Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алтын Орда ханы (1266–1280 жж.)
Khan of the Golden Horde (r. 1266 1280)
Мунк Тумур немесе Мөңке Темур (; түрік/қыпшақ: Мангутемир; 1280 ж. қайтыс болды) – Тоқоқан хан мен Ойраттың Көчу Хатунның ұлы, Торалшы Күрегеннің қызы және Қутуқа Бекидің немересі, Бату ханның немересі. Ол 1266–1280 жылдары Моңғол империясының бөлігі болған Алтын Орданың ханы болды. Оның есімі моңғол тілінде "Мәңгілік темір" деген мағына береді.
Munkh Tumur or Möngke Temür (; Turki/Kypchak: ; Мангутемир; died 1280) was a son of Toqoqan Khan and Köchu Khatun of Oirat, daughter of Toralchi Küregen and granddaughter of Qutuqa Beki, and the grandson of Batu Khan. He was a khan of the Golden Horde, a division of the Mongol Empire in 1266–1280. His name literally means "Eternal Iron" in the Mongolian language.
Ертедегі билік және сыртқы саясат
Оның тұсында моңғолдар қол астындағылары, бірнеше түркі тайпалары және орыс князьдерімен бірге Византияға (1269–1271), Литваға (1275) және Кавказдағы аландарға (1277) қарсы әскери жорықтар жасады. Тарихшылар тапқан ең алғашқы жарлық (лицензия) Менгу Тимурдың атынан жазылған, онда орыс православие шіркеуінің Алтын Ордаға салық төлеуден босатылуы туралы мәлімет болды, бірақ ол шаманизм дінін ұстанған. Менгу Тимурдың тұсында генуэздік саудагерлер моңғолдардан Каффа қаласын сатып алды. Алайда, бұл итальяндық саудагерлер моңғол хандарына, кейде Ноғайға салық төледі. Немец крестшілері де, литвалықтар да орыс жерлерінің қауіпсіздігіне қатер төндірді. 1268 жылы ол күштерін Новгородқа, орыс вассалдарына Даниялық Эстонияны жаулап алуға көмектесу үшін жіберді, бірақ Весенберг шайқасынан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. 1274 жылы орыс князьдықтарының соңғысы – Смоленск Алтын Орданың Мөнке Темір ханының билігіне бағынды. Хан 1275 жылы Галиция-Волынь герцогы Левтің өтініші бойынша орыс князьдерімен бірге әскерін Литваға аттандырды. 1277 жылы ол орыс вассалдарының көмегімен Алан қаласы Диадковты ұзақ қоршаудан босатып, Қазандағы Волга болгарларының көтерілісін жандыру арқылы басып тастады. Сондай-ақ ол неміс саудагерлеріне өзінің иелігінде еркін сауда жасауға рұқсат берді. 1280 жылы ол Польшаға жорық ұйымдастырды, бірақ ол жеңіліске ұшырады. Ол осы сәтсіз жорықтан кейін көп ұзамай қайтыс болды.
During his reign, the Mongols together with their subjects, several Turkic tribes and the Russian princes, undertook military campaigns against Byzantium (c. 1269–1271), Lithuania (1275), and Alans in Caucasus (1277). The very first yarlyk (license) found by historians was written on behalf of Mengu Timur and contained information on the release of the Russian Orthodox Church from paying tribute to the Golden Horde, however, he was a shamanist. During the reign of Mengu Timur, the Genoese traders purchased Caffa from the Mongols. But those Italian merchants paid taxes to Mongol khans and sometimes to Nogai. Both the German crusaders and the Lithuanians threatened the safety of Russian lands. In 1268, he sent his forces to Novgorod to assist his Russian vassals to conquer Danish Estonia, but after the Battle of Wesenberg was forced to withdraw. In 1274 Smolensk, the last of Russian principalities, became subject to Möngke Temür khan of the Golden Horde. The Khan also dispatched his army along with Russian princes to Lithuania by the request of the duke Lev of Galicia Volhynia in 1275. In 1277, he ended the long siege of the Alani city Dyadkov with the assistance of his Russian vassals and crushed the rebellion of the Volga Bulgars in Kazan. And he allowed German traders to travel freely through his domain. In 1280, he launched his campaign against Poland which ended in his defeat. He died soon after this unsuccessful campaign.
Алтын Орда және Моңғол империясы
Мұңқ-Тұмырды бастапқыда Құбылай хан ұсынған. Бірақ ол Құбылайдың қарсыласы Каиду жағына шықты. Құбылай оны Ілхандыққа зор әскермен шабуыл жасаудан тоқтатты. Алтын Орда Каидуға Шағатай хандығының әскерін талқандауға көмектесті. 1265 жылы Каиду Гияс уд-Дин Барак басқарған Шағатай әскерінен жеңілді. Сондықтан Жоши улусының ханы Каидуға қолдау көрсету үшін өзінің інісі Беркехер бастаған 30 мың қарулы әскер жіберді. Олардың Шағатай әскеріне қарсы жеңісі Гияс уд-Дин Баракты бейбіт келісімге келуге мәжбүр етті. Олар одақ құрып, Талас қаласында өзара шекараларын белгіледі. Рашид ад-Дин бұл кездесудің 1269 жылдың көктемінде Таласта өткенін, ал Вассаф 1267 жылға жуық Самарқанның оңтүстігінде болғанын жазды. Ол және Каиду Баракты Ілхандыққа шабуыл жасағаны үшін айыптағанмен, Менгу Тимур өзінің нағыз ниетін жасыру үшін Ильхан Абағаның Шағатай әскеріне қарсы керемет жеңісімен құттықтады. Екеуі 1270 жылдарға дейін соғысқан болуы мүмкін. Бірақ кейбір ғалымдар мұндай шайқастар болмағанын айтады. 1270 жылдары олар бейбіт келісімге қол қойды. Келісімнен бөлек, Абаға Монгке Темурға өз хандығындағы кейбір шеберханалардан салық жинауға рұқсат берді. Ілхандық пен Алтын Орда арасында үлкен соғыс болмаса да, Монгке Темур Әзірбайжан мен Кавказ аймақтарындағы ата-бабаларының билігін қайта орнатуды жоспарлады. Ол Мамлюк сұлтандығының сұлтаны Әл-Захир Бейбарсқа елшілер жіберіп, Абағаның жеріне бірлесіп шабуыл жасауды ұсынды. Сол кезде Құбылай өзінің сүйікті ұлы Ному ханны Каидуға қарсы Алмалыққа жіберді. Ному хан Шыңғыс әулетінің ақсүйектеріне хат жолдап, олардан қолдау сұрады. Монгке Темур Құбылай Юаньға шабуыл жасаса, оны Каидудан қорғайтынын мәлімдеді. 1276 жылы Шыңғыс ханзадалары Ширеги мен Тохтамур Каиду жағына шығып, Құбылайдың ұлын тұтқынға алды. Содан кейін Номуған мен оның інісі Көкөшүні Менгу Тимурға, ал оның генералын Каидуға жіберді. Алтын Орданың соты Номуғанды 1278 жылы немесе 10 жылдан кейін босатты. Менгу Тимур оны моңғол соғыстарының құралы ретінде пайдаланған сықылды. Ол 1280 жылы мойнына келген жарақаттан қайтыс болды.
Munkh Tumur was originally nominated by Kublai Khan. But he sided with Kaidu who was a rival of the latter. Kublai only stopped him from invading the Ilkhanate with a large force. The Golden Horde helped Kaidu to put down the force of the Chagatai Khanate. In 1265, Kaidu was defeated by the Chagatai army under Ghiyas ud din Baraq. That is why, the Khan of the Jochid Ulus sent 30,000 armed men headed by his uncle Berkecher to support Kaidu's force. Their victory over the Chagatai army forced Ghiyas ud din Baraq to initiate a peace treaty with them. Together they formed an alliance and demarcated the borders of their realms in Talas. Rashid al Din claims that the meeting took place in the spring of 1269 in Talas, while Wassaf writes that it took place around 1267 to the south of Samarkand. Though He and Kaidu admonished Baraq for invading the Ilkhanate, Mengu Timur congratulated Ilkhan Abagha upon his stunning victory over the Chagatai army in order to hide his true intention. The two had been probably fighting with each other until the 1270s. But some scholars disaffirm that such battles occurred. By the 1270s, they had signed a peace treaty. In addition to the peace treaty, Abagha allowed Mongke Temur to collect tax income from some of the workshops in his khanate. Although there were no major wars between the Ilkhanate and the Golden Horde, Mongke Temur intended to restore his ancestors' authority over Azerbaijan and the Caucasus. He sent delegates to the Sultan of Mamluk Sultanate, Al Zahir Baybars and offered a joint attack on Abagha's territory. During that time, Kublai dispatched his favorite son, Nomu Khan, against Kaidu to Almaliq. Nomu Khan sent letters to Chingisid nobles to reassert their support. Mongke Temur responded that he would protect Kublai from Kaidu if he assaulted the Yuan. In 1276, Chingisid princes Shiregi and Tokhtemur defected to Kaidu's side and arrested Kublai's son. Then they sent Nomughan and his brother Kökechü to Mengu Temur and his general to Kaidu. The court of the Golden Horde released Nomughan in 1278 or 10 years later. It seems that Mengu Timur held him as a pawn in the wars of the Mongol world. He died of a neck injury in 1280.