяцзо салған еді.

Соңғы тибет күміс монетасы

1953/54 жылдары монахтарға тарату үшін қазіргі заманғы монета соғу машиналарында ертерек Гаден танкаларының стилінде күміс монета соғылды. Бұл Тибетте соңғы рет шығарылған күміс монета, ол 5 срангқа тең бағамен айналысқа болса да, оның дизайны танка дизайнына ұқсас. Монетаның арт жағында Будда іске қосқан «заң доңғалағы» (санскрит: дхармачакра, тибет: чош хор) бейнеленген, ол сегіз спицалы дөңгелек түрінде көрсетілген. Дөңгелектің ортасында екі үтір тәрізді элементтер тибеттіктер «норбу дга’ кхил» («қуаныштің айналмалы жұлдызы») деп атаған нәрсені көрсетеді. Бұл монета жоғары сапалы күмістен соғылған және «таңка дкарпо гсар па» («жаңа ақ таңка») деген кең таралған аты болған.

Ақ шайырлар мен металдар

Танканың ең ерте белгілі сериясы және, ықтимал, алғашқы қытай-тибет монеталары 1763 жылдан бастап Поталаның төменгі жағындағы Шолда орналасқан Лхаса монетаханасында соғылған. Конг пар танкаларының алғашқы шығарылымдары Конгпо провинциясында соғылды. 20-шы ғасырда төрт монетахана тибет танкасын көптеп шығарды: Додпал, Доде, Сер Ханг және Тапчи. 1881 жылы жалған және нағыз танканы ажыратуға тыйым салатын жарлық шығарылды, осылайша ресми емес соғылған монеталар да заңды төлем құралына айналды. Бұл монеталардың түрі мен сапасының айырмашылығы шамалы және монетахана белгілері жоқ. Конг пар танкаларында даталар көрсетілген, бірақ бұл монеталарда номиналы жазылмаған. Гаден танкаларында дата жоқ. Алғашқыда монеталар күмістен соғылған, бірақ кейіннен олар қоспадан (бильон) соғылды. 1912 жылы Додпал монетаханасы күміс 2 танка монетасын шығарды, оның дизайны Гаден танкасына ұқсас болды.

Банкноттар

Банкноттар 1912 және 1941 жылдар аралығында 5, 10, 15, 25 және 50 там (таңға) номиналында шығарылды.