Кіріспе

Анодонтия – екі қабатты жануарлар туысы – барлық негізгі немесе тұрақты тістердің туа біткеннен жоқ болуымен сипатталатын сирек кездесетін генетикалық ауру. Ол екі түрге бөлінеді: тістердің толық жоқтығы немесе тек кейбір тістердің жоқтығы. Анодонтия эктодермальды дисплазия деп аталатын тері және жүйке синдромдары тобымен байланысты. Әдетте, анодонтия қандай да бір синдромның бөлігі болып табылады және жеке-жеке кездеседі деп айту қиын. Анодонтияның нақты себебі көбінесе анықталмайды. Бұл ақаулықтың пайда болуына жергілікті, жүйелік және генетикалық факторлардың әсерінен эмбриогенез кезінде тіс қабаттарының қалыпты дамуы бұзылады. Тұрақты тістердің туа біткен жоқтығы гиподонтия ретінде көрінеді, көбінесе бір немесе екі тіс жоқ болады, немесе олигодонтия – алты немесе одан да көп тіс жоқ болуы. Даналық тістерінің (үшінші молярлар) туа біткен жоқтығы салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Анодонтия – тістердің туа біткен жоқтығы, ол барлық тістерде немесе тек кейбір тістерде ғана болуы мүмкін. Ал ішінара анодонтия (немесе гиподонтия) екі тіс қатарын немесе тұрақты тістердің ғана тістерін қамтиды (Дорланд, 1998). Халықтың шамамен 1%-ы олигодонтиямен туылады. Бұл аномалияға түрлі атаулар беріледі: ішінара анодонтия, гиподонтия, олигодонтия, туа біткен жоқтық, анодонтия, екі жақты аплязия. Анодонтия термині АҚШ Ұлттық медицина кітапханасы жасаған MEDLINE жүйесіндегі Medical Subject Headings (MeSH) бақыланатын сөздігінде қолданылады. Кем дегенде бір тұрақты тістің туа біткен жоқтығы – ең көп кездесетін тіс аномалиясы және ол шайнау функциясының бұзылуына, сөйлеу қабілетінің нашарлауына, эстетикалық проблемаларға және тіс-жақ қанағатсыздықтарына (малокклюзия) әкелуі мүмкін (Шапиро және Фаррингтон, 1983). Латераль тіс инцизорларының жоқтығы – ең көп кездесетін стереотип. Бұл жағдайға тап болған адамдар анодонтиясы жоқ адамдарға қарағанда әлеуметтік жағынан агрессивтірек болып саналады (Шо, 1981). Анодонтия гиподонтиядан сирек кездеседі, оның алғашқы тістерде 0,1-0,7% және тұрақты тістерде 3-7,5% жиілігі бар.

Белгілері мен симптомдары

Анодонтияның негізгі белгісі – баланың 12 жасқа дейін ешқандай тұрақты тісінің қалыптаспауы. Анодонтияның тағы бір белгісі – бала 12-13 айлыққа жеткен кезде сүт тістерінің болмауы. Анодонтиямен байланысты симптомдарға шаш түсу, тер бездерінің жетіспеуі, ерін немесе таңдайдың жарылуы және тырнақтардың жоқтығы жатады. Көбінесе, бұл симптомдар анодонтия эктодермальды дисплазиямен байланысты болғандықтан пайда болады. Эктодермальды дисплазия болмаған сирек жағдайларда анодонтия белгісіз генетикалық мутация нәтижесінде туындайды.

Алдын алу және емдеу

Анодонтияны алдын алу мүмкін емес, себебі ол генетикалық бұзылыс. Жоғалған тістерді протездік түрде алмастыру тіс имплантациясы технологиясы немесе тіс протездері арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл ем анодонтиясы бар науқастарға эстетикалық тұрғыдан жағымды көрініс беруге көмектеседі. Жасы кіші пациенттерге төменгі жаққа имплантатты протез орнату ұсынылуы мүмкін, себебі ол шақыр сүйегінің өсуін, әлеуметтік дамуын және өз бейнесін жақсартады. Осы мәліметтерге негізделген зерттеулер әртүрлі жас топтарындағы – 11 жасқа дейін, 11-ден 18 жасқа дейін және 18 жастан асқан – эктодермальды дисплазиясы бар адамдармен жұмыс істеді. Имплантаттың сәтсіздікке ұшырау тәуекелі 18 жасқа дейінгі науқастарда едәуір жоғары екені анықталды, бірақ осы емдеу әдісін ересектерге қолданудың маңызды себептері бар.

Болжам

Анодонтия диагнозы қойылған науқастардың өмір сүру ұзақтығы қалыпты деп күтіледі. Анодонтия анықталған жағдайда, бұл жағдайды емдеу үшін тіс имплантациясы немесе тіс протездері қажет болады. Эктодермальды дисплазиясы немесе тіс агенезиясы бар пациенттерде 18 жасқа толғаннан кейін салған тіс имплантаттарының 88,5%-дан 100%-ға дейін сәтті болу ықтималдығы бар.

Эпидемиология

Анодонтияның таралуы белгісіз, бірақ бұл өте сирек кездесетін жағдай. Анодонтия тұрақты тістерде жалпы халықтың 2,8%-ынан кемде, ал алғашқы тістерде 0,1-0,7%-ында кездеседі. Анодонтияға жыныс және этникалық белгілердің ешқандай қатысы жоқ.

Зерттеу

2019 жылы Р. Констанс Винер мен Кристофер Уотер жүргізген соңғы зерттеуде Батыс Вирджиния штатындағы балаларда анодонтия, гиподонтия және олигодонтия зерттелді. Батыс Вирджинияда тұрақты тістері жоқ балалардың саны елдің қалған бөлігімен салыстырғанда жоғары. Зерттеу кезінде 6 мен 11 жас аралығындағы балалардың 500 панорамалық суреті түсірілді. Түсірілген 500 суреттің ішінде 60 баланың кемінде бір немесе бірнеше тұрақты тісі жоқ еді. Нәтижелер көрсеткендей, тұрақты тістері жоқ қыздардың саны ұлдардан көп. Тұрақты тістері жоқ 60 баланың 15,5% -ы қыздар, ал 8,8% -ы ұлдар еді. 2016 жылы 6 жасар ұл баланың анодонтиясымен жүргізілген жағдайлық зерттеуде отбасылық анамнезінде анодонтия болмаған, сондай-ақ пациентте эктодермальды дисплазияның басқа да белгілері байқалмаған. Әкесі отбасында тістердің жоғалып кету жағдайлары болғанын растады. Пациентте сонымен қатар ыстыққа сезімталдық, терлеудің болмауы, құрғақ тері, қас пен кірпіктердің жоқтығы, гиперпигментация және эктодермальды дисплазияның көптеген басқа да белгілері анықталды. Толық тексеруден кейін пациентке толық анодонтия диагнозы қойылды. Пациентке толық жиынтық алынып тағылатын протездер орнатылды. Протездер орнатылғаннан кейін пациенттің бет пішіні мен мимикасы жақсарды. Пациентке әр 6 ай сайын қайта тексеруге жазылды. Шайнау және сөйлеу қабілеттері жақсарған, айқын жақсару байқалды.