Алтын Орда ханы Тоқта: Өмір және билік кезеңі

Кіріспе

1291–1312 жылдар аралығында Алтын Орда ханы

Тохта (сондай-ақ Тоqta, Toktu, Tokhtai, Tochtu немесе Tokhtogha деп те жазылады; түркі/қыпшақ: ; шамамен 1312 жылы қайтыс болған) – 1291 жылдан 1312 жылға дейін Алтын Орда ханы болды. Ол Менгу Тимурдың ұлы және Бату ханның немересі еді. Оның "Тохта" есімі моңғол тілінде "ұстау" деген мағынаны білдіреді.

Ногайдың ертедегі билігі

1288 жылы Тохта туыстары тарапынан тақтан ығыстырылды. 1291 жылы Ноғай ханның көмегімен ол таққа қайта оралды. Тохта одан кейін Ноғайға Қырымды сыйға берді. Ноғай, өз кезегінде, Тулабуғаны қолдаған көптеген моңғол ақсүйектерінің басын шапты, олар оның жаңа, құыршақ ханына адал болды. Тохта орыс князьдерінің жартылай тәуелсіздігін жоюды қалаған. Осы мақсатта ол 1293 жылы Владимир-Суздальға шабуыл жасау үшін ағасы Туданды жіберді, ал князь Дмитрий Ноғайдың ісіне қолдау көрсеткен. Туданның әскері он төрт қаланы қиратты. Тохтаның өзі (бұл жерде Тохта Темур деп аталды) Тверьге барды және Ноғайдың одақтасы Дмитрий Александровичті тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Орыс жылнамалары осы оқиғаларды "Батудың қатал заманы қайта келді" деп сипаттады. Кейбір дереккөздер Тохта мен Ноғайдың бірігіп жұмыс істегенін айтады. Бірақ көп ұзамай Тохта мен Ноғай арасында қанды жанжал басталды. Ханның қарындасының күйеуі, Хунгират тайпасынан Салжидай, оның әйелі Бехлемиш, Толуидің немересі және Ордадағы басқа да Шыңғыс ұрпақтары Ноғайдың қарсылығына шағымданды. Ноғай хан сарайына келуден бас тартты. Олар венециялық және генуэздік саудагерлердің сауда құқықтары туралы да келіспеді. 1296-1297 жылдары Тохта ханның әскері Ноғаймен болған алғашқы шайқаста жеңіліске ұшырады. Бірақ Ноғай оны қумай, өз жеріне қайтуды жөн көрді. Тохта Ильхан Газаннан көмек сұрады, бірақ ол олардың дауларына араласпауды жөн көрді. 1300 жылы Тохта Кагамлық өзенінің жанындағы шайқаста Ноғайды жеңіп, Полтава қаласының оңтүстік-батысында Волгадан Донға дейінгі жерлерді біріктірді. Ноғайдың ұлы Шака алдымен алан тайпаларының жеріне, содан кейін Болгарияға қашып, онда патша болды. Бұл Тохтаның ашуын тудырды, сондықтан Шаканың жекжаттысы Теодор Светослав оны құлату үшін қастандық жасады. Шака өлтіріліп, оның басы Тохта ханға (Теодор Светославтың) және болгар ақсүйектерінің адалдығын көрсету үшін жіберілді. Тохта Ноғайдың жерін, Крым мен орыс княздықтарынан бастап қазіргі Румынияға дейін созылған жерлерін ағасы Сарейбуға мен оның ұлдарына бөлді.

In 1288, Tokhta was ousted by his cousins. In 1291, he reclaimed the throne with the help of Nogai Khan. Tokhta then gave the Crimea to Nogai as a gift. Nogai subsequently beheaded many of the Mongol nobles who were supporters of Tulabuga, thanks to his new supposed puppet khan. Tokhta wanted to eliminate the Russian princes' semi independence. To that effect, he had sent his brother Tudan to invade Vladimir Suzdal in 1293, whose prince Dmitry had supported the cause of Nogai. Tudan's army would go on to devastate fourteen towns. Tokhta himself (known here as Tokhta Temur) went to Tver, and forced Dmitry Alexandrovich, Nogai's ally, to abdicate. The Russian chroniclers depicted these events as "The harsh time of Batu returns". Some sources have suggested that Tokhta and Nogai had worked together. Soon afterwards, Tokhta and Nogai began a deadly rivalry. The Khan's father in law Saljiday of the Khunggirads, his wife Bekhlemish, the granddaughter of Tolui, and other Chingisids in the Horde also complained about Nogai's contrariness to him. Nogai had refused to come to the court of the Khan. They also disagreed on trade rights of the Venetians and Genoese merchants as well. Khan Tokhta's forces lost the first battle with Nogai in 1296–1297. Nogai did not bother to chase after him, and he decided instead to return to his lands. Tokhta asked the Ilkhan Ghazan for his assistance. The latter refused because he did not want to be mixed up with their quarrels. In 1300, Tokhta finally defeated Nogai at the battle of the Kagamlyk River, south southwest of the city of Poltava, and united the lands from the Volga to the Don under his authority. Nogai's son Chaka had fled first to the land of the Alans, and then to Bulgaria, where he reigned as their tsar. This had enraged Tokhta so much so that soon after Chaka's brother in law Theodore Svetoslav participated in a plot to overthrow him. Chaka was found strangled and his head was sent to Khan Tokhta to show his (Theodore Svetoslav's) and the Bulgarian nobility their allegiance. Tokhta then divided Nogai's lands, which had stretched from the Crimea and the Russian principalities to modern Romania, among his brother Sareibugha and his sons.

Кейінгі билік

Тохта Ноғаймен күресумен айналысып жатқанда, Баян хан Ақ Ордадағы бүлікшілерге қарсы оның көмегін сұрады. Өкінішке орай, Тохта оған көмек көрсете алмады. 1301 жылы Баян Тохтаға қашуға мәжбүр болды. Тохта оған Қайду қолдаған Күруішікке шабуыл жасап, билігін қайта орнатуға көмектесті. Алтын Орда әскерлері Шағатай ханы Дууа және Қайдудың ұлы Шапармен болған қақтығыста жеңіске жетті. Ресей княздықтары мен қыпшақ далаларын бақылауына алғаннан кейін, Тохта Ильхан Ғазаннан Әзірбайжан және Арран аймақтарын қайтаруды талап етті. Ғазан оның талабын қабылдамай: «Бұл жерді біздің ата-бабаларымыздың үнді болат қылыштары жаулап алды!» – деп жауап берді. Тохта Мысырдың мамлюктерімен бұрынғы одақты қалпына келтіруге шешім қабылдады және оларға елшілерін жіберді. Олжейту билігі кезінде Алтын Орда мен Ильханат әскерлері шекарада ұсақ қақтығыстарға түсті, бірақ бұл ұзаққа соқпады. 1304 жылы Шағатай хандығы мен Юань әулетінің елшілері Сарайға келді. Олар өз билеушілерінің бейбітшілік жоспарын ұсынды. Тохта Хубилай ханның немересі, Юань императоры Темір Олжейтүдің (Чэнцзун) номиналды билігін қабылдады; сонымен бірге Мұхаммед Худабанда Олжейтү Ильханидтер Персиясын басқарды, тек Арран жерлерін Тоқтаға берді, ал Дууа Шағатай хандығында номиналды билігін сақтап қалды. Пошта жүйесі мен сауда жолдары да қалпына келтірілді. Алтын Орда Юань шекарасын нығайту үшін екі тумен (20 000) әскер жіберді. Тохта хан 1307 жылы Сарайдағы итальяндықтарды тұтқындап, Каффа қаласын қоршады. Бұған себеп – Тохтаның түркі құлдарын сатуына наразылығы, олардың көпшілігі Мысырдың мамлюк сұлтанына сарбаз ретінде сатылатын. Генуялықтар бір жыл бойы қарсылық көрсетті, бірақ 1308 жылы өз қалаларын өртеп, тастап кетті. Итальяндықтар мен Алтын Орда арасындағы қарым-қатынас 1312 жылға дейін шиеленісіп тұрды, содан кейін Тохта орыс жерлеріне қарсы жаңа әскери науқанға дайындық кезінде қайтыс болды. Кейбір дереккөздерде ол ұлсыз қайтыс болғаны айтылады. Бірақ Юань ши және кейбір мұсылман деректерінде оның кем дегенде үш ұлы болғаны және олардың біреуі хан Өзбектің жақтастары тарапынан өлтірілгені жазылған. Ол шаманист болғанымен, буддизмге де қызығушылық танытқан. Ол Алтын Орданың мұсылман емес соңғы ханы болды. 1297 жылы Тохта хан Византия императоры Андроник II Палеологтың заңсыз қызы Мария Палеологинаға үйленді. Олардың қызы Мария кейін Литваның ұлы князі Наримантасқа үйленді.

While Tokhta was busy dealing with Nogai, Bayan Khan asked for his help against the rebels in the White Horde. Unfortunately, Tokhta was unable to send him any assistance. In 1301, Bayan was forced to flee to Tokhta. Tokhta then helped him to reassert his authority by attacking Kuruichik, who was backed by Qaidu. The forces of the Golden Horde then won the conflict with the Chagatai Khan Duwa and Qaidu's son Chapar. After solidifying his control over the Russian principalities and the Kipchak steppes, Tokhta demanded that the Ilkhan Ghazan give back the regions of Azerbaijan and the Arran. Ghazan refused his request and replied, "That land was conquered by our ancestors' Indian steel swords!" Tokhta then decided to restore the former alliance with the Mamluks of Egypt and sent them his envoys. During the reign of Oljeitu, the respective armies of the Golden Horde and the Ilkhanate engaged in small border conflicts, but this was not to last long. In 1304, messengers from the Chagatai Khanate and the Yuan dynasty arrived in Sarai. They introduced their masters' plan and idea of peace. Tokhta accepted the nominal supremacy of the Yuan Emperor Temür Öljeytü (Chengzong), the grandson of Kublai Khan; at the same time Muhammad Khudabanda Öljeitü ruled Ilkhanid Persia, just ceding the lands of Arran to Toqta and Duwa retained nominal sovereignty in the Chagatai Khanate. The postal system and trade routes were also restored. The Golden Horde sent two tumens (20,000) to buttress the Yuan frontier. Khan Tokhta arrested the Italian residents of Sarai, and besieged the city of Caffa in 1307. The cause behind this was apparently Tokhta's displeasure at the Italian trade in Turkic slaves who were mostly sold as soldiers to the Egyptian Mamluk Sultanate. The Genoese resisted for a year, but in 1308 set fire to their city and abandoned it. Relations between the Italians and the Golden Horde remained tense until 1312 when Tokhta died during preparations for a new military campaign against the Russian lands. Some sources claimed that he died without a male heir. But the Yuan shi and some Muslim sources stated that he had at least three sons and one of them was murdered by Khan Ozbeg's supporters. Although he was Shamanist, he was interested in Buddhism. He was the last non Muslim khan of Golden Horde. In 1297, Khan Tokhta married Maria Palaiologina, the illegitimate daughter of the Byzantine Emperor, Andronikos II Palaiologos. Their daughter Marija later married Narimantas, the Grand Duke of Lithuania.