Кіріспе

Тілдер отбасы

Орталық неоарамик тілдері – Батыс неоарамик және басқа шығыс арамей тілдері топтарының арасындағы географиялық орналасуына сәйкес "Орталық" деп аталатын неоарамик тілдерінің нақты бір тобын білдіреді. Оның тілдік отаны Сирия тарихи аймағының солтүстік бөлігінде (қазіргі Оңтүстік-Шығыс Түркия және Солтүстік-Шығыс Сирия) жатыр. Бұл топқа Тур Абдин аймағында және диаспорада сөйленетін Туройо тілі, сондай-ақ жақында ғана сөйлеуден тоқтаған Млахсо тілі кіреді. Арамей тілдерін зерттеу саласындағы түрлі ғалымдар неоарамик тілдерін әртүрлі топтарға бөлуді ұсынған, ал кейбіреулері "Орталық неоарамик" терминін кең мағынада қолданып, оған Батыс неоарамик және неоманда тілдерін қоспағанда, барлық неоарамик тілдерін жатқызған.

Анықтама

"Орталық неоарамик тілдері" терминінің тар мағынасы тек туройо және млахо тілдерін қамтиды, ал кең мағынасы Солтүстік-Шығыс неоарамик (NENA) тобын да қамтиды. Сандарды шатастырудан сақтану үшін, тар топ кейде Солтүстік-Батыс неоарамик тілі деп аталады, ал NENA-мен біріктірілгенде Солтүстік неоарамик тілі деп аталады. Бұл топқа жататын екі тіл де сирия тілі (ܣܘܪܝܝܐ Sūryoyo) деп аталады, ал классикалық тілді эдессалық (ܐܘܪܗܝܐ Ūrhoyo) немесе әдеби (ܟܬܒܢܝܐ Kthobonoyo) деп атайды. Соңғы атау әсіресе жаңғыртылған классикалық сирия тіліне қатысты қолданылады.

Өңір

Неоарамей тілінің кішкентай орталық немесе солтүстік-батыс түрлерін дәстүрлі түрде Түркияның оңтүстік-шығысындағы Тур Абдин аймағында және оның төңірегінде тұратын ассириялық христиандар қолданады. Туройо – Тур Абдинде сөйленетін жақын туысқан диалекттер тобы, ал Млахо – бұрын Диярбакыр провинциясының солтүстігінде қолданылған, қазір жойылған тіл. Басқа туысқан тілдердің бәрі де жазбада қалмаған күйі жойылған сияқты. Осы тілдердің көптеген сөйлеушілері Сириядағы әл-Жазираға, әсіресе Қамышлы және әл-Хасака қалаларына қоныс аударды. Туройо тілін білетін адамдар диаспорада, әсіресе Швециядағы үлкен қауымдастықта кездеседі.

Тарих

Орталық неоарамик тілдерінің екі түрлі тамыры бар. Біріншіден, олар мың жыл бойы Түр Абдин аймағында және оның төңірегіндегі жазықтарда қолданылған шығыс арамей тілінің әдеттегі нұсқаларынан өркендеген. Алайда, оларға классикалық сирия тілі де әсер еткен, ол өзінің кезегінде, батысқа қарай, Осроения қаласы Эдессада қолданылған шығыс арамей тілінің бір түрі болған. Мүмкін, Орталық неоарамик тілінің Эдессаға жақын орналасуы және олардың бастапқы тілдерінің ұқсастығы, солтүстік-шығыс неоарамик нұсқаларына қарағанда, классикалық тілге көбірек ұқсас болуына себеп болды. Дегенмен, Тюройо және Млахо тілдерінде айқын даму жолының өзгешелігін байқауға болады. Млахо тілі грамматикалық тұрғыдан классикалық тілге ұқсас және оған сәйкес уақыт-аспект жүйесін пайдалануды жалғастырды. Алайда, Млахо ерекше қысқартылған дыбыстық құрамды дамытты және жүйелі түрде /θ/ дыбысын /s/ дыбысына ауыстырды. Ал, Тюройо тілінің классикалық сирия тіліне өте ұқсас дыбыстық құрамы бар, бірақ ол түбірінен өзгеше грамматиканы дамытты, сондай-ақ NENA тілдерімен ортақ ерекшеліктерді бөліседі. Орталық неоарамик диалектілерін алғашқы зерттеулер 19 ғасырда басталды, ал 20 ғасырдың басында, кең таралған классикалық сирия тілінің қолданылуына қарамастан, жергілікті тілді (Тюройо) әдеби салаға енгізуге әрекеттер жасалды, мұндай қолданыс Сирия православие шіркеуінің білімді жатқан өкілдері арасында басым болатын. Бұл даму Бірінші дүниежүзілік соғыстың (1914–1918 жж.) басталуымен және Сейфо (геноцид) кезінде түрлі арамей тілінде сөйлейтін қауымдарға, оның ішінде Түр Абдин аймағындағы қауымдарға жасалған қатыгездіктермен тоқтатылды. Туған жерлерінен жер аударылған христиан қауымдарының нәтижесінде диаспорада Тюройо тілін сөйлейтін бірнеше жаңа топтар құрылды. Бұл оқиғалар Тюройо тілді қауымдардың болашақ дамуына ұзақ мерзімдік әсер етті, олардың өмірінің барлық саласына, соның ішінде мәдениетке, тілге және әдебиетке әсерін тигізді.