Кіріспе
Украинадағы түрлі этностардың билері. Украин биі (Український тaнeць, транслит. Ukrainskyi tanets) көбінесе украиндықтардың дәстүрлі халық билерін, этностық топ ретінде көрсетеді, бірақ Украинадағы басқа да этностық топтарға тән билерді де білдіруі мүмкін. Халық биі – белгілі бір аймақта орындалатын, әдетте тойлар мен мерекелер сияқты жағдайларда, ерекше қозғалыстармен, ырғақтарымен, киімдерімен және т.б. сипатталатын би. Кәсіби немесе әуесқой ұжымда хореограф қойған сахналық халық биі украиналық болуы мүмкін, бірақ ол күнделікті халық биі емес. Украин халық биінің негізгі түрлері – дөңгелек би, ол халық би өнерінің ең көне түрлерінің бірі және барлық славян билеріне тән, оның орындалуы күнтізбелік рәсімдермен байланысты, сондай-ақ күнделікті билер, оның ішінде метелица, хопак, козачок, хуцулка, коломийка, шаршы би және полька.
Ukrainian dance (Український тaнeць, translit. Ukrainskyi tanets) mostly refers to the traditional folk dances of the Ukrainians as an ethnic group, but may also refer to dances originating from the multiple other ethnic groups within Ukraine. A household folk dance is a folk dance that is done in a particular territory and is traditionally done under common circumstances like weddings or festivals, with characteristic movements, rhythms, costumes, etc. A folk stage dance, staged by a choreographer in a professional or amateur collective for performance on stage, may be Ukrainian, but is no longer an everyday folk dance. The main dance genres of Ukrainians' folk dance are round dance, as one of the oldest types of folk dance art, very typical to all Slavic dances, the performance of which is associated with calendar rites, and everyday dance, which includes metelitsa, hopak, kozachok, hutsulka, kolomyika, square dance, and polka.
Қазіргі заманға дейінгі тарих
Трипильдің саз ыдыстарында бейнеленген қозғалыстарға қарағанда, би қазіргі Украина жерінде кем дегенде б.з.б. үшінші мыңжылдықтан бері орындалып келген. 988 жылы Киев Русінде христиан діні қабылданғанға дейін, би қазіргі Украина жерінде маңызды діни рөл атқарғаны болжанады. Христиандыққа дейінгі дәстүрлер биді музыка, поэзия және әнмен байланыстырған. Бүгінде шектеулі нысанда сақталған осы ырымдық билердің қалдықтары (Обрядові танці, сондай-ақ қараңыз: Хороводи) – Көктем билері немесе Веснянки, сонымен қатар Хахилки, Хайилкі, Хайивки, Яхилки немесе Рохулки деп аталады. Билермен байланысты маусымдық шаралардың тағы бірі – жыл сайынғы егін жинау мерекесі Купало, ол бүгінгі күнге дейін украин хореографтарының сүйікті тақырыбы болып табылады. Христиан діні енгізілгенге дейін осы діни ырымдық билер халық мәдениетіне тығырықтап кіргендіктен, оларды жоюға тырыспай, христиан миссионерлері биге ілеспе әндер мен поэзияға христиандық тақырыптарды енгізіп, дінін тарату үшін пайдаланды. Сонымен қатар, мыңдаған жылдар бойы сақталған би қозғалыстары мен хореографиялық формалар ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Украинаның қазақтар көтерілісі кезінде, қазіргі Украина жерінде тұратын халық арасында әлеуметтік билер кеңінен таралды. Украиндық әлеуметтік билер (Побутові танці) ертедегі украиндық ырымдық билерден екі ерекшелікпен ажыратылады: әнсіз музыкалық сүйемелдеудің көптеп таралуы және импровизацияның күшеюі. Хопак пен Козачок Днепр өзенінің маңындағы аймақтарда әлеуметтік билер ретінде дамыды, ал Хуцулька мен Коломыжка батыстағы Карпат тауларында пайда болды. Соңынан, полька мен квадрилл сияқты шетелдік билер де танымалдылыққа ие болды, олар жергілікті бишілер мен импровизацияға шебер музыканттар орындағаннан кейін ерекше өзгерістерге ұшырады. Қазіргі заманға дейін дамыған украин халық билерінің үшінші негізгі түрі – тақырыптық немесе сюжеттік билер (Сюжетні танці). Сюжеттік билерде көрермендерді қызықтыратын пантомима мен қозғалыстың көркемдік деңгейі жоғары болды. Тақырыптық сюжеттік билер белгілі бір топтың өмірін олардың жұмысын еліктейтін қозғалыстар арқылы бейнеледі; мұндай билерге Шевчики ("тіккендер"), Ковали ("тұмықшылар") және Косари ("орманшылар") кірді. XVIII ғасырдың басында осы дәстүрлі билердің көптеген түрлері сахнада орындала бастады немесе тақырыптық тұрғыдан айтылды. Шаруалар немесе крепостной театрлары қазіргі Украинаның бағындырылған жергілікті халқына ойын-сауық көрсетті, олар өздерінің отандарында төменгі әлеуметтік топқа жатты, ал олардың шетелдік билеушілері көбінесе шетелдік ойын-сауықшылар мен олардың билерін импорттап, зәулім өмір сүрді. Осы жағдайларға байланысты аграрлық қоғамның идеалдарын бейнелейтін украин халық билері жергілікті халық арасында танымалдылыққа ие болды, бұл театрдың дамуына серпін берді.
Қазіргі тарих
Украинаның халықтық сахналық биі, қазіргі түріне айналу жолын Василий Верховинецтің (т. 1880, нағыз фамилиясы Костив), актер, хормейстер және әуесқой музыкатанушының еңбегі арқасында бастады. Верховинец Микола Садовскийдің театр труппасы құрамында өнер саласында кәсіби білім алды, ал труппа украин халықтық тақырыптарға негізделген драмалық қойылымдарында халық биін жоғары деңгейде пайдаланды. Театр труппасымен Орталық Украинада гастрольдік сапарда жүргенде, Верховинец мүмкіндігі болған сайын өнер көрсететін қалалардың маңындағы ауылдарға барып, олардың дәстүрлі билерін зерттеп, жазып алатын. Оның осы зерттеулерге негізделген "Украиналық халық биінің теориясы" (1919) атты еңбегі алғаш рет украин биін зерттейтін қазіргі заманғы барлық студенттер танитын түрлі қадамдар мен терминологияны біріктірді. Сондай-ақ ол украин халық биінің мәнін түбірінен өзгертті: билерді сахнада қою арқылы (көргендер алдында отырып, екі қанат пен фонда) және халық биін жазудың әдісін жасады, ол кейіннен Кеңес Одағының барлық аймақтарында қолданылды. Бұл кітап бес рет қайта басылды (соңғы рет 1990 жылы) және украин биінің негізгі оқулығы болып табылады. Василий Верховинецтің мансабының осы кезеңінде украин биінің тарихы екіге бөлінеді. Ресей революциясының салдарынан ол 40 жылдан астам уақыт бойы Украинада да, "Темір Қоршаудан" тыс жерлерде де бірдей дамыды. Украинада Верховинец келесі буын бишілерін тәрбиелеумен айналысты, ал Украинадан тыс жерде Василий Авраменко Верховинецтің жұмысын дамытып, украин диаспорасында бұл өнерді жетілдірді.
Солтүстік Америкадағы даму
Украиналық иммигранттар өздерінің туған жердегі дәстүрлерін қоныстанған елдеріне – негізінен Канадаға, Австралияға, АҚШ-қа және Оңтүстік Америкаға әкелді. Көптеген ауылдық билер шетелге саяхаттан аман қалды және қоғамдық жиындарда дәстүрлі орнын сақтады (Андрий Нахачевскийдің «Украиналық канадалықтардың әлеуметтік билері» кітабында көрсетілгендей). Дегенмен, украин биінің Батыста бекінуіне және жеке өнер түрі ретінде дамуына Василий Авраменконың еңбегі үлкен үлес қосты. Василий Авраменко (1895–1981) 1921 жылы поляктардың интернациялық лагерінде би оқытушысы ретінде мансабын бастады. Бұған дейін ол Киевте театр өнерін оқыған, содан кейін Николай Садовский труппасында Василий Верховинецпен танысып, одан оқу алған. Соғыстан кейін Авраменко Батыс Украинаны аралап, мүмкіндігі болған жерде сабақ берді, бірақ ақыры украин биін әлемге таратуды көздеді. Польша, Чехословакия және Германия арқылы саяхаттағаннан кейін Авраменко 1925 жылы Канадаға келді. Канадаға келгеннен кейін ол дереу жергілікті иммигранттарды тартқан би труппасын құра алды. Оның миссионерлік құлшынысы Канаданың көптеген қалаларында – Торонто, Калгари, Ошава, Гамильтон, Форт-Уильям, Порт-Артур, Кенора, Виннипег, Эдмонтон, Йорктон, Регина, Вегревилл, Канора, Дофин, Виндзор және тағы да көптеген жерлерде би мектептерін ашты. Соңында Авраменко АҚШ-та да мектептер ашты, оның ішінде Нью-Йорк, Филадельфия, Детройт, Кливленд, Утика, Йонкерс, Буффало, Бостон және басқалары. Авраменко өмірінде көптеген украин би тобын құрды. Көшпелі мінезді болғандықтан, ол көбінесе бір аймақта 2–3 ай ғана тұратын, немесе жаңа топқа барлық билерді үйретуге қажетті уақытқа дейін. Қаладан кеткенде Авраменко билерді оқытуды жалғастыру үшін жетекші тағайындайтын. Осы тағайындалған жетекшілердің көптегені өздерінің украин би тобын құрды. Осы жетекшілердің бірі – Честер Куч, ол 1959 жылы «Украиналық Шумяк» бишілерінің алғашқы көркемдік директоры болды және 1969 жылы Эдмонтонда «Черемош» украин би компаниясын құрды. «Джонни Апплсид» сияқты өнерді тарату әдісінің арқасында Василий Авраменко украин диаспорасында «Украин биінің әкесі» ретінде танымал және осы украин биін әлемге таратумен есімдері байланысты. Авраменконың шәкірттері Солтүстік Американың көп бөлігін аралап, әлемдік көрмелер мен Ақ үй сияқты маңызды орындарда үлкен құрметке ие болды. Бірде ол тіпті 500-ден астам бишіні жинап, олармен бірге сахнаға шығып, украин биін көрсеткен кеш өткізді, бұл 1931 жылы Нью-Йорктегі «Метрополитен Опера Хаусы»нда өтті. Авраменко соңында АҚШ-та кино өндірісіне көшті, «Наталка Полтавка» және «Сыбайлас қазақтар» украин операларының фильмдік нұсқаларын, сондай-ақ украин иммигранттары ойнаған басқа украин драмаларын түсірді, оларда украин биі әрқашан болды. 1978 жылы Рома Прима Бохачевский және Солтүстік Америкадағы басқа да бірнеше жетекші украин биі мұғалімдері Нью-Йоркте «Украин би шеберханасын» ашты. Львов, Вена және кейін Виннипегте оқыған Бохачевский АҚШ-қа қоныстанғанға дейін әлемді аралап, Украина халықтық сахналық биінің ең өнімді ұстазы және хореографына айналды. Жиырма бес жылдан астам уақыт бойы «Украин би шеберханасын» және «Сызокрили» украин би ансамблін басқарған Бохачевский Солтүстік Американың ең жақсы украин бишілерін ғана емес, сонымен қатар қалыптасқан бишілерді де тәрбиеледі. Бұл таланттар Рома Примаға украиналық заманауи тақырыптарды, мысалы, ашық музыкант Володимир Ивасюктың өлімі мен Чернобыль апатын бейнелейтін жаңа хореография жасауға мүмкіндік берді. Украина халық биі бойынша сабақ беретін оқытушыларды тәрбиелеп, көптеген мектептер мен оқу-жаттығу курстарын құрып, жүздеген билерді хореографиялап, мыңдаған студенттерге сабақ берген соң Прима Бохачевский 2004 жылы қайтыс болды.
Австралиядағы даму
Австралияда украин биін оқытудың жетекші тұлғаларының бірі Владимир Кания болды, ол 1951 жылы Пертте өзінің алғашқы ересектер би ансамблін ұйымдастырды және ондаған жылдар бойы сол ансамбльді және басқаларын басқарды. Кания өзінің туған қаласы Ярославта украин биін үйренген. Австралиядағы тағы бір ерте новатор Наталья Тиравски болды, ол 1952 жылы Сиднейде Украинаның Ұлттық балетін (кейін "Веселка" деп қайта аталды) құрды. Тиравски Украинада оқып, кәсіби биші ретінде өнер көрсеткен және Австралияда елу жылға жуық украин биін оқытуды жалғастырған. 1960 жылдары Василь Авраменко Австралияға сапар шегіп, басқа континентте де бишілерді дамыту және өзі мен Василь Верховинец бастаған украин халық сахна биін насихаттауда ұқсас табыстарға қол жеткізді. Авраменконың Австралиядағы ықпалының көп бөлігі әртүрлі жастағы студенттер қатысқан оның үлкен шеберлік сабақтарынан туындады. Марина Березовская 1949 жылы күйеуімен бірге Украинадағы көптеген би компанияларында өнер көрсеткеннен кейін Австралияның Перт қаласына көшіп келді. Батыс Австралия балеті және Австралия балет мектебінде кең ауқымда жұмыс істегеннен кейін, ол 1970 жылы Мельбурндағы "Колобок" би компаниясын құрды және оның көркемдік жетекшісі мен тұрақты хореографы болды, бұл түрлі халықаралық халық би компанияларының Австралиядағы сәтті гастрольдерінен кейін болды. "Колобоктың" мақсаты – украиндықтар мен басқа да иммигранттар Австралияға әкелген әртүрлі би дәстүрлерін көркемдік тұрғысынан көрсету еді. "Кубань казактары" би труппасы 1956 жылы Мельбурнда құрылды және Василь мен Лили Коваленколардың басшылығымен украин казак билері мен әндерін орындауымен халықаралық деңгейде танылды. 1989 жылға қарай труппа 30 елде 13 000 концертте өнер көрсетті және 160 телешоуда қатысты.