Кіріспе

Көркемдік ежелгі Мысыр сиқыршысы
көркемдік сиқыршы

Джеди (сондай-ақ Диди) – бұл Westcar Papyrus-тағы әңгіменің төртінші тарауында кездесетін көркемдік ежелгі Мысыр сиқыршысының есімі. Ол патша (фараон) Хуфудың (4-ші династия) билігі тұсында кереметтер жасаған деп есептеледі.

Әдеби тұлға

Джеди Весткар папирусының төртінші әңгімесінде ғана айтылады – оның өмір сүргеніне археологиялық немесе тарихи дәлелдер жоқ. Дегенмен, ол тарихшылар мен египтологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады, себебі оның сиқырлық әрекеттері патша Хуфудың тұлғасы туралы кейінгі мәдени көзқарастармен байланысты. Джеди – ерекше қарт жастағы қарапайым адам ретінде сипатталады, оған сиқырлы күштер сыйырған және болашақты болжауға қабілетті.

Джедидің ғажайыптары

Весткар папирусына сәйкес, князь Джедефор Джеди туралы әңгіме айтады. Ол әкесі Хуфу патшаның алдына келіп былай дейді: "Ескі заманда болған кереметтер туралы ғана әңгіме айтылады, олар тек бұрынғы буынға ғана мәлім. Мұнда шындық пен жалғанды ажырату мүмкін емес. Бірақ сіздің өміріңізде белгілі емес, бірақ білімсіздікті білімге айналдыра алатын адам бар, ол Тоттың киелі үйінде." Хуфу: "Джедефор, ұлым, өзің оны маған әкел!" - деп бұйырады және Джде Снеферуға сапар шегеді. Ол Джедиді табады және қартты патша сарайына шақырып, былай дейді: "Сіздің жағдайыңыз қартаюдан өмір сүретін адамға және таңға дейін ұйықтап, ауру мен демқынқыстан аман қалған адамға тең. Өйткені 'қартаю' – өлу, жерлеуге дайындалу және жерлену уақыты. Бұл – асыл адамның жағдайы туралы сұрақ. Мен сізді әкемнің, адалдың бұйрығымен шақыруға келдім, оның дастарханынан дәм тату үшін, оның ізбасарларының тағамын жеу үшін. Ол сізді қазіргі некропольдегі ата-бабаларыңызға бастап кетеді." Джеди үш жануарды таңдайды – біріншісі қаз. Ол қаздың басын кесіп, басын аудитория залының шығыс жағына, ал денесін батыс жағына қояды. Содан кейін Джеди құпия дұға оқиды, қаздың басы тұрып, секіріп жүреді. Кейін қаздың денесі де тұрып, секіріп жүреді. Екі бөлік бірдей бағытта қозғалып, бірігіп кетеді. Енді қайта тірілген қаз залды мақтанышпен тастап кетеді. Осы тәжірибе су құсының түрі белгісіз және бұқамен қайталанады. Екі жануар да сәтті тірілтіледі. Патша: "Тоттың киелі үйіндегі Ипуттардың санын білесіңдер деген әңгіме бар. Енді, он бесінші күні?" – дейді. Бұл сөз кесіліп қалды! Мен тіпті оларды өз қолыммен де толтырып, кіруге тырысар едім! Содан кейін Сахебудің иесі Раға арналған ғибадатхананы зиярат етер едім."

Қазіргі заманғы талдау

Адольф Эрман және Курт Генрих Сете сияқты тарихшылар мен египтологтар Весткар папирусының әңгімелерін қарапайым халық аңыздары деп есептеген. Жануарлардың басын кесіп, орынын басқа басымен ауыстыру сияқты сиқырлы трюктер соңғы онжылдықтарға дейін орындалған, бірақ қазір эстетикалық және этикалық себептермен сирек көрсетіледі. Де және Мириам Лихтхайм сияқты қазіргі египтологтар бұл пікірмен келіспейді және Сете мен Эрман мұндай шығармалардың терең мағынасын түсіне алмаған болуы мүмкін дейді. Олар ежелгі египет жазбаларының бірнеше ұқсас, бірақ кейінірек жазылған нұсқаларына сілтеме жасайды, онда сиқыршылар ұқсас сиқырлы амалдар орындайды және патшаға болжам жасайды. Леппер мен Лихтхаймның сөзіне қарағанда, олардың әңгімелері Джеди туралы әңгімеден шабыттанған. Афина папирусы және Нефертидің болжамы осыған дәлел. Бұл романдар ежелгі патшалық дәуірінде пайғамгерлік тақырыбының қаншалықты танымал болғанын, Весткар папирусының тарихындағыдай, көрсетеді. Екеуі де Джеди сияқты сиқырлы күші бар қарапайым адамдар туралы айтады. "Елжанды шаруа" ромасы pBerlin 3023 папирусында кездеседі, онда мынадай сөз тіркесі бар: «Міне, бұл – барды жаңадан жасайтын суретшілер, тіпті кесілген басты да ауыстыра алады», бұл Весткар папирусына жасалған сілтеме болуы мүмкін. pBerlin 3023 папирусында тағы бір сілтеме бар, ол көптеген ежелгі египет романдарының Весткар папирусынан әсер алғанын көрсетеді: 232-бағанда «таң атқанша ұйықтады» деген сөз тіркесі бар, ол Весткар папирусында дерлік сөзбе-сөз кездеседі. pАthen, pBerlin 3023 және Нефертидің болжамы бірдей сөйлеу стиліне және ерекше фразаларды жинауға ие болғандықтан, Леппер мен Лихтхайм Джедидің (және сол папирустағы басқа да дана адамдардың) египеттік авторларға көптен бері белгілі болғанын айтады.