Кіріспе
Тұтқыр, суда ерімейтін сұйықтық.
Май – негізінен көмірсутектерден тұратын, гидрофобты (сумен араласпайтын) және липофильді (басқа майлармен араласатын) кез келген поляр емес химиялық зат. Майлар әдетте тұтанады және беттік белсенділікке ие. Көптеген майлар бөлме температурасында сұйық болатын қанықпаған липидтер болып табылады. Майдың жалпы анықтамасы құрамы, қасиеттері және қолданылуы жағынан өзгеше химиялық қосылыстардың топтарын қамтиды. Майлар жануарлар, өсімдіктер немесе мұнай-химиялық өнімдерден алынуы мүмкін, олар ұшқыш немесе ұшқыш емес болуы мүмкін. Олар тағамдық (мысалы, зәйтүн майы), отындық (мысалы, жылыту майы), медициналық (мысалы, минералды май), майлау (мысалы, мотор майы) мақсаттарда, сондай-ақ көптеген бояулардың, пластиктердің және басқа материалдардың өндірісінде қолданылады. Арнайы дайындалған майлар кейбір діни рәсімдерде тазалаушы ретінде пайдаланылады.
Этимология
Ең алғаш рет 1176 жылы ағылшын тілінде кездесетін "май" сөзі, көне француз тіліндегі oile сөзінен, ал ол латын тіліндегі oleum сөзінен шыққан. Oleum сөзі өз кезегінде грек тіліндегі ἔλαιον (elaion) – "зәйтүн майы, май" және ἐλαία (elaia) – "зәйтүн ағашы", "зәйтүн жемісі" сөздерінен туындаған. Сөздің ең ерте кезде жазылған формалары Микен гректерінің 𐀁𐀨𐀺, e ra wo және 𐀁𐁉𐀺, e rai wo жазулары болып табылады, олар сызықтық В әліпбисімен жазылған.
Органикалық майлар
Органикалық майлар өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдердің табиғи метаболизм процестері арқылы өте кең түрленуде өндіріледі. Липид – тірі организмдер өндіретін майларда жиі кездесетін май қышқылдары, стероидтар және осыған ұқсас химиялық заттарды белгілейтін ғылыми термин, ал "май" жалпы химиялық қоспаны білдіреді. Органикалық майлар липидтерден басқа, ақуыздар, балауыздар (қалыпты температурада қатты болатын, май сияқты қасиеттері бар заттар класы) және алкалоидтар сияқты химиялық заттарды да қамти алады. Липидтер организмде қалай жасалғаны, олардың химиялық құрылымы және майлармен салыстырғанда суда нашар еритінуіне қарай жіктеледі. Олардың құрамында көміртегі мен сутегінің үлесі жоғары, ал басқа органикалық қосылыстар мен минералдарға қарағанда оттегінің мөлшері азырақ; олар көбінесе полярлы емес молекулалар болып табылады, бірақ фосфолипидтер мен стероидтердегідей, полярлы және полярлы емес бөліктерді де қамти алады.
Минералды майлар
Шикі мұнай немесе мұнай және оның тазартылған компоненттері, жиынтығында мұнай химиясы деп аталады, қазіргі экономикада маңызды ресурстар болып табылады. Шикі мұнайдың пайда болуы – геохимиялық процестер арқылы мұнайға айналатын зоопланктон және балдырлар сияқты ежелгі қазбаланған органикалық материалдарға байланысты. "Минералды мұнай" деген атау қате, себебі мұнайдың көзі минералдар емес – ежелгі өсімдіктер мен жануарлар. Минералды мұнай – органикалық. Дегенмен, оның органикалық тегі алыс болғандықтан (және оның табылу кезінде белгісіз болғандықтан) және тау жыныстарының, жер астындағы тұзақтардың және құмдардың жанынан алынатындықтан, ол "органикалық мұнай" емес, "минералды мұнай" деп жіктеледі. Сондай-ақ, минералды мұнай шикі мұнайдың нақты дистилляттарын да білдіреді.
Дастархан дайындау
Азық-түлік пен тамақ дайындау кезінде түрлі мақсаттарда бірнеше жеуге жарамды өсімдік және жануар майы, сондай-ақ майлар қолданылады. Атап айтқанда, көптеген тағамдар қайнаған судан гөрі қызып тұрған майда қуырылады. Майлар тағамға дәм беру және оның құрылымын өзгерту үшін де пайдаланылады (мысалы, жылдам қуыру). Тамаққа қолданылатын майлар жануар майынан – мысалы, сары май, шошқа майы және басқа түрлерінен, немесе зәйтүн, жүгері, күнбағыс және тағы да көптеген өсімдік майларынан алынады.
Косметика
Шашқа жылтырлық беру, түйіліп, кедір-бұдыр болып қалуын болдырмау және өсуіне жағдай жасау үшін майлар қолданылады. Шаш кондиционеріне қараңыз.
Дін
Мұнай тарих бойы діни құрал ретінде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазартушы зат саналады және жағу (кию) рәсімдерінде пайдаланылады. Атап айтқанда, қасиетті май (кию) майы яһуди және христиан діндерінде маңызды ғұрыптық сұйықтық болып табылады.
Денсаулық
Майлар ежелден бері қолданылып келеді. Майлардың құрамында көптеген майлар мен емдік қасиеттер бар. Зәйтүн майы осыған жақсы мысал. Зәйтүн майының құрамында көп май болғандықтан, ежелгі Греция мен Римде оны жарық беру үшін де пайдаланған. Адамдар оны тамақтарын көбейту үшін қолданған, соның арқасында күні бойына көп энергияға ие болған. Зәйтүн майы сол кезде дене тазалау үшін де қолданылған, себебі ол терідегі ылғалды сақтап, кірді бетке шығаратын. Ол ежелгі замандағы қарапайым сабынның бір түрі болған. Оны теріге жағып, ағаш таяқпен сүртіп, артық кірді алып тастап, теріге жаңа кір жиналуына мүмкіндік беретін, бірақ майдың суды қабыспайтын қасиетінің арқасында оны сумен оңай жууға болатын. Балық майында омега-3 май қышқылы болады. Бұл май қышқылы қабынуды басуға көмектеседі және қандағы май мөлшерін азайтады.
Сурет
Түсті пигменттер майда оңай таралады, сондықтан май бояулар үшін қолайлы орта болып табылады. Ең ежелгі сақталған майлы суреттер 650 жылға дейін жетеді.
Жылу беру
Майлар, мысалы, электр трансформаторларында май салқындату жүйесінде салқындатқыш ретінде қолданылады. Жылу тасымалдау майлары салқындатқыш ретінде (май салқындату жүйесін қараңыз), жылыту үшін (мысалы, май жылытқыштарында) және жылу берудің басқа да салаларында қолданылады.
Сымдау
Поляр емес майлар басқа заттарға оңай жабыспайды. Осының арқасында олар түрлі инженерлік мақсаттарда майлау материалдары ретінде қолданылады. Минералды майлар машиналарды майлау үшін биологиялық майлардан гөрі жиірек пайдаланылады. Кит майы сағаттарды майлауға артықшылық танытады, себебі ол буланып кетпейді және шаң қалдырмайды, алайда 1980 жылы АҚШ-та оның қолданылуына тыйым салынды. Киттердің спермацетінің Хаббл ғарыш телескобы және «Вояджер» ғарыш зонды сияқты НАСА жобаларында, өте төмен қату температурасы үшін әлі де қолданылып келеді деген ұзақ жылдар бойы сақталған миф. Шындығында, спермацети май емес, көбінесе балауыз эфирлерінен тұратын қоспа, және НАСА кит майын қолданғандығына ешқандай дәлел жоқ.
Отын
Кейбір майлар сұйық немесе аэрозоль түрінде жанып, жарық пен жылу шығарады, оны тікелей пайдалануға болады немесе электр энергиясы немесе механикалық жұмыс сияқты басқа энергия түрлеріне түрлендіруге болады. Көптеген жанар-жағар майларын алу үшін шикі мұнай жер астынан сорылып алынып, мұнай тасымалдаушы танкерлермен немесе құбырлар арқылы мұнай өңдеу зауытына жіберіледі. Зауытта шикі мұнай дизель отынына (петродизель), этанға (және басқа қысқа тізбекті алкандарға), отын майларына (кемелерде/пештерде қолданылатын ең ауыр коммерциялық отын), бензинге (бензин), авиациялық отынға, керосинге, бензолға (тарихи тұрғысынан) және сұйытылған мұнай газына айналдырылады. Бір баррель шикі мұнайдан шамамен дизель, авиациялық отын, бензин және басқа да өнімдер шығады, олардың ішінде ауыр отын майы мен сұйытылған мұнай газына, сондай-ақ жылыту майына бөлінеді. Шикі мұнайдың бір баррелін түрлі өнімдерге өңдеудің жалпы көлемі артуға әкеледі.
Химиялық шикізат
Шикі мұнайды әртүрлі құрамдас көмірсутектерге өңдеуге болады. Мұнайхимия өнімдері – шикі мұнайдың өңделген компоненттері және олардан жасалған химиялық заттар. Олар жуғыш заттар, тыңайтқыштар, дәрілер, бояулар, пластик, синтетикалық талшықтар мен синтетикалық резеңке ретінде қолданылады. Органикалық майлар да маңызды химиялық шикізат болып табылады, әсіресе экологиялық химияда.