Кіріспе

Құтқарушының протестанттық шіркеуі (Heilandskirche, S. Ecclesiae sanctissimi Salvatoris in portu sacro) 1939 жылдан бері Германияның Бранденбург федеративтік жерінің астанасы Потсдам қаласына қосылған Сакроу ауылының оңтүстігінде орналасқан. Ол итальяндық романдық жаңғырту стиліндегі сәулетімен, жеке тұрған қоңырау мұнарасымен (campanile) және көркем жарасымды орнымен танымал. Шіркеу 1844 жылы салынған. Оның жобасы Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV-нің, «Трондағы романтик» деп аталған суреттеріне негізделген. Бұл ғимаратты корольдің сүйікті сәулетшісі Людвиг Персиус жүзеге асырды. 1992 жылы шіркеу, парк және Сакроу сарайы ЮНЕСКО-ның «Потсдам және Берлин сарайлары мен парктері» әлемдік мұралар тізіміне архитектурасы мен айналағы парктің үйлесімділігі үшін енгізілді.

Орналасқан жері

Шіркеу Хавел өзенінің бір бөлігі – Юнгфернзе көлінің жағасында, Сакроу сарайынан оңтүстікке қарай 300 метр жерде орналасқан, сарайдың паркінің шетінде. Парк 1840 жылдары пейзаж сәулетшісі Питер Джозеф Ленне жобалаған және кеңейткен. Шіркеу де, сарай да 1990 жылдары қалпына келтірілді. Олар Потсдам-Хавел ландшафтының бір бөлігі. Бұл көлдер, ормандар, саябақтар және қамалдар бар аймақ ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Потсдам қаласынан Юнгфернзе көлі арқылы тікелей қашықтық 1,2 км-ден аспаса да, автомобиль жолымен қашықтық одан әлдеқайда ұзын.

Сакроудағы ертедегі шіркеулер

Сакроудағы алғашқы шіркеу туралы көп мәлімет жоқ. Алғашқы шіркеу ауылдың ортасында орналасқан және ірі тастардан салынған. Ол, мүмкін, отыз жылдық соғыс кезінде (1618–1648 жж.) құлап кеткен. Алғашқы жазбаша сипаттама 1661 жылғы жылнамада кездеседі, онда шіркеудің діни қызметкері приходқа жауапты болған кезде айтылған. 1694 жылы бұрынғы ғимараттың криптінің аркаларының үстінде сол жерде жартылай ағаштан салынған шіркеу тұрғызылды. 1774 жылдан 1794 жылға дейін Фахрландтың пасторы болған Иоганн Андрес Мориц өзінің күнделігінде ауылдағы өмірді және 1774 жылы салынған поместье иелерінің алмасуын егжей-тегжейлі сипаттады. Жазушы Теодор Фонтан осы жазбалардың бір бөлігін өзінің «Марк Бранденбург арқылы саяхаттар» (Wanderungen durch die Mark Brandenburg) атты саяхатнамасына енгізді. Фонтан келтіргендей, 1790 жылы Мориц әкесі шалғайдағы приходқа қамқорлық етуден наразылығын білдірген: «Meine Pfarre ist eine beschwerliche Pfarre. Сакрау (тек еншілес) бір шақырым қашықтықта жатыр – жалпы алғанда, ол қиын еншілес болып есептеледі, бірақ мен оған әр екі апта сайын баруға тиіспін. Құдай! Сен білесің, мен кешке дейін қалай саяхаттауым және сөйлеуім керек, қазір бұл мені қаншалықты ашуландырады» ("My parish is an exhausting parish. Sakrow (only a subsidiary) lies a league away – overall, it has to be regarded an irksome subsidiary, and nevertheless I must travel there every fortnight. God! You know it, how I then must travel until evening and speak, how disgusted it makes me now"). Мориц әкесі қайтыс болғаннан кейін, 1794 жылы Сакроу Патсдамдағы Святого Николая шіркеуінің приходына берілді. 1808 жылдан кейін ол Фахрландқа қайтарылды. Кішкентай жартылай ағаштан салынған шіркеу 1813 жылдан кейін пайдасыз болды және 1822 жылы құлау қаупі болғандықтан, оны бұзуға тура келді. Жұрт поместье жанындағы үйдің бір бөлмесінде жиналып, дұға етуге келісті. Бұл жағдай 1844 жылы Құтқарушы шіркеуі салынып біткенше жалғасты.

Қазіргі шіркеудің құрылысы

Ғасырлар бойы Сакроу ауылы мен оның имениесі көп рет қожайындарына ауысып келді. 1840 жылдың қазан айында Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV бұл жерді 60 000 талерге сатып алып, бір айдан кейін Потсдамдағы иеліктеріне қосты. Сатып алудан бұрын король Сакроу үшін шіркеу ғимаратының эскизін жасаған. Жаңа ғимарат Хавель өзеніндегі балықшылардың дауыл кезінде қайықтарымен паналауға болатын шағын шығанаққа лайықты болды. Король үшін бұл орынның мәні терең: ол ғимараттың негізгі бөлігін өмірдің қиындықтарына қарсы бекініс ретінде көріп тұрды. Бұл туралы шіркеу мөріндегі латынша жазу куәлік етеді: S. Ecclesiae sanctissimi Salvatoris in portu sacro (Киелі пордағы Ең Қасиетті Құтқарушы шіркеуі). Патшаның эскиздерін сарай сәулетшісі Людвиг Персиус ғимаратқа айналдырды, ал құрылыс процесіне өзінің әріптесі Фердинанд фон Арнимді жауапты етті. Шіркеу суға қарай созылып, көл жағасында тұрған кеме сияқты көрінеді. Бұл дизайнның құны 45 234 талер мен 27 күміс гроштан тұратын жалпы құрылыс шығындарының үштен бірін құрады. Сакроу имениесі шіркеу пасторлығының үйі ретінде пайдаланылды. Құрылыс 1841 жылы басталды, ал шіркеудің салтанатты ашылуы үш жылдан кейін, 1844 жылдың 21 шілдесінде өтті. 1842 жылдан бастап ландшафт сәулетшісі Петер Йозеф Ленне шіркеу аумағын, шағын шығанақты, Сакроу имениесінің саябағын және Персиус салған итальян стиліндегі жалға алынған үйді (1843/44) жобалады, ол шығысқа қарай орналасқан "Доктор Фаустус" деп аталды. Ленне әдеттегідей кең жаяу жолдарды және Глиенике мен Бабелсберг саябақтарының, Потсдамның Жаңа бағының және Потсдам қаласының кең көрінісін жасады. Оның ландшафтты өзгертуі арқасында 24 гектардан астам аумақты құрайтын Сакроу саябағы Потсдамның Хавелланд аймағының бір бөлігіне айналды. 1844 жылдың 21 шілдесінде ашылғаннан кейін Сакроу тек төрт жыл ғана дербес қауым ретінде қалды. Содан кейін ол Сансусидегі Бейбітшілік шіркеуінің (Friedenskirche) қауымының бір бөлігіне айналды, ал 1859 жылдан кейін Борнштедт қауымына қарасты болды. Соңғы өзгеріс 1870 жылы болды, ол кезде Құтқарушы шіркеуінің қауымы Кляйн Глиенике (кейін Нойбабелсбергтің бөлігі) және Штольпе ауданының (қазіргі Берлин Ванзе) қауымдарымен, сондай-ақ Никольскоедегі Сс. Петр мен Павел шіркеулерімен біріктіріліп, Нойбабелсберг евангелистік қауымын құрды. 1941 жылдың 22 желтоқсанында Германияның евангелистік шіркеуі барлық протестанттық шіркеулерден шомылдырылған "арий емес" адамдарды шіркеу өмірінің барлық салаларынан шығарып тастауға шақырды. Көптеген "неміс христиандары" басымдығы бар қауымдар да осылай істеді. Алайда, Нойбабелсберг евангелистік қауымы еврей тегінен шыққан протестанттарды қанауға қарсы наразылық білдіретін қол қою тізімін тапсырды.

1961 жылдан бері құлдырау және қалпына келтіру

1961 жылғы тамызда Берлин қабырғасының салынуы келесі онжылдықтарда Құтқарушы шіркеуіне ауыр зиян келтірді. Шығыс Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) мен Батыс Берлин арасындағы шекара бойындағы кедергі шіркеу жерінің үстінен тік бойымен салынды, ал шпилі бетон қабырғаның қорғаныш бөлігі ретінде пайдаланылды. Шіркеудің негізгі бөлігі қабырға мен шекара арасындағы алқапта орналасқан. Осындай жағдайларға қарамастан, шіркеуде 1961 жылғы Рождество қарсаңына дейін үнемі құлшылық қызметтері өткізілді. Бірнеше күннен кейін, ГДР шекара әскерлерінің қатаң бақылауындағы шіркеудің ішкі жағы, әлде қанаушылықпен, әскерлер тарапынан бүлдірілді. Осылайша шіркеудің пайдалануға жарамсыздығына себеп болды. Шекаралық билік осы арқылы шекараның осы бөлігінде кез келген қашудың алдын алу үшін шіркеуді толығымен жабуға себеп жасады. Парығынан үзілген шіркеу жылдар өте келе құлдырап бара жатты. 1970 жылдардың соңында Батыс Берлиннен Хавель жағынан қарағанда ғимараттың қауіпті жағдайда екені анық болды. Шатырдың қаңылтыр жабыны сынып, бөлініп кеткен. Негізгі бөліктің кейбір шеттері өсімдіктерге толып кетті. Батыс Берлиндегі бірқатар адамдар шіркеудің құлдырауын тоқтату үшін науқан ұйымдастырды. Ғимаратты сақтаудағы үлкен еңбегі сол кездегі Батыс Берлиннің мэрі Рихард фон Вайцзекерге тиесілі. Ол Берлин-Бранденбург Евангелиялық шіркеуінің жауапты органы және ГДР билігімен ұзақ келіссөздер жүргізіп, шығындарды бөлісуге уәде берген арқылы, Берлин-Бранденбург Евангелиялық шіркеуінің Шығыс Германиялық бөлімінің ғимараттың сыртқы жағын қалпына келтіруге келісуіне қол жеткізді. 1984 жылы жұмыстар басталғанда Он Екі Апостолдың мүсіндері сақталды. 1981 жылы түсірілген суреттерде көрінетін он екі тіреу және галерея сияқты ағаштан жасалған жиһаз жоғалып кетті. 1989 жылдың қарашасында Темір Қоршау құлап, 1989 жылғы Рождество қарсаңында Құтқарушы шіркеуінде үш онжылдықтан кейін қайтадан құлшылық қызметі өткізілді. Шіркеудің ішкі жағы әлі де қираған күйде еді. 1993-1995 жылдары ғимаратқа толыққанды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Дайындық жұмыстары 1990 жылы басталды. Архитекторлар Ескерткіштер Комиссиясы және Шіркеу Құрылысы Басқармасымен бірлесіп жұмыс істеді. Олар жоғалған құрылымдарды қалпына келтіру үшін ескі суреттер мен қара-ақ фотосуреттерді пайдаланды. Алайда, апостол мүсіндеріне арналған тіреулер шетелден алынған тарихи түпнұсқалардың үлгісі бойынша жасалды. Мүсіндер олардың бастапқы орналасқан жері белгісіз күйде орнатылды. Ленне жобалаған сегіз гектарлық бақ аумағы шекараны нығайту барысында толығымен жойылды, ал Сакроу Манорының паркі гараждар мен питомниктер салу арқылы, сондай-ақ кедендік итттерді оқытуға арналған шекаралық бөліктермен зақымдалды. Парк 1994 жылдан кейін қайта жаңартылды. 1977 жылы шіркеу таратылды. Сондықтан Сакроу шіркеуі қазіргі күні Потсдамдағы Евангелиялық Пфингстгеймде шіркеуінің құрамына кіреді. 1995 жылы Сакроу ғимараты қалпына келтірілгеннен бері, ол қайтадан тұрақты құлшылық ортасы болып табылады. Онда тұрақты түрде концерттер де өткізіледі.

Кеме

Сансуси паркіндегі Бейбітшілік шіркеуі сияқты, Құтқарушы шіркеуі де соңғы жобаға шабыттандыру үшін алғашқы христиандық ғимараттармен қатар римдік базарлар мен форумдарды пайдаланды. Фридрих Вильгельм IV үшін ерте христиандық стиліндегі ғимарат ерте христиандықтың архитектуралық естелігі болды, оның сенімді жамағаттың біртілдігі оған күш берді. Осы орта теңіз стилінің бір бөлігі – көлбеу шатыр, ол қарапайым неміс ауылдық шіркеулерінің тік шатырларынан өзгеше. 9 метрден аса биіктігі, 18 метр ұзындығы және 8 метр ені бар шіркеу ғимараты шығыс апсидасымен бірге жабық аркадамен қоршалған. Бұл шіркеуге үш қанатты базиликаның визуалдық бейнесін береді. Аркада Хавель өзеніндегі жартылай дөңгелек платформаға шығып тұрғандықтан, өзенде немесе Ванзедегі Берлиннің қарсы жағалауындағыларға шіркеу жағаға жақын тұрған ескі кеме сияқты көрінеді. Алыстан қарағанда, қоңырау мұнарасы Миссисипидегі бу кемесінің түтінін еске алады, бұл әсер су бетіндегі шағылыспен күшейеді. Бағаналардың жоғарғы бөлігінде капительдердің орнына құйма мырыштан жасалған пальметті сақиналар орналасқан. Алдыңғы кіреберістегі бағаналар қатары екі кең құмтас тіреуімен үзіледі. Оларға тасқа қашалған Киелі Жақияның Ізгі хабары 1:16 аяттары және 1 Қорынттықтар 13 тарауы жазылған. Жарық шіркеудің ішкі кеңістігіне клерсторийдегі дөңгелек аркалы терезе және батыс қабырғасындағы роза тәрізді терезе арқылы кіреді. Сыртқы қабырғалар сары роза түсті кірпіштермен қапталған және көк лакпен боялған, сары плиткалармен безендірілген. Шатыры мен әртүрлі элементтерімен шіркеу христиандық дәуірден бұрынғы грек ғибадатханасына ұқсайды. Шатырдың шыңында алдыңғы жақтағыдай құйма мырыштан жасалған крест орнатылған.

Кеме ыдысының ішкі бөлігі

Қарапайым шіркеу залында апсидадағы византия стиліндегі фрескалар басым. Оның алтын жалатылған астыңғы бөлігінде, Өмір кітабын ұстаған, таққа отырған Мәсіх пен төрт Евангелист – Матай, Марқ, Лұқа және Жохан, олардың арлан, бүркіт, адам және бұқа символымен оралып тұр. Періштелер олардың бастарының үстіндегі жарты шеңберде тіліп тұр. Жарты шеңбердің ең жоғарғы нүктесінде Киелі Рухты бейнелейтін көгершін орналасқан. Адольф Эйбель 1845 жылы сурет салу жұмысын бастады, өзінің жұмысын неміс романтизмінің өкілі Карл Йозеф Бегастың эскизіне сүйенді. Беманың жарты шеңберінде шіркеу залының түс схемасы – көк фондағы алтын жұлдыздар қайтадан көрінеді. Алғашқы, тұрған, кедр ағашынан жасалған алтарь 1961 жылы салғырттықпен қиратылды. Документацияның жоқтығынан қайта құру мүмкін болмағандықтан, оның орнына стильдік тұрғыдан ұқсас алтарь қойылды. Кемедегі төбе құймалы, берік ағаш конструкциясымен жасалған. Ерекше бөлімдері көк матамен жабылған және ашық көк түспен жұлдыздармен боялған. Клересторий терезелерінің арасында липа ағашынан жасалған Он Екі Апостолдың мүсіндері орналасқан. Олар 1840-1844 жылдары жасалған, ал үлгі ретінде Петер Вишердің Нюрнбергтегі Себальд қабірі үшін (шамамен 1500 жыл) жасаған апостол мүсіндері мен Кристиан Даниэль Раухтың Берлин соборы үшін дайындаған эскиздері пайдаланылған. Орындықтар бастапқыда ұзын қабырғаларға параллель тұрған, бірақ қазір апсидаға қарай төрт блокқа орналастырылған. Орындықтардың өте биік арқалықтары мен қатардағы орындықтар арасындағы сондай биік есіктер назарды аудармай, па congregаттардың назарын алтарьға, ғибадатханаға және рухқа қадауға мүмкіндік береді. Шіркеуге кіретін жалғыз есік батыс жағында орналасқан. Оның үстінде орган галереясы бар. 1844 жылғы бастапқы органның бес регистрі және педальдық бөлімі болған. 1907 жылы құбырлар кеңейтіліп, алты мануалды және бір педальдық регистрге ие болды. Ол 1961 жылы вандалдар тарапынан қиратылды. 1990 жылы интерьердің толық қайта жаңартылуы кезінде, приход жаңа органға қаржылай мүмкіндік таппады. Жаңа аспап 2009 жылдың маусым айында орнатылды. Ол екі мануал, педаль және 14 регистрмен жабдықталған. Галереяның жалпы көрінісін толықтыру үшін, қазіргі уақытта орган орнына өте шынайы көрінетін қағаз макет орнатылған.

Кампаньел

Төртбұрышты алаңның тар жағында экседрасы бар, 20 метрден аса биіктігі бар колокольня (латынша campana = қоңырау) тұр. Мұнараның кірпіш пен плиткалары шіркеудің қалған бөліктерімен ұқсас. Доға тәрізді терезелер жоғары қабатқа дейін көтеріліп, соңғы қабатта ашық бельведермен аяқталады. Мұнара шары мен крест орнатылған, көлбеу павильон шатырымен аяқталады. Құтқарушы шіркеуінің колокольнясында шамамен 600 жылдық қола қоңырау бар. Оның дәстүрлі құю күні 1406 жыл деседі, бірақ бұл дәлелдеуге келмейді. Ол алғаш рет 1661 жылы тілге алынған. Бұл қоңырау ескі тас шіркеуден келген болуы мүмкін. 1917 жылы екінші қоңырау қару-жарақ жасау үшін тартып алынды, ал оның орнына қойылғаны 1944 жылы сол тағдырға ұшырады. 1897 жылдың жазында физиктер Адольф Слаби мен Георг Граф фон Арко колокольняны Марконидің радио технологиясын жетілдіру үшін пайдаланды. Осы жерде алғашқы сымсыз телеграф антеннасы орнатылды. 27 тамызда олардың сигналы императорлық теңізші стансасы Конгснэске, Джунгфернзе көлінің қарсы бетіндегі Потсдамдағы Свон аллеясындағы 1,6 км қашықтықта жетті. 1928 жылы колокольняның кіреберіс есігінің үстіне қойылған ескерткіш тақта осы оқиғаны еске түсіреді. Жасыл доломиттен жасалған тақтаның ортасында жер шарын ұстаған Атлас бейнесі, айналасында найзағай мен мына жазу: "An dieser Stätte errichteten 1897 Prof. Adolf Slaby und Graf von Arco die erste Deutsche Antennenanlage für drahtlosen Verkehr." (Бұл жерде 1897 жылы профессор Адольф Слаби мен Граф фон Арко сымсыз байланыс үшін алғашқы неміс антеннасын орнатты.)