Кіріспе

Протоиондар – ежелгі грек тілінің иондық диалектілерін алғашқыда сөйлеген, гипотетикалық халық, негізінен Жан Фаукуноның еңбектерінде кездеседі. Иондық тілдің басқа грек диалектілерімен байланысы туралы пікірлер әртүрлі. Көбінесе ол дорийлік тіліне қарсы Аркадо-Кипрлік тілімен топтастырылады, бұл Протогрек кезеңінен кейін Грекияға қоныс аударудың екі толқынын көрсетеді, бірақ кейде Аркадо-Кипрлік тілінен бөлек, дорийлікпен бірдей деңгейде қарастырылады, бұл қоныс аударудың үш түрлі толқынын көрсетеді.

Иониялық грек тілінің орны

Негізгі грек тіл білімі грек диалектілерін екі үлкен генетикалық топқа бөледі: біреуі дорийлік гректі, ал екіншісі аркадокипрлік және иониялық гректі қамтиды. Алайда, үш топты ұсынатын баламалы көзқарастар да жиі кездеседі. Thumb және Kieckers (1932) үш топты ұсынып, иониялықты генетикалық тұрғыдан аркадокипрліктен де, дорийліктен де бөлек деп жіктейді. Владимир Георгиев, К. Рюйг, П. Левек сияқты басқа да бірнеше тіл білімі мамандарымен бірге, екі топты жіктеу «Риш-Чадвик теориясы» деп аталады, оның атақты жақтастары Эрнст Риш және Джон Чэдвик есімдерімен аталған. «Прото-иониялықтар» тұңғыш рет Эрнст Курцийдің (1887) еңбегінде кездеседі, ол аттикалық иониялық диалект тобының тарихи дәуірде Иониядан көшіп келген аттикалықтардың «иониялануынан» туындағанын сендірді. Курций Балқаннан Батыс Анатолияға «прото-иониялық» көші-қон болғанын болжады, бұл осы кезеңде Аркадия диалектін (Микен грек тілінің мұрагері, бірақ Курцийдің заманында әлі табылмайтын) Грекияның материгіне әкелген. Курцийдің гипотезасын Джордж Хемпл 1920 жылы қолдады. Хемпл осы гипотетикалық, ерте анатолиялық гректерді «жавондықтар» деп атағанды жөн көрді. Хемпл 1917 жылы Хрозныйдың хетт тілін үнді-еуропа тілдерінің жеке тармағы ретінде белгілеуіне қарамастан, хетт сына жазуын грек тілінде оқуға тырысты.

Фукуануа

Үшжақты теорияны әуесқой лингвист Жан Фауконау қайта жаңғыртты. Оның пікірінше, Грецияға алғашқы қоныстанғандар тарихи аумақтарында (пелагтық) «протоиондар» болды, олар шамамен б.з.д. 3000 жылы протодорийліктер мен протомикендіктерден бөлініп шықты. Фауконау бұл үш толқын моделін 1890 және 1900 жылдары Пол Кречмер ұсынған ұқсас көзқарастарға сүйенеді (яғни, Linear B әлі дешифровкаланбаған кезде), бірақ бір өзгеріспен: (протоиондық) Бірінші толқын теңіз арқылы келді, «протоиондар» алдымен Циклад аралдарында, содан кейін Эвбея мен Аттикада қоныстанды. Соңғы екі толқын – микендік гректердің (аркадокипрлік тілдерді сөйлейтіндердің тілдік алдыңғылары) шамамен б.з.д. 1700 жылы және дорийлік шабуыл б.з.д. 1100 жылы болды. Георгиевтің ізімен Фауконау протоиондық тілдің пайдасына үш аргумент келтіреді. Біріншісі – Грецияда бұрыннан болған протоиондықтардан алынған қарыз сөздер ретінде микендік формалардың кейбір түрлерін түсіндіру: ол дигамманың кейбір микендік сөздерде күтпеген жерден жоқ екенін, индоевропалық дауысты r-дің ar/ra орнына or/ro болып өзгеруін; τράπεζα сөзіне pe za сөзін сәйкестендіруін және микендік pa da yeu сөзін грек тіліндегі παδάω/πηδάω, «секіру, домалау» деп түсіндіреді, ол ағылшын тіліндегі «paddle» сөзімен мағынасы жақын. Екінші аргумент – Майкл Овенден соңғы кезде дамытқан археоастрономиядағы ұзақ уақыт бойы қалыптасқан аргументтің жетілдірілуі, ол күн мен түннің теңдеуіне байланысты солтүстік полюстің жұлдыздарға қатысты қозғалысын қарастырады. Овенден қазіргі аспандағы шоқжұлдыздардың орналасуынан және Арат пен Гиппархтың (оның жұмысы сақталғанша) ежелгі дәстүрді дұрыс және толыққанды бейнелегендігі туралы гипотезадан, біз қазір қолданатын шоқжұлдыздар шамамен б.з.д. 2800 жылы, Полюс Дракода болған кезде ойлап табылған деген тұжырымға келді. Сондай-ақ, ол өнертапқыштардың 34°30' және 37°30' солтүстік ендігінің арасында, көптеген ежелгі өркениеттердің солтүстігінде өмір сүргендігін, сондықтан олар минойлықтар болуы мүмкін деген қорытындыға келді. ФРАС докторы Кроммелин бұл ендікке қарсы шығып, шоқжұлдыз жасаушылардың тек 54° оңтүстікке дейін көре алатындығын, бірақ бұл Александрияның 31° солтүстік ендігімен де үйлесімді екенін айтты; оңтүстік көкжиекті бірнеше градусқа ғана айналдыратын жұлдыздар жақсы көрінбейді. Грек ендігін қабылдасақ, Канопус пен Фомалхаут көрінбейді. Кроммелин шоқжұлдыздарды б.з.д. 2460 жылы деп есептейді; Р. А. Проктор б.з.д. 2170 жылы, ал Е. В. Маундер б.з.д. 2700 жылы деп санайды. Фауконау бұл тұжырымға қосымша, Крит те тым оңтүстікке орналасқан, шоқжұлдыздардың атаулары минойлық емес, (иондық) грек тілінде болғандықтан, шоқжұлдыз жасаушылардың протоиондықтар болғандығын дәлелдейді. Криттің оңтүстік жағалауы 35° солтүстік ендікте, ал Сирос, ол протоиондық өркениеттің орталығы ретінде танылған, 37°20' ендікте орналасқан. Осы негізде ол протоиондықтарды археологиялық ерте циклды II мәдениетімен сәйкестендіреді: олар дөңгелек «жарғылау табаларын» жасады, олардың бірінде спираль ойылған, ал Фаист дискісінде де спираль ойылған. Оның үшінші аргументі Геродоттың Эгей алабындағы грек тілінде сөйлейтін және басқа да халықтарды білдіру үшін пеласки сөзін қолдануына байланысты. Фауконау бұл сөзді пелагос, «теңіз» сөзінен шығарған, ол протоиондықтардың ұрпақтарын білдіреді. Олардың кейбіреулері шетелдіктер арасында қоныстанғандықтан тілдерін жоғалтты; ал афинялықтар сияқтылары тілдерін сақтады. Аттика тілі, көрінеу, протоиондық және басқа да диалекттердің қоспасынан пайда болды. Ол Гомердің неге Додонаны, солтүстік-батыс Грекияның ішкі аймағын, пеласки деп атағанын түсіндірмейді (Илиада, 16,233); сондай-ақ, тарихи Иониядағы бірде-бір жердің пеласки деп аталмауына да түсінік бермейді. Ол жоғарыда келтірілген аргументтерге археологиялық фактілерді қосады. Мысалы, Вилуза мен Хетт империясы арасындағы Алаксанду келісімінде грек аты жазылған, ал Трояда микендік керамикасы болмаған. Фауконау бұл дәлелдердің барлығы оның Фаист дискісін протоиондық деп тану туралы дешифровкалау талаптарын растайды деп санайды. Фауконаудың «Протоиондық диск тілі» Гомер грекінің көптеген қасиеттеріне ие, оның ішінде лабиовелярлар мен тіпті дигамманың жоғалғаны (екеуі де б.з.д. 14 ғасырдың микендік тілінде сақталған). Фауконаудың Фаист дискісін оқуынша, дигамма кейбір жағдайларда y-ға айналған, бұл басқа грек диалекттерінен белгісіз, бірақ ион тілінде кездеседі (мысалы, ион. païs қарсы этим. paus). Фауконау үшін пеласкилер, троялықтар, кариялықтар және филистиндердің бәрі протоиондықтардың ұрпақтары. Фауконаудың бұл тақырыптағы еңбегі екі ғылыми пікірге ие болды. Пауль Форе протоиондық теорияның көптеген бөліктері туралы жылы пікір білдірді. Ол дешифровкалау мәселесіне тоқталмай, келттерді де атамады; сондай-ақ, Орта циклды мәдениетінің мерзімін б.з.д. 2700 жылдан емес, б.з.д. 2900 жылдан бастап есептейді. Ив Духу бұл дешифровкалауға сенбейтінін білдірді, бірақ одан басқа теорияны атамады, тек дискінің Сиростан келмегенін айтты. Фауконаудың қысқа мәтіннен қанша глифтердің жоғалғанын анықтау туралы статистикалық мәселесіне қатысты мақаласы ешқашан сілтеме жасалмаған. Оның көп бөлігі глифтердің тең мүмкіндікке ие болған жағдайды шешкен.