Кіріспе

Эдуард Рошманн (1908–1977) – австриялық нацистік СС-інің оберштурмфюрері және 1943 жылы Рига геттосының коменданты. Ол көптеген кісі өлтірулерге және басқа да қатыгездіктерге жауапты болды. Фредерик Форсайттың «Одесса файлы» романындағы көркемделінген бейнесі мен одан кейінгі фильм адаптациясының арқасында Рошман «Риганың қасабы» деп танылды.

Ерте өмір және мансап

Рошманн 1908 жылғы 25 қарашада Австрияның Грац-Эггенберг қаласында дүниеге келді. Ол сыра зауытының басшысының ұлы еді. Ол Австрияның Штирия аймағынан, жақсы отбасынан шыққан деген репутацияға ие болды. 1927 жылдан 1934 жылға дейін Рошманн Отан фронтының мүшесі болды, ол өз кезегінде Австрияның жергілікті күзетінің ("Heimatschutz") бөлігі еді. 1927 жылдан 1934 жылға дейін Рошманн "Стейр Отан қорғау күштері" деп аталатын ұйыммен байланыста болды. Рошманн университетте алты семестр оқыды. Ол Австрияның Грац қаласында заңгер болған деген хабарламаға қарамастан, заңгер болуға оқыған, бірақ емтиханды сәтсіз тапсырған. 1931 жылға қарай ол сыра зауытының қызметкері болды, ал 1935 жылы мемлекеттік қызметке қабылданды. 1938 жылдың мамыр айында ол нацистік партияға, НСДАП No 6,276,402 партиясына қосылды, ал келесі жылы СС-ке өтті. 1941 жылдың қаңтар айында ол қауіпсіздік полициясына бекітілді.

Латвиядағы соғыс қылмыстары

СС Рошманн қауіпсіздік қызметіне (Sicherheitsdienst) бекітілді, оны көбінесе неміс тіліндегі әдептері SD деп атайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Латвияны неміс әскерлері басып алғаннан кейін, СД елдегі барлық еврейлерді өлтіру мақсатымен Латвияда өз өкілдігін құрды. Осы үшін СД Рига геттосын құрды.

Рига геттосының құрылымы

Рига геттосы Латвияны неміс қарулы күштері басып алғанға дейін болған жоқ. Оған дейін Ригада еврейлер жалпы тұрған. Геттоның өзі СД-ның құрылысы болды. Сыммен қоршалған, қарулы күзетшілермен, ол іс жүзінде үлкен әрі тығыз түрме еді. Сонымен қатар, Рига геттосы бір ғана орын ретінде жиі еске алынса да, шындығында ол 1941 жылдың күзінде қысқа ғана уақытқа біріктірілген түрме болды. Кейін ол үш геттоға бөлінді. Бірінші гетто – Латвия геттосы, кейде "Үлкен гетто" деп те аталады, ол 1941 жылдың қазан айының соңынан 30 қарашаға дейін, бар болғаны 35 күн бойы болды. Ерлер, әйелдер мен балалар геттоға күштеп енгізілді, онда олар қысқа мерзімге болса да отбасы ретінде өмір сүрді. 1941 жылдың 30 қарашасы мен 8 желтоқсанында 24 000 еврей геттодан күштеп шығарылып, жақын жердегі Румбула орманды аймағында атылды. Баби Ярдан басқа, бұл 1942 жылы өлім лагерьлері салынғанға дейін геноцидтегі ең ірі екі күндік қырғын болды. Румбулада өлтірілмеген бірнеше мың латыш еврейлері, көбінесе ер адамдар, бұрынғы Латвия геттосының кішігірім бөлігіне қамалды. Бұл "ерлер геттосы" деп аталды. Сондай-ақ, 500-ге жуық латыш еврей әйелдері, олар да өлтіруге таңдалмаған, оларға ұқсас, бірақ бөлек, кіші геттоға, "әйелдер геттосына" қамалды. 8 желтоқсандағы қырғыннан кейін бірнеше күн өткен соң Германия, Австрия және Чехословакиядан Ригаға еврейлермен толған пойыз келді. Олар, кейбір маңызды ерекшеліктерді ескере отырып, бұрынғы Латвия геттосының бір бөлігінде орналасты, ол кейін "неміс геттосы" деп аталды.

Dünamünde іс-шарасына қатысу

1942 жылдың наурыз айында Рига геттосының және жақын орналасқан Юнгфернхоф концлагерінің басшылары Латвияға депортацияланған 3740-қа жуық неміс, австриялық және чех яһудилерін өлтірді. Құрбандардың көп бөлігі қарттар, аурулар, денсаулығы нашар адамдар және балалар болды. Бұл адамдар Ригаға жақын орналасқан Дюнамюнде деген жерде жаңа әрі жақсы лагерь құрылып жатыр деп алданып, сонда жеткізіледі деп сендірілді. Бірақ шындығында мұндай лагерь болған жоқ, мақсаты құрбандарды Риганың солтүстігіндегі орман ішіндегі жаппай қабірлерге апарып атып өлтіру еді. Күшті қалған Эдит Вольфтің сөзіне қарағанда, Рошманн Дюнамюндеге "тапсырыс" үшін адамдарды іріктеген СС офицерлерінің тобында болды. Іріктеу тобының құрамында Рудольф Ланге, Курт Краузе, Макс Гимних, Курт Р. Мигге, Рихард Никель және Рудольф Сек те болды. Вольф тек "танымал адамдардың" іріктеу жұмысын жүргізгенін айтты және Курт Мигге, Рихард Никель немесе Рудольф Йоахим Сек сияқты топтың басқа мүшелері біреуді таңдады ма, жоқ па, оған көзі жетпеді.

Геттоның коменданты қызметіне тағайындалу

1943 жылдың қаңтарынан бастап Рошман Рига геттосының командирі болды. Оның тікелей ілгерідегісі Курт Краузе болды. Күшін жоғалтқандар Краузені «садист», «қанды», «құбыжық» және «психопат» деп сипаттады. Рошманның әдістері Краузенің әдістерінен ерекшеленді. Краузеден өзгеше, Рошман қылмыскерлерді дереу өлімге кеспей, көбінесе Риганың орталық түрмесіне жіберетін. Бұл оның кісі өлтіруден ойланғанынан туындағандық емес. Дегенмен, түрмеге жіберілгендердің жағдайы, ең жақсы жағдайда, уақытша болып шығар еді, себебі ондағы жағдайлар қатал болды. Ол кезде Рошман Unterscharführer шеніне ие болды. Рошманның шені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Езергайлис пен Кауфманның сөзіне сүйенсек, Рошман СС Unterscharführer шеніне ие болған. Ал Шнайдер Рошманның SS Obersturmführer, жоғары шенді офицер болғанын айтады. Шнайдер Рошманның шендік өсуі болмағанын мәлімдейді.

Қылмыстар мен басқа да қылмыстар

Тарихшылар Ангрик пен Клейн Латвиядағы Холокосттың жаппай қырғыннан өзге, көптеген жеке өлтірулерден де тұратынын айтады. Ангрик пен Клейн осы жеке кісі өлтірулерге жауапты ретінде Рошманды, басқалармен бірге, атайды. Неміс геттосынан аман қалған тарихшы Шнайдер Рошманның міндетті түрде кісі өлтіруші болғанын, әйтпесе ол СС-те осынша биікке көтеріле алмас еді деп мәлімдеді. Рошманның қол астындағыларымен, Шарфюрер Макс Гимних пен Курт Мигге көмегімен жасаған бір құжатталған кісі өлтіруі – ол Макс Кауфманның 17 жастағы ұлы Артур Кауфманды өлтіру болды. Кейіннен Кауфман Латвиядағы Холокост тарихының алғашқы еңбектерінің бірін жазды. Рошман осы кісі өлтіруге жеке бұйрық берген. Кауфманның өзі екеуінің де геттодан тыс, Слока еңбек лагерінде орналасқандағы жағдайды сипаттады. Бұл жерде жұмысқа тағайындалған яһудилер көбірек азық-түлік алуға тырысып, оны геттоға жасырып әкелген. Осы және басқа да себептерге байланысты барлық жұмыс тобы қайтқанда тексерілуге жататын, бірақ бұл іс жүзінде сирек кездесетін. Тінту кезінде контрабандалық тамақ әкелгендер оны таба алмастан тастап кетуге мәжбүр болды, бұл ауыр қылмыс саналды. Рошман және оның көмекшісі Макс Гимних, үйретілген шабуыл итімен бірге, контрабандалық тамақ іздеуге қатысты, геттодағы асханаларды тексеріп, адамдарды жасырған тамақтарын, тіпті жеуге дайын тұрғанда да, тастауға мәжбүрледі. Аман қалған Нина Унгар Олайне торф қазбасы еңбек лагерінде осындай оқиғаға куә болғанын айтты, онда Рошман латыш яһудилерінің бірінен үш жұмыртқа тауып, оны дереу атып өлтірді. Кауфман, мүмкін, Унгар айтқан оқиғаға ұқсас жағдайды сипаттайды, онда Рошман 1943 жылы Гимнихпен Олайне еңбек лагеріне барғанда Карп есімді әншіде бес жұмыртқа тапқан және оны дереу атып өлтірген. Рошман Крауземен бірге, гетто коменданты болмаса да, Саласпилс концлагерінің коменданты ретінде жақын жерде болды, Ригадағы Пулвертурм деп аталатын ескі ұнтақ қоймасында яһудилердің қару-жарақ сақтау жоспарын зерттеді. Нәтижесінде бірнеше жүз тұтқын атылып өлтірілді, оларды Кауфман «біздің ең жақсы жастарымыз» деп сипаттады. Гетто коменданты болған кезде Рошман Армия Автопаркі (Heereskraftpark) деп аталатын жұмыс тобымен айналысты. Бұл жұмыс яһудилер үшін артықшылықты саналды, себебі ол неміс армиясы үшін қажетті білікті жұмысшыларды (көлік механиктерін) жұмысқа қабылдады, осылайша жоюдан қорғады, сонымен қатар контрабандалық азық-түлік және басқа да заттарды «ұйымдастыруға» (яғни сатып алуға, айырбастауға немесе ұрлауға) мүмкіндік берді. Жұмыс тобындағы яһудилер жауапты неміс сарбазы (обергефрейтер) Уолтер Эггерстің жемқор екенінен және оның қол астындағы яһудилерді пайдаланып байығысы келгенінен пайда тапты. Нәтижесінде, кем дегенде уақытша, Эггерске пара беру арқылы жақсырақ қарауға болады. Рошман «жақсы өмір» туралы қауесеттерді естіп, жұмысшылардың кейбіреулерін түрмелердің біріне немесе Кайзервальд концлагеріне көшіру арқылы оны тоқтатуға тырысты. Рошманның өзі пара алудан тартынбады, не болмаса, пара алғандай көрінуге тырысты. Бірде екі баласы Рошманның тергеуі нәтижесінде Рига түрмесіне қамалған аяқ киім жасаушы Рошманға көптеген алтын монеталар төлеп, оларды босатуға тырысты. Рошман монеталарды алды, бірақ балаларды босатпады.

Геттодан тыс жерлердегі іс-шаралар

Кейін Рошманн Рига аймағындағы Лента еңбек лагеріне ауыстырылды, онда жұмыс орнында еврейлер орналасқан мәжбүрлі еңбек орны болды. Бастапқыда бұл нысан Ригадағы Вашингтон (Людендорф) алаңында орналасқан және "Гестапо" жұмыс тобы ретінде танымал болған. Лента артықшылықты жұмыс орны саналды. Алғашқы неміс командирі Фриц Шервиц, жоғары білікті еврейлердің тігіншілік өнерін пайдаланып, көп ақша табуға ниеттенген. Шервиц Лента еңбек тобындағы еврейлерді қорғауға тырысты. Бірақ Рошманн Лента командирі болғаннан кейін жағдай өзгерді. Кауфманның сөзінше:

Рошманн 1005-ші Sonderkommando-ның Латвиядағы нацилік қылмыстардың іздерін жою мақсатындағы күш-жігеріне қатысты, ол үшін Рига аймағындағы көптеген жаппай атқыштардың құрбандарының денелерін эксгумациялап, өртеді. 1943 жылдың күзінде Рошманн "Коммандо-Штютцпункт" тобының бастығы тағайындалды, оған нацистер өлтіріп, Латвия ормандарында жерлеген ондаған мың адамның денелерін қазып шығару және өртеу міндеті жүктелді. Жұмыс тобындағы адамдарды шамамен екі апта сайын атып, жаңа тұтқындармен алмастыратын. Бұл топқа адамдар Кайзервальд концлагерінен де, Рига геттосында қалған азаматтардың арасынан да іріктелді. Тарихшы Езергайлис СС офицері Хассельбахтың Штютцпункт тобының командирі болғанын айтады, бірақ Рошманн туралы есімді атамайды. Езергайлис өзінің дереккөзі ретінде 1970 жылдардың соңында, шамамен 35 жыл өткен соң Батыс Германияда Викторс Арайс ісі бойынша куәлік берген Франц Леопольд Шлезингерді келтіреді. Шлезингердің өзі Хассельбахты тек "командир деп ойлаған" сияқты көрінеді. Рошманн кейде Риганың солтүстік жағында орналасқан Кайзервальд концлагерінің коменданты ретінде сипатталады. Алайда Кауфманн Кайзервальдтың комендантын Оберштурмбаннфюрер шені бар Сауэр есімді СС офицері деп көрсетеді. Латвиялық еврей аман қалған Джек Ратц 17 жасында Лентада Рошманмен бетпе-бет кездесті. Джек айтуынша:

Латвиядан ұшу

1944 жылдың қазан айында, жақындап келе жатқан совет әскерлерінен сескеніп, Латвиядағы концлагерь жүйесінің SS қызметкерлері Рига немесе Лиепаядан теңіз арқылы Данцигке қашып кетті, бірнеше мың концлагерь тұтқындарын өздерімен бірге алып, олардың көпшілігі сапар барысында қаза болды.

Аргентинаға қашу

1945 жылы Рошман Грац қаласында тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. Рошман өзін қарапайым әскери тұтқын ретінде жасырып, осылайша 1947 жылы қамақтан босатылды. Грацта әйеліне барып келгеннен кейін, бұрынғы концлагерь тұтқындарының көмегімен танылып, британдық әскери полициясы ұстады. Рошман соғыс қылмыскерлері үшін түрмеге айналдырылған Дахау концлагеріне жіберілді. Рошман осы қамаудан қашып құтылды; қашқанда Австрия шекарасында британдық патрульден жасырынып жүргенде өкпесіне оқ тиді, сондай-ақ бір аяғының екі саусағын суықтан жоғалтты. 1948 жылы Рошман Германиядан қашып кетті. Ол алдымен Италиядағы Генуяға, содан кейін кемемен Аргентинаға, Халықаралық Қызыл Крест ұсынған рұқсаттамамен барды. Бұл істе Рошманға католик шіркеуінің белсенді нацишіл епископы Алоис Худал көмектесті. Рошман Аргентинаға 1948 жылдың 10 ақпанында немесе 2 қазанында келді (көрсетілген күндік форматқа байланысты 10/2/1948 немесе 2/10/1948). Ол Буэнос-Айресте ағаш импорт-экспорт фирмасын құрды. 1955 жылы Аргентинада Рошман бірінші әйелінен ажыраспағанмен, үйленді. 1958 жылы екінші әйелі оны тастап кетті, ал некесі кейіннен жарамсыз деп жарияланды. 1968 жылы "Фредерико Вагнер" (кейде "Федерико Вегенер" деп те аталады) деген атпен Аргентина азаматы болды.

Қылмыстық айыптаулар

1959 жылы Германияда Рошманнға көп әйел алу айыбы қойылды. 1977 жылдың 5 шілдесінде Аргентина президенті кеңсесі Аргентина баспасөзінде жарияланған хабарлама шығарды, онда Аргентина үкіметі Батыс Германиямен экстрадиция шарты болмаса да, бұл өтінішті қарастыратыны айтылды. Денеде "Федерико Вегенер" деген ат жазылған құжаттар болды, бұл Рошманның танымал лақап аты еді, және ол бір аяғында екі, екінші аяғында үш саусақтан кем болды, бұл Рошманның соғыс кезінде алған жарақаттарымен сәйкес келеді.

Шығармашылық бейнелеу

Рошманның көркемделіп суреттелген нұсқасы Фредерик Форсайттың "Одесса файлы" романында келтірілген. Романның киноға түсірілген нұсқасы 1974 жылы шықты, онда Рошман рөлін австриялық актер Максимилиан Шелл ойнады. Кітапта да, фильмде де Рошман қатыгез, ешкімге мойын бұрмайтын кісі өлтіруші ретінде бейнеленген. Фильмде нацистерді іздеуші Саймон Визентал рөлін актер Шмуэль Роденский сомдады. Өзі Визентал да "документальдық кеңесші" ретінде жұмыс істеді. Рошман Генуядағы "ірі" францискандық үйінде жасырынып отырған деп айтылады, бірақ ол үйдің бар екеніне дәлел жоқ. Рошманды кинотеатрда "Одесса файлы" фильмін көрген адам танып, жария етті.