Кіріспе
АҚШ есеп стандарттары. Америка Құрама Штаттарында лизингтер бойынша есептеулер Қаржылық есеп стандарттары кеңесі (FASB) арқылы, Қаржылық есеп стандарттарының 13 нөмірімен реттеледі, бұл қазір 840 тақырыпты (ASC 840) есеп стандарттарын жинақтау деп аталады. Бұл стандарттар 1977 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енді. FASB 2016 жылдың ақпан айында лизингтер бойынша есептеу стандартын қайта қарастырып, оны ASC 842 деп атады. Мемлекеттік және жергілікті билік органдары мен мекемелер үшін есептеулерді Мемлекеттік есеп стандарттары кеңесі реттейді, оның GASB 87 лизинг стандарты 2021 жылдың 15 маусымынан кейін басталатын қаржы жылдарынан күшіне енді.
Accounting for leases in the United States is regulated by the Financial Accounting Standards Board (FASB) by the Financial Accounting Standards Number 13, now known as Accounting Standards Codification Topic 840 (ASC 840). These standards were effective as of January 1, 1977. The FASB completed in February 2016 a revision of the lease accounting standard, referred to as ASC 842. For state and local governments and agencies, accounting is regulated by the Governmental Accounting Standards Board, whose GASB 87 leases standard took effect with the start of fiscal years after June 15, 2021.
Кіріспе
Жалға алу – бұл жалға алушыдан (пайдаланушыдан) белгілі бір мерзімге активті пайдалану үшін жалға берушіге (иесіне) төлеуді көздейтін шарт. Жалға беру шарты – активтің материалдық мүлік болып табылатын жалдама шарты. Мұндай шарттар жалға алушы мен жалға берушінің балансына қалай әсер ететінін анықтаудың көптеген тәсілдері болғандықтан, FASB АҚШ бухгалтерлері мен кәсіпорындары үшін стандарт әзірледі.
Жалға берушілердің есептері
Операциялық лизинг бойынша лизинг беруші жалға алудан түскен кірісті (кредит) тіркеп, тиісінше қолма-қол ақшаны немесе алуға тиіс жалға алу ақысын дебетке жазады. Актив лизинг берушінің балансында меншік активі ретінде қалады, және лизинг беруші активтің қызмет ету мерзімі бойына амортизациялық шығыстарды есепке алады. Егер лизинг мерзімі ішінде жалға алу төлемдері өзгерсе, жалға алу кірісі әдетте түзу сызықты тәсілмен (жалға алу деңгейлеуі деп те аталады) танылады, ал кіріс пен алынған ақшалай қаражат арасындағы айырма кейінге шегерілген актив немесе міндеттеме ретінде тіркеледі (жалдаушы есебін шағылыстыру). Капиталдық лизинг бойынша лизинг беруші меншік активтерін кредиттейді және жалға алу төлемдерінің қазіргі құны бойынша лизинг бойынша дебиторлық шотты дебетке жазады (актив, ағымдық және ұзақ мерзімді бөліктерге бөлінеді, соңғысы – 12 айдан кейін төленетін жалға алу төлемдерінің қазіргі құны). Әрбір төлем кезінде қолма-қол ақша дебеттеледі, дебиторлық берешек кредиттеледі және түсімді (пайыздар) кредиттеу жүзеге асырылады. Егер лизингке берілетін активтің құны немесе баланстық құны бастапқыдағы нақты құнынан өзгеше болса, онда айырма пайда ретінде танылады және лизинг сату түріндегі лизинг деп аталады. Бұл көбінесе өндіруші өнімдерін сату әдісі ретінде лизингті пайдаланғанда қолданылады. Құны мен нақты құны бірдей капиталдық лизинг берушілердің лизингтері тікелей қаржыландыру лизингтері деп аталады. Лизинг беруші капиталдық лизингінің үшінші түрі – тежеулі лизинг деп аталады, ол лизингке берілген активті сатып алуды негізінен қарыз есебінен қаржыландыратын лизингтерді тану үшін қолданылады.
Ұсынылған өзгерістер
Алдын ала пікірлер мен бірінші экспозиция жобасы FAS 13 тестісін жоюды көздеген, бұл тест лизингтерді операциялық немесе капиталдық лизингтер деп жіктейді, сондай-ақ барлық лизингтерді қолданыстағы капиталдық лизингтер сияқты қарауды ұсынды. Барлық лизингтер баланста активтер және міндеттемелер ретінде есепке алынар еді – активтер жағында «пайдалану құқығы активтері» ретінде, ал міндеттемелер жағында лизингтік міндеттемелер ретінде; кіріс есебінде жалға алу төлемдерінің орнына амортизация және пайыздық шығындар танылар еді. Бұл жағдайдың бір салдары – шығындардың «бастапқы кезеңде шоғырлануы», себебі лизинг мерзімінің басында пайыздық шығындар жоғары болады, ал міндеттемелердің көлемі де артады. Қаржылық есептіліктерді дайындаушылар мен пайдаланушылардың күшті наразылықтарынан кейін екінші экспозиция жобасы лизингтерді есепке алудың екі түрін қайта енгізді: «А» типіндегі лизингтер FAS 13 капиталдық лизингтерімен шамалас қарастырылды, ал «Б» типіндегі лизингтер лизинг мерзімі бойына түзу сызықты тәртіппен есептелетін жалғыз жалға алу шығынын сақтап қалды, бұл FAS 13 операциялық лизингтеріне тән ерекшелік, бірақ баланста актив пен міндеттемелер бар. Міндеттемелер қалған жалға алу төлемдерінің қазіргі құны болар еді; актив қарапайым лизингтер үшін міндеттемелермен бірдей болар еді, бірақ жалға алу төлемдерінің жоспарлы өзгерістеріне (FAS 13 бойынша кейінге шегерілген жалға алу міндеттемесі немесе активке әкелетін өзгерістер) және бастапқы тікелей шығындар мен лизингке ынталандырудың амортизациясына сәйкес түзетілер еді. Екінші экспозиция жобасымен жаңа стандартқа жаңа есеп беру стандарттарының кодификациясының 842 тақырып номері берілді (лизингтер тақырып номері бұрын 840 болған). Бірінші экспозиция жобасы ең төменгі талап етілген жалға алу төлемдеріне қоса, «көп мүмкіндігі бар» деп саналатын жалға алуды (шартты жалға алу және жаңарту опцияларын) қосуды қарастырған, бірақ кейіннен кеңестер бұл жоспарларды өзгертті, бұл лизинг алушылар үшін ұсынылған есеп беруді қолданыстағы капиталдық лизингтерге ұқсас етті. Лизинг берушілердің есеп беруі негізінен қолданыстағы стандартқа қайта оралды. 12 айдан кем немесе оған тең мерзімге жалға берілген келісімдер қолданыстағы операциялық лизингтер ережелеріне сәйкес қарастырылады. Екінші экспозиция жобасын орындау барысында IASB барлық лизингтерді қаржылық лизингтер ретінде қарастыруды талап етуге шешім қабылдады. FASB капиталдық (қаржылық) және операциялық лизингтер арасындағы дәстүрлі айырмашылықты сақтауға шешім қабылдады (және «А/Б типі» терминологиясынан гөрі осы терминологияға оралды).
Жалға алушының бухгалтерлік есебі
ASC 842 соңғы нұсқасында капиталдық лизингті есепке алуда айтарлықтай өзгерістер жоқ, бірақ олар енді IFRS терминологиясына сәйкес «қаржылық лизингтер» деп аталады. FAS 13 бойынша капиталдаудан шығарылған «қосымша шығындар» ұғымы «жалға беруге байланысты емес компоненттермен» алмастырылды, бұл лизинг шартының аясында активтен бөлек тауарлар немесе қызметтерді көрсететін төлемдер. Маңыздысы, жалға беруші төлеген және жалға алушыға қайта есептелген салықтар мен сақтандыру сияқты шығындар енді капиталдаудан шығарылмайды (қаржылық немесе операциялық лизинг үшін). Бұл жылжымайтын мүліктің жалпы және таза лизингі арасындағы баланстық әсерде елеулі айырмашылықты білдіруі мүмкін. Қаржылық және операциялық лизингтерді ажырату сынақтары негізінен өзгермеген, бірақ олар IFRS-ке сәйкес «қағидаларға негізделген терминологияны» пайдалана отырып жазылған: мысалы, лизинг мерзімі активтің экономикалық өмірінің «маңызды бөлігін» қамтыса, ол қаржылық лизинг болып саналады. Стандарттың 842 10 55 2-тармағында «бір орынды тәсіл» ретінде FAS 13 стандартының 7(c) тармағындағы 75% сынағын «маңызды бөлікті» анықтау үшін және басқа ASC 842 сынақтары үшін 7-тармақтағы сынақтарды қолдану айтылған. Қаржылық лизингті жіктеудің қосымша шарты – «Негізгі актив соншалықты ерекшеленген, лизинг мерзімі аяқталғанда жалға берушіге балама пайдалану мүмкіндігі болмайды». (Дегенмен, мұндай лизингте қазіргі құн сынағын орындау үшін жеткілікті жалға алу төлемдері болады.) Операциялық лизинг үшін лизинг басталғанда міндеттеме және пайдалану құқығы активтері жалға алу төлемдерінің қазіргі құнымен және кез келген кепілдік берілген қалдықпен құрылады. Активке бастапқы тікелей шығындар қосылады және жалға алуға ынталандырулар (мысалы, жалға алушыға жақсартуға арналған көмек) шегеріледі. Міндеттеме пайыздық әдіспен амортизацияланады (ипотека сияқты). Егер лизинг мерзімі бойында жалға алу төлемдері бірдей болса, кез келген уақыттағы таза актив міндеттемеге, бастапқы тікелей шығындар мен жалға алуға ынталандырулардың амортизацияланбаған қалдығына тең болады. Егер лизинг мерзімі ішінде жалға алу төлемдері өзгерсе, қолма-қол ақшалай жалға алу төлемі мен орташа жалға алу төлемі арасындағы айырма активке қосылады немесе одан алынады. Операциялық лизинг үшін активті және міндеттені амортизациялаудың комбинациясын көрсететін жалғыз лизингтік шығыс танылады. Бұл ASC 840 бойынша жалға алу шығыны сияқты операциялық шығыс болып саналады, сондықтан компанияның табыс есебінде немесе ақша ағындары есебінде ASC 840-қа қарағанда айырмашылықтар көрінбейді. Сату-жалға беру операциясы егер сатушы-жалға алушыда активті белгіленген бағамен қайта сатып алу опциясы сияқты бақылау құқығы болса рұқсат етілмейді. Сәтсіз сату-жалға беру операциясы қаржыландыру ретінде қарастырылады.
Жалға берушілердің есептері
Жалға берушілердің есеп жүргізу шараларының көп бөлігі ASC 840 мен ASC 842 арасында едәуір өзгеріске ұшырамайды. Жоғарыда талқыланған орындалатын шығындардан жалға беруге қатысты емес компоненттерге көшу жалға алушыларға да бірдей қолданылады. Бірақ, ASC 842 күшіне енгенге дейін жасалған тиімді лизингтер өзгертілмесе, ASC 840 стандарты бойынша есептелуін жалғастыра береді, ал тиімді лизингтер тоқтатылады. Сату түріндегі және тікелей қаржыландыру лизингтері арасындағы ерекшелік өзгерді: ASC 840 бойынша, жалға берілген активтің нақты құны жалға берушінің бастапқы құнынан немесе баланстағы құнынан өзгеше болса (сол жағдайда, лизинг сату түріндегі лизинг болып саналады), ASC 842 бойынша жалға алушының қаржылық лизингінің критерийлерін қанағаттандыратын кез келген лизинг (жалға алушыдан түсетін жалдау төлемдері мен кепілдік берілген қалдықтарға негізделген) сату түріндегі лизинг болып есептеледі; тікелей қаржыландыру шарты тек капиталдық лизинг ретінде ғана қолданылады, себебі үшінші тараптың қалдық бойынша кепілдігі нақты құнның тексеруден өтуіне себеп болады. Сату түріндегі лизинг пен тікелей қаржыландыру лизингі арасындағы бухгалтерлік есептегі басты айырмашылық – сату түріндегі лизинг бойынша пайда бастапқыда танылса, тікелей қаржыландыру лизингінің пайдасы лизинг мерзімі ішінде танылады.
Жаңа жалға беруді есепке алу ережелерінің әсері
АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) 2005 жылы компаниялардың операциялық лизинг бойынша міндеттемелері шамамен 1,25 триллион долларға жетеді деп бағалаған. 2015 жылға қарай бұл көрсеткіш 2 триллион долларға дейін өсті. FASB операциялық лизинг міндеттемелерін «қарыздық емес міндеттемелер» деп қарастыру қажет екенін нақтылады, осылайша олар қарыздық коэффициенттерге және көптеген несие шартына әсер етпеуі тиіс. Бірақ, эквивалентті актив пен міндеттемені қосу көптеген компаниялардың жылдам коэффициентін төмендетіп, операциялық лизинг ағымдағы міндеттеме тудырады, бірақ ағымдағы актив емес, нәтижесінде ағымдағы коэффициент те төмендейді. Сауда желілері мен әуе компаниялары ең көп әсерге ұшырауы күтілуде.
Басқа мәселелер
Әдетте, жалға алу шарты жасалған кезде кепілдік депозит талап етіледі. Қауіпсіздік депозиттерінің екі түрі бар:
Қайтарылмайтын кепілдік депозиттер: жалға беруші оны түсім ретінде есепке алмайды; жалға алушы оны жалға алу ақысының алдын ала төленген шығыны ретінде капиталдайды, жалға беруші депозитті түсім деп санағанға дейін. Қайтарылатын кепілдік депозиттер: жалға алушы оны алуға тиіс сома ретінде қарастырады; жалға беруші оны депозит жалға алушыға қайтарылғанға дейін міндеттеме ретінде қарастырады.
Nonrefundable security deposits: Deferred by the lessor as unearned revenue; Capitalized by the lessee as a prepaid rent expense until the lessor considers the deposit earned. Refundable security deposits: Treated as a receivable by the lessee; Treated as a liability by the lessor until the deposit is refunded to the lessee.