Кіріспе

Мексикалық жазушы, белсенді, журналист және елші Хомеро Ариджис (6 сәуірде 1940 жылы туған) – мексикалық ақын, романист, қоршаған ортаны қорғаушы белсенді, журналист, бұрынғы елші және PEN International ұйымының бұрынғы президенті. Ол бай қиялымен, лирикалық әдемілігімен және этикалық тәуелсіздігімен танымал.

Отбасы және ерте өмірі

Ариджис 1940 жылдың 6 сәуірінде Мексиканың Мичоакан штатындағы Контепек қаласында грек әкесі мен мексикалық анасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыста және грек-түрік соғысында грек армиясының құрамында шайқасты. Оның отбасы Кіші Азиядағы Смирнаның оңтүстік-шығысында орналасқан Тире қаласынан күшпен қашуға мәжбүр болды. Анасы Мексика революциясының қайнаған кезінде Контепекте өсті. Он жасында оқ жарақатынан мерт болудың аз қана болғанынан кейін, Ариджис жақын оқырманға айналып, өлеңдер жаза бастады. 1959 жылы ол Рокфеллер қоры қолдаған Мексика қаласындағы Жазу орталығында (Centro Mexicano de Escritores) стипендия алды, бұл орталықтың 55 жылдық тарихында марапат алған ең жас жазушы болды. Ариджис 50 өлең және проза кітабын жариялады, олардың көптегені ондаған тілге аударылды. Оның жетістіктері: 1964 жылы «Мирандола дормир» кітабы үшін ең жас автор ретінде «Жылдың үздік кітабы» номинациясында Ксавье Виллауррутия сыйлығы; 1988 жылы испан тіліндегі «Мемориас дель нуэво мундо» романы үшін Диана Новедадес әдеби сыйлығы; 1992 жылы «1492. Хуан Кабесон де Кастильяның өмірі мен дәуірі» атты итальян тіліндегі аудармасы үшін ең үздік шетелдік көркем әдебиет сыйлығы – Grinzane Cavour сыйлығы. «1492: Кастилиялық Хуан Кабесонның өмірі мен дәуірі» кітабы «Нью-Йорк Таймс» газетінің «Жылдың таңдаулы кітабы» тізіміне енді. Ол Франциядағы Prix Roger Caillois сыйлығымен және Сербияның ең жоғары әдеби наградасы – Смедерево алтын кілті сыйлығымен марапатталды. 2005 жылы Мичоакан штаты оған өнер саласындағы алғашқы Эрендира мемлекеттік сыйлығын табыс етті. Соңғы кезде Италияда үш поэзия сыйлығын алды: Premio Internazionale di Poesia 2013, Premio Letterario Camaiore және Premio Internazionale di Poesía Elena Violani Landi, Centro di Poesia Contemporanea, Болонья университеті (2016); Premio Letterario Internazionale L'Aquila (2019). Екі рет Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық стипендиясын алған Ариджис Индиана университетінің құрметті докторы атанды. Ол Индиана, Нью-Йорк және Колумбия университеттерінде қонақ профессор болып жұмыс істеді, сондай-ақ Калифорния университетіндегі Ирвайн қаласындағы Николс гуманитарлық ғылымдар және қоғамдық сфера кафедрасын басқарды. 1985 жылдан бері ол мексикалық «La Jornada», «Reforma» және «El Universal» газеттерінде редакциондық мақалалар жариялап келеді, экологиялық, саяси және әдеби тақырыптарға арналған жүздеген мақала жазды. Хомеро Ариджис Мексиканың Нидерланды, Швейцария және Паридегі ЮНЕСКО елшісі қызметін атқарды. 1997 мен 2003 жылдар аралығында алты жыл бойы ол PEN International, жазушылардың халықаралық қауымдастығының президенті болды.

Жеке өмір

1965 жылы Ариджис Бетти Ферберге үйленді. Олардың екі қызы бар: Нью-Йорктегі кинорежиссер Ева Ариджис ("Niños de la calle", "La Santa Muerte", "The Favor", "The Blue Eyes", "Chuy, el hombre lobo") және Лондондағы жазушы Хлоя Ариджис ("Asunder", "Бұлттар кітабы", "Теңіз жандары. Ерекшеліктер топографиясы").

Экологиялық белсенділік

Ариджис Латын Америкасының жетекші экологиялық белсенділерінің бірі ретінде кеңінен танымал. Бала кезінде ол ауылының артындағы төбеге жиі шығып, көшіп бара жатқан монарх көбелектерін қадағалаған. Өскен сайын орманды кесу орманды сиретіп, көбелектер мен ағаштардың тағдыры туралы алалануы оның қоршаған ортаны қорғауға жасаған алғашқы қадамдарына себеп болды. 1985 жылдың наурыз айында Ариджис «100 топ» құрылып, оның президенті болды. Бұл топқа Октавио Паз, Хуан Рульфо, Руфино Тамайо, Габриэль Гарсиа Маркес, Альваро Мутис, Аугусто Монтерросо, Франсиско Толедо, Леонора Каррингтон, Матиас Гериц, Мануэль Альварес Браво, Елена Пониатовска және тағы да басқалары сияқты көрнекті суретшілер мен зиялылар кірді. Топтың мақсаты – Мексика мен Латын Америкасындағы қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау болды. Оның басшылығымен «100 топ» 1986 жылы көшпелі монарх көбелектерінің қыстау орны болатын орманды ресми түрде қорғауға қол жеткізді, ал 1990 жылы Мексикада теңіз черепахаларының барлық жеті түрін ұстау мен сатуға толық тыйым салынды. Топ 500 шаршы километр Лакандон орманды су басуы және маңызды майя ескерткіштерін жоюы мүмкін болған Усумасинта өзенінде бөгет салу жобасын тоқтатуға қол жеткізді. Бес жыл бойы Ариджис Баха Калифорниядағы сұр киттердің көбею ортасы – Сан-Игнасио лагунасын қорғауға жетекшілік етті, соның нәтижесінде Mitsubishi компаниясы мен Мексика үкіметі лагунада әлемдегі ең ірі күн тұзы зауытын салудан бас тартты. Ариджис пен «100 топтың» арқасында үкімет Мексика қаласындағы ауа сапасы туралы күнделікті есептерді жариялауға келісті, қорғасынды бензиннен бас тартты және қыш ыдыстардағы қорғасын мөлшерін күрт азайтты. Сондай-ақ, Тескоко көліндегі құстар мен жануарлар дүниесін жоюға алып келер әуежай кеңейту құрылысы тоқтатылды, Чернобыль апатынан радиоактивті заттармен ластанған мыңдаған тонна сүт Мексикаға жеткізілмей, Ирландияға қайтарылды және Мексика қаласында аптасына бір күн жеке көліктердің қозғалысын шектеу жобасы қабылданды. 1991 жылы ол «Морелия симпозиумы: 2000 жылға қадам басу» атты халықаралық жиынды ұйымдастырып, оған төрағалық етті. Бұл жиынға 40-тан астам көрнекті жазушылар, ғалымдар, экологтар және жергілікті халықтардың өкілдері қатысып, планетаның жағдайы мен халықаралық ынтымақтастық желісін құру мәселелерін талқылады. Қатысушылардың арасында Дж. М. Г. Ле Клецио, Шервуд Роуленд, Петра Келли, Герт Бастиан, Питер Рейвен, Лестер Браун және Аугусто Роа Бастос болды. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммитінде ол 66 елден 1000-нан астам жазушы мен ғалым қол қойған қоршаған орта туралы Морелия декларациясын ұсынды. 1994 жылы ол «Морелия симпозиумы: 2000 жылға қадам басу» атты екінші симпозиумды ұйымдастырып, оған төрағалық етті. Оған J. M. G. Le Clézio, Rita Dove, Kjell Espmark, Bärbel Bohley, Bei Dao, W. S. Merwin, John Ralston Saul, Bill McKibben және Breyten Breytenbach қатысты. Екінші Морелия декларациясы 1994 жылы Каирде өткен БҰҰ халық саны мен даму жөніндегі халықаралық конференциясында ұсынылды. Ариджис екі шараны да Рокфеллер қорынан қаржыландырды. 2000 жылы ол «Жер 2000 жылы» атты International PEN—ЮНЕСКО симпозиумын ұйымдастырып, оған төрағалық етті. Бұл симпозиумда жазушылар мен ғалымдар тұрақты дамуды қолдау үшін бірікті. Мексика азаматтық қоғамының пионері ретінде Ариджис экологиялық сананы арттыруға, экологиялық проблемаларды шешуде халықтың қатысуын ынталандыруға, сондай-ақ экологиялық мәселелер бойынша сөз бостандығын қорғауға үлкен үлес қосты.

Мемлекеттік қызмет

Ол әлі отыздан аспаған кезінде Мексиканың Нидерланды және Швейцариядағы елшісі қызметін атқарды. 1980 жылы Мичоакан Мәдениет институтын құрды, оның Бас директоры ретінде тарихи халықаралық поэзия фестивалін өткізді, штатының барлық аймақтарында қоғамдық кітапханалар ашты, Мексиканың алғашқы Мексикалық маскалар мұражайын құрды, тарихи ғимараттарды қалпына келтіруді, колониялық өнерді іздеу және қалпына келтіруді, мәдени мұраны қорғауды және Мичоакан штатындағы дәстүрлі мерекелерде мәдени әртүрлілікті насихаттауды басқарып отырды. 1981 жылы Морелия (Мичоакан) фестивалінен бөлек, Ариджис 1982 және 1987 жылдары Мексика қаласында екі халықаралық поэзия фестивалін ұйымдастырып, оған төрағалық етті, осы арқылы Хорхе Луис Борхес, Сеамус Хини, Гюнтер Грасс, Васко Попа, Аллен Гинзберг, Казуко Шираиши, Тед Хьюз, Лоуренс Ферлингетти, Андрей Вознесенский, Жоао Кабрал де Мело Нето, Катерина Анхелаки Рук, Ларс Форсселл, Марин Сореску, Тадеуш Ружевич, Андре дю Буше, Элизео Диего, Мазиси Кунене, Гюнтер Кунерт, Брейтен Брейтенбах, В. С. Мервин, Рита Дове және Пол Мулдун сияқты ақындарды Мексикаға шақырды. 1997 жылы американдық, жапондық, шведтік және бельгиялық (голландия тілінде сөйлейтін) ПЕН орталықтарынан құралған он жеті орталықтың коалициясы Ариджисті әлемдік жазушылар қауымдастығының Халықаралық президентігіне ұсынды, ол Эдинбургте өткен Халықаралық ПЕН конгресінде президент болып сайланды және 2000 жылы Мәскеуде өткен конгресте үш жылдық мерзімге қайта сайланды. Ол Латын Америкасында тұратын алғашқы ПЕН президенті болды. Президенттік қызметі кезеңінде ПЕН конституциясын толық қайта қарауға жетекшілік етті, испан тілін ПЕН-нің үшінші ресми тілі ретінде қабылдауға қол жеткізді және ұйымның басқаруын және есеп беруін жақсартуға ықпал етті. 2003 жылы Халықаралық ПЕН президенті атанды. 2007 жылдың сәуірінен бастап 2010 жылдың қаңтарында лауазым жойылғанша Мексиканың ЮНЕСКО-дағы елшісі болды. Ол адам құқықтарын, сөз бостандығын және мәдени алуан түрлілікті қызу қолдады, сондай-ақ ЮНЕСКО бюрократиясындағы ашықтық пен есеп берудің жетіспеушілігін ашық сынады. Ариджис Мексиканың ЮНЕСКО-дағы елшісі қызметін атқарган кезде, ол ЮНЕСКО-ның Мексиканың Көбелек монархының биосфералық қорығын БҰҰ-ның Дүниежүзілік мұрасының тізіміне енгізуіне ықпал етті.

Оқыту қызметі

Индиана университеті, Блумингтон, 1969 ж. Нью-Йорк университетінің қонақ профессоры, 1969–1971 ж. Колумбия университетінің қонақ профессоры және жазушы-резиденты, 1979–1980 ж. Калифорния университеті, Ирвиндегі Николс гуманитарлық ғылымдар және қоғамдық кеңістік кафедрасы, 2002 ж. 1986–1988 жылдары Мексика қаласындағы Әлеуметтік қамсыздандыру институтында поэзия шеберханасы. Лимбург университеті, Маастрихт, Нидерландыдағы Ж.Х. Танс атындағы алғашқы лекция, 1991 ж. Сесил Гриннің Британдық Колумбия университетінің ерекше қонақ профессоры, Ванкувер, Канада, 1993 ж. Профессор, "Қазіргі заманғы роман" тақырыбында Зальцбургте өткен 354-семинар сессиясы, Зальцбург, Австрия. Sweet Briar семинарларының жазушы-резиденты, 1999–2000 ж., Халықаралық жазушылар, Sweet Briar колледжі, Sweet Briar, Вирджиния. Профессор, Бенингтон жазу семинары, Бенингтон колледжі, Вермонт, 2002 ж. Флоридадағы Форт-Майерс, Флорида Галф Кост университетіндегі Рейчел Карсон атындағы ерекше лекция, 2007 ж.

Қысқа көркем әдебиет

Тәуелсіздік түні, Эд. Ультрамар, Салват, Мадрид, 1978 жыл. Жалаңаяқ жағажай және басқа әңгімелер, Эд. Аргос Вергара, Барселона, 1982 жыл. Ла Санта-Мюэрте, Альфагуара, Мексика, 2004 жыл.

Драмалық

"Екі мың жылдық комедия" Моктезума, ред. Хоакин Мортис, Мексика, 1981 жыл. "Соңғы Адам", ред. Хоакин Мортис, Мексика, 1986 жыл. "Әлем соңының үлкен театры", Хоакин Мортис, Мексика, 1989 жыл.

Шығармашылық емес

Апокалипсис фигуралармен, Таурус, Мексика, 1997 жыл. Noticias de la Tierra, Бетти Фербермен бірге, Рендом Хаус Мондадори, Мексика, 2012 жыл. Драконның өсиеті, Альфагуара Пингвин Рэндом Хаус, Мексика, 2018 жыл. El nuevo Apocalipsis, Verbum баспасы, Мадрид, 2020 жыл.

Балалар кітаптары

Орландоның үнсіздігі, Alfaguara Infantil, Мексика, 2000, Ediciones Castillo, Мексика, 2015 жыл. "Ақырықтардың күні" (Ел диа де лос перос локос), Alfaguara Infantil, Мексика, 2003 жыл. Қайғылы түннің қазынасы (Ақырықтар қайта келді), Alfaguara Infantil, Мексика, 2005 жыл. Архелонның ізденуі: Жеті тасбақаның оdisсеясы, Alfaguara, Мексика, 2006 жыл. Мария монарх, Ediciones Castillo, Мексика, 2015 жыл.

Поэзия антологиялары

Антология, «Люмен» баспасы, Барселона, 1976 жыл. Antología poética, «Ocnos Editores» баспасы, Барселона, 1976 жыл. Sobre una ausencia, «Akal» баспасы, Мадрид, 1977 жыл. Поэзиялық шығармалар 1960–1986 жылдар, «Хоакин Мортис» баспасы, Мексика, 1987 жыл. Поэзиялық шығармалар 1960–1990 жылдар, «Хоакин Мортис» баспасы, Мексика, 1991 жыл. Antologia poetica 1960–1994 жылдар, «Экономикалық мәдениет қоры» баспасы, Мексика, 1994 жыл. Басқа көзбен қарау: Поэзия 1960–2001 жылдар, «Экономикалық мәдениет қоры» баспасы, Мексика, 2002 жыл. Infancia de luz, «Ediciones SM» баспасы, Мексика, 2003 жыл. Antología poética, «Экономикалық мәдениет қоры» баспасы, Мексика, 2009 жыл. Antología poética, 1960–2018 жылдар, «Ediciones Cátedra» баспасы, Мадрид, 2018 жыл.

Санаткерлік антологиялар

Poesía en movimiento: México 1915 66, «XXI ғасыр» баспасы, Мексика, 1966 ж., Октавио Паз, Али Чумасеро және Хосе Эмилио Пачекомен бірге. Мануэль Манилья, Хомеро Ариджис және Арсасио Ванегас Арройоның 330 түпнұсқа гравирасы, «A. Ванегас Арройо» редакциясы, Мексика, 1971 ж. Six poetas latinoamericanos de hoy, «Харкорт, Брейс, Джованович», Нью-Йорк, 1972 ж. Мексиканың жаңа поэзиясы, «E. H. Dutton», Нью-Йорк, 1972; «Secker and Warburg», Лондон, 1974 ж. «Heimwee naar de dood»: «Осы ғасырдың жеті мексикалық ақыны», «Meulenhoff», Амстердам, 1974 ж. Savremena poezija Meksika, «Bagdala», Белград, 1976 ж. Snabbare an tanken ror sig bilden: Қазіргі мексикалық поэзиясы, Пьер Зекелимен, «Fibs Lyrikklubs», Стокгольм, 1979 ж. Бірінші халықаралық поэзия фестивалінің антологиясы, Морелия 1981, «Хоакин Мортис» редакциясы, Мексика, 1982 ж. Мексика қаласының халықаралық поэзия фестивалінің антологиясы, «Вирджинияның Эль-Тукан» қаласы, Мексика, 1988 ж. Артистер мен интеллектуалдар Фернандо Сезарманмен бірге «Экоцидио Урбано» туралы, «Consejo de la Crónica de la Ciudad de México», Мексика, 1989 ж.

Жазбалар

Конгресс кітапханасы үшін оның өлеңдерін жазу, Вашингтон, 1966 ж. Әлемдегі ең ұлы ақындардың екі әлем фестивалінде оқуы, Сполето, Италия, Испан ақындары, 1-том, Applause Productions, Inc., Нью-Йорк, 1968 ж. Хомеро Ариджис: поэзия антологиясы, Voz Viva de México, UNAM, Мексика, 1969 ж. Poetry International 1973, Rotterdamse Kunststichting, Роттердам, 1973 ж. Хомеро Ариджис: Ojos de otro mirar, Entre voces, Экономикалық мәдениет қоры, Мексика, 2003 ж.