Чилидегі ислам дінінің тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Чилидегі дін

Чили негізінен христиан ел, ислам дінін ұстанатындар өте аз. Чили конституциясының діни бейтараптығына байланысты, мұсылмандар елде дінін таратуға және құдай орындарын салуға толық құқылы. Чилидегі ислам статистикасы бойынша, мұсылман халқының саны шамамен 5000 адамды құрайды, бұл ел халқының 0,02 пайызынан да аз. Чилиде бірнеше ислам ұйымы бар, олардың ішінде Чили мұсылман қоғамы, Сантьягодағы Ас-Салам мешіті (lang es), Икикедегі Билал мешіті (Mezquita Bilal), Кокимбодағы Мұхаммед VI мәдени орталығы (Centro Cultural Mohammed VI) және Сантьягодағы Чили Ислам қоры бар.

Тарих

Аурелио Диас Мезаның «Чили тарихының жылнамалары» еңбегінде Диего де Алмагро экспедициясында Педро де Гаско есімді адам болған, ол испандық мориско, яғни исламнан католицизмге мәжбүрлеп ауысқан мұсылман болған. Морисколардың келуі тарихқа енген, бірақ соңғы кезде Чили тарихын зерттеушілер елдің мавр мұрасын және оның Чили мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктерінің қалыптасуына тигізген әсерін мойындауды бастады. 1854 жылы елде екі «түрік» тұрғаны белгілі болған, бұл дерек 1865 және 1875 жылғы халық санақтарында да қайталанған. Олардың туған жері белгісіз, тек олар зор Осман империясының біржағынан шыққандығы ғана мәлім. Осыдан екі жыл кейін, 1856 жылы Чилиге мұсылмандардың алғашқы ірі толқыны келіп, бүгінгі Сирия, Ливан және Палестина аумақтарынан араб иммигранттары қоныстанды. 1885 жылғы халық санағында «түріктердің» саны 29-ға жеткен, бірақ олардың тегі мен діні туралы нақты мәліметтер жоқ, себебі бұл санаққа дін туралы сұрақ қосылмаған. Дегенмен, 1895 жылғы санақта 76 «түрік» тіркелген, олардың 58-і мұсылман болған. Олар негізінен Чилидің солтүстігіндегі Тарапака, Атакама, Вальпараисо және Сантьяго қалаларында шоғырланған. 1907 жылғы санақ бойынша мұсылман халқының саны 1498 адамға дейін өскен, олардың барлығы шетел азаматтары. Олардың ішінде 1183 ер адам және 315 әйел болған, бұл Чили тарихындағы мұсылмандардың ең жоғары көрсеткіші болғанымен, халықтың барлық құрамының 0,04 пайызын ғана құрады. 1920 жылы өткізілген жаңа санақта мұсылмандардың саны 402-ге дейін азайды, олардың 343-і ер адам және 59-ы әйел болған. Сантьяго және Антофагастадағы мұсылмандардың саны ең көп, әр провинцияда 76 адам тұрған. 2002 жылғы соңғы халық санағы Чилиде 2894 мұсылман тұратынын көрсетті (15 жастан асқан халықтың 0,03 пайызы), олардың 66 пайызы ер адамдар. 1992 жылғы санақта ислам діні балама ретінде қарастырылмаған. Сантьягода Чилидің алғашқы ислам мекемесі – Чили мұсылман одағы қоғамы (Sociedad Unión Musulmana) 1926 жылдың 25 қыркүйегінде құрылды. Кейін, 1927 жылдың 16 қазанында өзара көмек және ислам қайырымдылық қоғамы құрылды. 1952 жылғы халық санағында мұсылмандардың саны 956-ға жеткен. Олардың көп бөлігі Сантьягода тұрды, ал қалғандары Антофагаста, Кокимбо, Вальпараисо, О’Хиггинс, Консепсьон, Малеко, Каутин және Вальдивия провинцияларына таралып кеткен, бірақ олардың арасында ұйымдасқандық болмаған. Олардың саны тағы да азайды, сондықтан 1960 жылы олардың саны 522-ге дейін төмендеді, олардың көпшілігі, 209 адам Сантьягода тұрды. Он жылдан кейін мұсылмандардың саны 1431-ге жетті. Алайда, санақта олардың еркек пе әйел, азаматтықтары қандай екені көрсетілмеген. Дегенмен, олар елдің барлық аймақтарына таралып кеткен. 1988 жылы шейх Тауфик Руми’ бастамасымен Сантьяго қаласында «Мешіт Ас-Салам» құрылысы басталды. Шейх Тауфик Руми’ мұсылман қауымын алпыстан астам жыл басқарған. Мешіт 1989 жылы аяқталды және 1996 жылы Малайзия ханзадасының қатысуымен салтанатты түрде ашылды. 1980 жылдардың соңында Чилидің жергілікті тұрғындарының бір бөлігі де ислам дінін қабылдады, ал мешіт аяқталғаннан кейін олардың саны арта түсті. Чилидегі мұсылман халқының өсуіне мұсылман елдерінен келген сыртқы сауда мен инвестициялар да ықпал етті. Малайзиялық бизнесмендер мен олардың отбасылары Малайзия ханзадасы мешіттің ашылуынан кейін Чилиге қоныс аударды. Сыртқы ықпалдың нәтижесінде, әсіресе 1996 жылы Иранның көмегімен шиит исламының күшеюіне байланысты, Сантьягодағы Лас-Кондес ауданында «Ислам мәдениеті орталығы» ашылды, онда 19 ғасырда Чилиге келген шиит мұсылмандарының қауымы нығайтылды. Чилидегі шиит мұсылмандарының көпшілігі ирандық текті, олар араб және испан тілдерінен басқа парсы және басқа иран тілдерінде де сөйлей алады. 1997 жылы пакистандық саудагерлер Икике қаласында Билал мешіті мен медресе құрылысы үшін жер сатып алды, ол 1999 жылы аяқталды. 1998 жылы шейх Тауфик Руми’ дүниеден озғаннан кейін Усама Әбу Газалех мешіттің имамы болып сайланды.

According to Chronicles of the History of Chile by Aurelio Díaz Meza, there was a man in the expedition of discoverer Diego de Almagro, called Pedro de Gasco who was a morisco, or Muslim from Spain who was forced to convert from Islam to Catholicism. The coming of moriscos was covered by history but, recently scholars of Chilean history have started acknowledging the country's Moorish heritage and its effects on the development of Chilean culture and identity. It is known that in 1854 two "Turks" resided in the country, a situation that was repeated in the censuses of 1865 and 1875. Their country of origin is not known, just that they were natives of some territory of the immense Ottoman Empire, and this was followed two years later by the first major wave of Muslims to Chile began in 1856, with the arrival of Arab immigrants from the Ottoman Empire territories consisting of today's Syria, Lebanon and Palestine. According to the 1885 census, the number of "Turks" had risen to 29, but there is no precise information on their origin and their faith, since religion was not included in that census. However, the census of 1895 registered the presence of 76 "Turks", 58 of them Muslims, who were primarily concentrated in the north of Chile in Tarapacá, Atacama, Valparaiso and Santiago. In the census of 1907, the Muslim population was reported to have increased to 1,498 people, all of them foreigners. They were 1,183 men and 315 women, representing only 0.04 percent of the population, although this was recorded as the highest percentage of Muslims in Chile's history. In 1920 a new census showed that the number of Muslims had decreased to 402, with 343 men and 59 women. The greatest numbers were in Santiago and Antofagasta, with 76 in each province. The latest census figures from 2002 found a total of 2,894 Muslims living in Chile (0.03% of the population over 15), 66% of whom were men. The previous census of 1992 did not include Islam as an alternative. In Santiago, the first Islamic institution of Chile, the Society of Muslim Union of Chile (Sociedad Unión Musulmana), was founded on 25 September 1926. Later, on 16 October 1927, the Society of Mutual Aids and Islamic Charity was established. With the 1952 census, the number of Muslims had risen again to 956. The majority lived in Santiago, with the rest of the population scattered in the provinces of Antofagasta, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins, Concepción, Malleco, Cautín and Valdivia, without much organization among them. Their numbers decreased again, so that by 1960 there were only 522, with the majority of 209 living in Santiago. A decade later, the number of Muslims had increased to 1,431. However, the census did not indicate whether they were men or women, nationals or foreigners. Nevertheless, they were spread throughout the country. In 1988, the construction of the mosque of Santiago named Mezquita As Salam was initiated by Sheikh Taufiq Rumie', who had led the Muslim community for more than sixty years. The mosque was finished in 1989 and was inaugurated by a prince of Malaysia in 1996, and it was reported that by end of the 1980s, some indigenous Chileans had also converted to Islam, with numbers increasing after the completion of the mosque. Muslim Chilean population was increased by the presence of foreign trade and investment from Muslim countries. Many Malaysian businessmen and their families settled Chile after the inauguration of the mosque by a Malaysian prince. Due to the external interference, and especially to the strengthening of Shia Islam by part of the Iranian help in 1996, they inaugurated Centro de Cultura Islámica, in Las Condes, Santiago, where they consolidated a Shi'ite Muslim community who mostly arrived in Chile in the 19th century. Most Shi'ite Muslim Chileans are of Iranian blood; they may still speak Persian and/or other Iranian language, aside from Arabic and Spanish. In 1997, Pakistani retailers purchased land for the construction of the Bilal Mosque and madrasa in Iquique, which was completed in 1999. Following the death of Sheikh Taufiq Rumie' in 1998, Usama Abu Gazaleh was elected Imam of the mosque following the passing of Taufiq Rumie'.

Инфрақұрылым

1970 және 1980 жылдары діни басшылар немесе намаз оқу орталықтары болған жоқ. Дінін сақтаған мұсылмандар Сириялық саудагер Тауфик Руми Далудың үйінде жиналатын. 1990 жылы елдегі алғашқы «Әл-Салам» мешітінің құрылысы басталды. 1995 жылы Темуко қаласында тағы бір мешіт ашылды, ал 1998 жылы Икикеде жаңа мешіт пайдалануға берілді. Чилиде ислам діні негізінен 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Ливан, Сирия және Палестинадан келген көші-қондардың нәтижесінде қалыптасты. Осман империясындағы жағдайлардан қашып келген бұл Левант аймағының иммигранттары мен олардың ұрпақтары Чилиде тұрақты қоныс алып, 1920 жылдары алғашқы исламдық мекемелерді құрды.