Кіріспе
Гроссуляриестер тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі – Ribes uva crispa, немесе еуропалық гүлірт, гүлірт тұқымдасына жататын гүлді бұта. Бұл өсімдік Еуропа, Кавказ және Солтүстік Африкада табиғи түрде өседі. Гүлірт бұталары жеуге жарамды жеміс береді және коммерциялық және жеке өндіріс үшін өсіріледі. Оның түпкілікті таралу аймағы нақты емес, себебі ол өсіруден қашып, жабайы жағдайда таралуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда кейбір дереккөздер оны өте ежелден өсетін түр деп санайды, ал басқалары – әкелінген түр деп қарастырады. Бұл түр Солтүстік Америкада да кейбір аймақтарда жабайы жағдайда кездеседі. Ол Ribes subg. Гроссулярия кішітүріне жататын бірнеше түрдің бірі.
the plant species
Ribes uva crispa, known as gooseberry or European gooseberry, is a species of flowering shrub in the currant family, Grossulariaceae. It is native to Europe, the Caucasus and northern Africa. Gooseberry bushes produce an edible fruit and are grown on both a commercial and domestic basis. Its native distribution is unclear, since it may have escaped from cultivation and become naturalized. For example, in Britain, some sources consider it to be a native, others to be an introduction. The species is also occasionally naturalized in scattered locations in North America. It is one of several species in the subgenus Ribes subg. Grossularia.
Этимология
Гюсберридегі қаздың этимологиясы голланд тіліндегі kruisbes сөзінің, оған ұқсас неміс тіліндегі Krausbeere сөзінің немесе француз тіліндегі groseille сөзінің ертеректегі формаларының бұрмалануы болуы мүмкін деп саналған. Басқа нұсқа бойынша, бұл сөз орта неміс тіліндегі krus ("қисық, бұйраланған") сөзімен, латын тілінде grossularia сөзімен байланыстырылған. Алайда, "Оксфорд ағылшын сөздігі" "қаз бен жидек" сөздерінен тікелей шығуын ықтимал деп есептейді, себебі "өсімдіктер мен жемістерге жануарлармен байланысты атаулардың берілу себептерін түсіндіру көбінесе мүмкін емес, сондықтан мағынадағы сәйкессіздік сөздің этимологиялық бұрмалануы екеніне сенуге жеткілікті себеп болмайды". Гюсберри бұтасы 19 ғасырда ұялы түктерді білдіретін сленг болған, содан "балалар гюсберри бұтасының астында туады" деген мақал пайда болған.
Сипаттама
Гисберри – биіктігі мен ені 1,5 метрге дейін жететін, бұтақтарында қалың тікендер орналасқан, қысқа бүйір бұтақтардың немесе жапырақ шоғырларының түбінен жеке немесе екі-үштен тұратын топтамалармен өсетін бұта. Гүлдері қоңырау пішіндес, 3 немесе 5 тілімді, дөңгелек және терең тілімделген жапырақтардың топтарынан жеке немесе жұп болып гүлдейді. Жемістері – жидек, жабайы түрлері өсірілген сорттарға қарағанда кішкентай, бірақ көбінесе дәмді. Жидектер әдетте жасыл түсті, бірақ қызыл, күлгін, сары және ақ түрлері де кездеседі. <blockquote> Гисберри Еуропаның және Батыс Азияның көптеген аймақтарында табиғи түрде өседі. Альпілік бұталар мен тасты орманды жерлерде, Франциядан бастап Гималай және Үндістан түбегіне дейін төменгі жазықтарда кездеседі. Ұлыбританияда көбінесе тоғайларда, тікенекті бұталардың арасында және ескі қираған орындарда өседі. Бірақ, гисберри ұзақ жылдар бойы өсірілгендіктен, жабайы бұталарды өсірілгендерден ажырату немесе оның аралдың жергілікті флорасына қалай сәйкес келетінін анықтау қиын. Пьемонт және Савой Альпілерінде кең таралған болса да, римдіктер гисберримен таныс болған-болмағаны белгісіз, бірақ ол Плинийдің «Табиғат тарихы» еңбегіндегі бірнеше жолдарда айтылуы мүмкін. Италияның ыстық жазы, ежелгі заманда да, қазіргі кезде де оны өсіруге қолайсыз жағдай тудырар еді. Германия мен Францияда қазіргі кезде гисберри көптеп өссе де, орта ғасырларда ондай көп өсірілмеген. Бірақ, жабайы жемістерінің қышқылдығы салқындататын қасиеттері үшін емдік мақсатта бағаланған. Ал, кейбір аймақтық диалекттерде сақталған «Fea berry» деген ежелгі ағылшынша атауы, оның Ұлыбританияда да ерте заманнан бері бағаланғанын көрсетеді, онда ол бау-бақшаларда отырғызылған. Уильям Тернер өзінің «Herball» атты еңбегінде, шамамен 16 ғасырдың ортасында, гисберриді сипаттаған. Жақсырақ сорттарды алғаш рет Голландияның шебер бағбандары өсірген болуы мүмкін. 18 ғасырдың соңында гисберри, әсіресе Ланкаширде, үй шаруашылығының сүйікті нысаны болды, онда мақта тоқымашылары тұқымнан көптеген сорттарды өсірді, олардың күш-жігері негізінен жемістің мөлшерін арттыруға бағытталған.</blockquote>