Кіріспе

Ормуз аралы (/h//ɔr/'/m//uː//z/; جزیره هرمز), сондай-ақ Ормус деп те жазылады, Парсы шығанағындағы Иран аралы. Иран жағалауының жанындағы Ормуз бұғазында орналасқан бұл арал Хормозган облысының құрамына кіреді. Аралда сирек қоныстанған, бірақ 20-ғасырдың соңынан бері даму шаралары жүргізілуде.

Тарих

Адамның аралда болғанын дәлелдейтін ең алғашқы куәлік – аралдың шығыс жағалауында табылған бірнеше тас артефакттар. Плейстоцен теңіз террасасы – Чанд Дерахт деп аталатын жерде тас қалдықтарының шашырауы анықталды. Бұл орын Леваллуа әдісімен сипатталатын орта палеолиттік тас құралдары жиынтығын сыйлады және 40 000 жылдан астам мерзімге соққан. Арал, ежелгі гректерде Органа (Όργανα) деп, ал ислам дәуірінде Ярун деп белгілі болған, 60 шақырым қашықтықтағы материкте орналасқан маңызды Хормуз (Ормус) портының атымен «Хормуз» атауын алды, ол бұғаздың екі жағындағы шағын княздықтың орталығы болған. Княздық моңғолдардың билігіндегі Ильханатқа салық төлеген және теңіз саудасынан түсетін маңызды табыс көзі болған. Қаланың билеушісі 1300 жыл шамасында моңғол және түрік тайпаларының шабуылдарынан қашу үшін аралға көшуге шешім қабылдады. Кейіннен ол Ильханмен бейбіт келісімге келді. Ибн Баттута да осы арал мен Жаңа Хормузға сапар шекті. 1505 жылы Португалияның I Мануэль патшасы Африка және Батыс Азияда кеңею саясатын қабылдады. Португалия Үнді мұхитындағы ықпалын кеңейту әрекеттері барысында португалиялық герцог Афонсу де Альбукерке 1507 жылы аралды басып алды және ол Португалия империясының құрамына енді. Португалиялықтар аралда болжамды басқыншыларды тойтарыс беру үшін бекініс салып, оны «Концепция шеңберіміздегі Біздің Анамыздың бекінісі» деп атады. Арал Гоа, Гуджарат және жақын орналасқан Кишмге саяхаттайтын португалиялық кемелер үшін тоқтау орнына айналды. 1552 жылы Османлы әскері адмирал және картограф Пири Рейс басшылығымен аралды қоршауға алды. Персияның I Шах Аббасы жергілікті тұрғындарға сенімсіздікпен қарады және аралды сауда орталығы немесе әскери бекет ретінде сақтап тұруға қызығушылық танытпады; керісінше, ол жақын маңдағы Бандар-Аббас портын дамытты. Хормуз құлдырауға бет бұрды. Көптеген тұрғындары маусымдық түрде ескі Хормуздың маңындағы өздерінің егістіктері мен бауларына көшіп отырды, тек балықшылар ғана тұрақты түрде тұрды. Арал кемелерде балласт тастары ретінде қолданылатын тас тұзы мен темір оксидінің кішкентай мөлшерін экспорттауды жалғастырды.

География және геология

Ормуз аралының ауданы қызыл сары топырақтан тұрады. Аралдағы және оның жағалауларындағы, жергілікті тұрғындар "Голак" деп атайтын бұл топырақ көркемдік және тағамдық мақсаттар үшін пайдаланылады, сонымен қатар туристерді қызықтырады. Топырақтың тым көп пайдаланылуынан туған зардаптар қоршаған ортаны қорғау департаментінің оны қорғау шараларын қабылдауына себеп болды. Спутниктік суреттерде тастардың концентрлі орналасуы Ормуз аралының тұз диапирі екенін көрсетеді – бұл ежелгі теңіз тұзының шөгінділерінен тұрады. Тұзды ерітетін жер асты сулары мен жаңбырдың жетіспеуі және олардың пластикалық деформациялану қабілеті салдарынан, мұз сияқты ағып, қысымға ұшырайды. Осылайша, үстіңгі шөгінділердің қысымымен мыңдаған жылдар бойы жер бетіне көтеріліп, содан кейін әртүрлі пішіндерге тозып үлкерген. Ормуз аралының геологиялық жасы шамамен 600 миллион жылды құрайды, ал құрлықтағы өмірі 50 мың жылға жетеді.

Қызыл жағажай

Жағалауда орналасқан тау, қызыл жағажай мен қызыл теңіз толқындарын ерекше көрініс етеді. Жағалаумен серуендеп жүргендер құмның металл қосылыстарымен жылтырағанын байқайды.

Мангрово орман

Ормуз аралында мангров ағаштарының орманы бар. Таза табиғаты, су жолдары мен жабайы құстары көптеген туристерді қызықтырады. Теңіз орман ағаштары тұзды судың толқынымен жуылатын жерде өседі. Кейде олардың көп бөлігі теңіз суына батып кетеді, бірақ тіршілік етуді жалғастырады. Иранның оңтүстік жағалауы құрғақтығымен және тұзды теңіз суымен белгілі. Мұнда тұщы су қажет етпей өсетін шөптесін жерлер де бар. Әңгімелерде бұл мифтік өсімдік Адамның жасынан өсіп шығады деседі.

Доктор Надалиан мұражайы

Хормуз аралындағы доктор Надалян мұражайы, сонымен қатар Хормуз аралындағы Ахмад Надалян мұражайы және галереясы ретінде де белгілі. Мұнда Ахмад Надалянның (1963 жылы туған) туындылары халықаралық галереяларда көрсетілген. Оның экологиялық өнер жобаларына тасқа қашау өнері, сондай-ақ оның өзінің еңбектерінен бөлек, жергілікті халықтың әйелдерінің туындылары, теңіз жануарларының сүйектері мен қайта өңделген материалдардан жасалған қуыршақтар да кіреді. Мұражай 2009 жылғы наурыз айында Paradise Art Centre ретінде құрылып, 2012 жылы қазіргі атауымен қайта аталды. Осы кезде оның кіреберісі жергілікті сәулеттен шабыт алып жаңа дизайнмен жасалды.