Кіріспе
Бір заттың көршілерінен ерекшелену қасиеті немесе сапасы. Салиенттілік (сондай-ақ салиенси) – бір нәрсенің ерекшелену қабілеті. Салиентті оқиғалар – организмдердің үйренуі мен тіршілік етуіне қатысты назар аудару механизмі; бұл организмдер өздерінің шектеулі сезімдік және танымдық ресурстарын оларға қолжетімді сенсорлық деректердің маңызды (яғни, салиентті) бөлігіне жұмылдыра алады. Салиенттілік көбінесе заттар мен олардың айналасы арасындағы айырмашылықтардан туындайды. Мысалы, ақ нүктелермен оралған қызыл нүкте, жауап беру машинасының жыпылықтайтын хабарлама көрсеткіші немесе тыныш ортадағы күрт дауыс осыған мысал бола алады. Салиенттілікті анықтау көбінесе визуалды жүйе аясында зерттеледі, бірақ ұқсас механизмдер басқа сенсорлық жүйелерде де жұмыс істейді. Салиенттілік жаттығу арқылы өзгеруі мүмкін: мысалы, адамдар үшін белгілі бір әріптер жаттығу нәтижесінде ерекшеленіп көзге түсуі мүмкін. Сәтті жаттығу үшін тізбектегі әрбір оқиғаның кезекпен салиентті болуы қажетті оқиғалар тізбегі болуы мүмкін; әйтпесе, нәтиже сәтсіздік болады, мысалы, қайыс байлау кезіндегі суреттелген тізбекте; суреттер тізімінде тіпті бірінші сурет те салиентті болуы керек: тізімдегі арқан арқанның ұшынан емес, астынан өтуі керек (арқанның ұшы бекітілген күйде қалуы мүмкін және қозғалмауы мүмкін); бірінші салиенттілік орындалмағанын байқамау, қалған салиентті оқиғалар орындалған жағдайда да түйіннің берік болмауына әкеледі. Назарды салиентті стимулдар басқарса, ол төменнен жоғары, есте сақтауға тәуелсіз және реактивті болып саналады. Керісінше, назар жоғарыдан төменге қарай, есте сақтауға байланысты немесе алдын ала механизмдер арқылы бағытталуы мүмкін, мысалы, қозғалатын нысандардың алдына қарағанда немесе көшеден өтер алдында жанына қарағанда. Адамдар мен басқа жануарлар бір уақытта бірнеше нәрсеге назар аударуда қиындыққа тап болады, сондықтан олар әр түрлі төменнен жоғары және жоғарыдан төмен әсерлерді үздіксіз біріктіру және басымдық беру мәселесімен бетпе-бет келеді.
Salience (also called saliency) is the property by which some thing stands out. Salient events are an attentional mechanism by which organisms learn and survive; those organisms can focus their limited perceptual and cognitive resources on the pertinent (that is, salient) subset of the sensory data available to them. Saliency typically arises from contrasts between items and their neighborhood. They might be represented, for example, by a red dot surrounded by white dots, or by a flickering message indicator of an answering machine, or a loud noise in an otherwise quiet environment. Saliency detection is often studied in the context of the visual system, but similar mechanisms operate in other sensory systems. Just what is salient can be influenced by training: for example, for human subjects particular letters can become salient by training. There can be a sequence of necessary events, each of which has to be salient, in turn, in order for successful training in the sequence; the alternative is a failure, as in an illustrated sequence when tying a bowline; in the list of illustrations, even the first illustration is a salient: the rope in the list must cross over, and not under the bitter end of the rope (which can remain fixed, and not free to move); failure to notice that the first salient has not been satisfied means the knot will fail to hold, even when the remaining salient events have been satisfied. When attention deployment is driven by salient stimuli, it is considered to be bottom up, memory free, and reactive. Conversely, attention can also be guided by top down, memory dependent, or anticipatory mechanisms, such as when looking ahead of moving objects or sideways before crossing streets. Humans and other animals have difficulty paying attention to more than one item simultaneously, so they are faced with the challenge of continuously integrating and prioritizing different bottom up and top down influences.
Нейроанатомия
Мидың гиппокамп деп аталатын бөлігі өткен естеліктер арқылы жаңа стимулдарды сүзгілеуге және ең маңыздыларын ұзақ мерзімді естелікке орналастыруға көмектеседі. Энторинальды қабық гиппокампқа кіретін және одан шығатын жол болып табылады және мидың есте сақтау желісінің маңызды бөлігі болып табылады; зерттеулер бұл Альцгеймер ауруының ерте кезеңінде зақымданатын ми аймағы екенін көрсетеді, оның бір салдары – көрініс белгілілігінің өзгеруі (азаюы). Пулвинарлық ядролар (таламуста) назарды бағыттауда физикалық/сезгілік белгілілікті реттейді. Ядролық аккумбенс қабықшасының (NAcc қабықшасы) ішіндегі нейрондардың бір тобы (яғни D1 типті орта тікенді нейрондар) құштарлықты мотивтік белгілілікті ("қалау" және "тілек", мотивациялық компонентті қамтиды), яғни ынталандырушы белгілілікті, марапаттаушы стимулдарға тағайындайды, ал NAcc қабықшасындағы басқа бір топ (яғни D2 типті орта тікенді нейрондар) жағымсыз стимулдарға жағымсыз мотивтік белгілілікті тағайындайды. Бастапқы көру қабығы (V1) рефлекстік назарды аударуды немесе көзді жылжытуды басқару үшін визуалды кірістерден төменнен жоғарыға қарайғы белгілілік картасын жасайды. V1 белгілілік гипотезасына сәйкес, V1 нейрондары басқа визуалды орындарға қарағанда белгілі бір орынға жоғары жауап бергенде, орынның белгілілігі жоғары болады. Мысалы, жасыл элементтердің арасындағы бірегей қызыл элемент немесе көлденең бағандар арасындағы бірегей тік жолақ айқын болады, себебі ол жоғары V1 жауаптарын тудырады және назарды немесе көзді тартады. V1 нейрондық жауаптары жоғары колликулусқа жіберіледі, содан кейін назарды немесе көзді белгілі орындарға аудару жүзеге асырылады. V1-дегі белгілілік картасының ерекшелігі – назарды немесе көзді визуалды кірістердегі көздің бастапқы орны бойынша, мысалы, бақылаушылар бір бөлігін және аядағы бағандар арасындағы айырмашылықты байқамаса да, оң көзіне бірегей түрде көрсетілген көптеген басқа бағандар аясында сол көзге көрсетілген жолақ арқылы тартып алуға болады.
Психология саласында
Термин қабылдау және танымды зерттеуде кеңінен қолданылады, ол көптеген себептерге байланысты қалған бөлігінен ерекшеленетін кез келген ынталандыру (стимул) аспектісін білдіреді. Ерекшелік эмоционалдық, мотивациялық немесе танымдық факторлардың нәтижесі болуы мүмкін және міндетті түрде интенсивтілік, айқындық немесе мөлшер сияқты физикалық факторлармен байланысты емес. Назарды таңдауды ерекшелік анықтайды деп саналғанымен, физикалық факторлармен байланысты ерекшелік ынталандыруды таңдауға міндетті түрде әсер етпейді.
Көрініс теріс әсері
Салиенттілік қабілеті (немесе перцептивтік салиенттілік) – адамдардың көзге түсетін, көрінетін немесе эмоционалдық әсер ететін заттарға, ақпаратқа немесе стимулдарға назар аударуға бейімділігін көрсететін когнитивтік қабілет. Бұл, объективті стандарттар бойынша маңызды болмаса да, көзге түспейтін немесе аз салиентті стимулдарға қарама-қарсы келеді. Американдық Психологиялық Ассоциация (АПА) салиенттілік гипотезасын – «мотивациялық маңыздылығы аз немесе азырақ мотивациялық маңызы бар ақпаратқа қарағанда» мотивациялық маңыздылығы бар ақпараттың оңай қабылданатын теориясы ретінде анықтайды. Перцептивтік салиенттілік (салиенттілік қабілеті) – стимулды жай ғана білуге қарағанда, стимулдың айқынрақ қабылдануынан туындайтын күшті жауапты қамтитын айқындық эффектісімен байланысты. Салиенттілік қабілеті динамикалық, көзге түсетін немесе ерекше стимулдардың назарды аз көзге түсетін стимулдарға қарағанда көп тартатынын, соның салдарынан шешім қабылдауға пропорционалды емес әсер ететінін болжайды, бұл – салиентті ақпаратты жақтайтын қабілет. Мінез-экономикалық мамандар Тверски мен Канеман да оқиғаларды еске түсірудің олардың салиенттілігіне байланысты болатынын айтады, мысалы, оқиғаның куәсі болу немесе оны тікелей бастан кешіру, оқығаннан гөрі үлкен әсер етеді, бұл жадтың салиенттілікке сезімтал екенін көрсетеді.
Тіл
Ол тілді түсіну және үйренуде де маңызды. Көзге түсетін құбылыстарға назар аудару адамдарға тілдік үлгілерді және диалектілік айырмашылықтарды оңайырақ байқауға көмектеседі, соның арқасында диалекттерді жіктеу тиімдірек болады.
Қолжетімділік
Интерфейс дизайнында қолжетімділік маңызды мәселе. Бүгінгі күні қолданылатын көптеген интерфейстер пайдаланушының өзара әрекеттесуін бағыттау үшін визуалды айқындыққа сүйенеді, ал түс айыру сияқты мүгеделіктері бар адамдар түс немесе контраст арқылы айқындық жасалған интерфейстермен өзара әрекеттесуде қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Шизофренияның ауытқушылық гипотезасы
Капур (2003) гипердопаминергиялық күйдің "ми" деңгейінде, "ой" деңгейінде адамның өмірлік тәжірибесінің элементтеріне қате маңыздылық тағайындалуына алып келетінін айтты. Осы қате маңыздылық тағайындалымдары мезолимбикалық жүйедегі белсенділіктің өзгеруімен байланысты, оның ішінде стриатум, миндаль безі, гиппокамп, парагиппокамптық жиро, алдыңғы цингулярлық қабық және инсула. Допамин сыртқы стимулдың нейрондық бейнесін бейтарап ақпараттан тартымды немесе теріс түйсікке, яғни маңызды оқиғаға айналдырады. Шизофрения симптомдары "сыртқы нысандар мен ішкі бейнелерге қате маңыздылық тағайындалуынан" туындауы мүмкін, ал антипсихотикалық препараттар дофамин D2 рецепторларын блокадалау арқылы қате мотивациялық маңыздылықты әлсірету арқылы оң симптомдарды азайтады (Kapur, 2003). Баламалы зерттеу салаларына қосымша моторлық аймақтар, фронталды көз өрістері және париетталды көз өрістері кіреді. Мидың бұл аймақтары болжамдарды есептеумен және визуалды маңыздылықпен байланысты. Қайда қарау керектігі туралы күтулерді өзгерту мидың осы аймақтарын қайта құрылымдайды. Бұл когнитивтік қайта құрылымдау мұндай ауруларда кездесетін кейбір симптомдарға әкелуі мүмкін.
Көрнекі көріністі модельдеу
Психология саласында адамның назарын аудару механизмін модельдеуге күш-жігер жұмсалды, оның ішінде төменнен жоғары және жоғарыдан төменге әсер ететін факторлардың әртүрлі басымдықтарын анықтау. Компьютерлік көру саласында да адамның назарын аудару механизмін, әсіресе төменнен жоғары қарай назар аудару механизмін, кеңістіктік және уақытша назарды модельдеуге күш салынды. Мұндай процесс визуалды айқындықты анықтау деп те аталады. Жалпы алғанда, төменнен жоғары қарайғы айқындықты еліктейтін екі түрлі модель бар. Бір әдіс кеңістіктік контрастты талдауға негізделген: мысалы, орталық-айнала механизмі масштаб бойынша айқындықты анықтау үшін қолданылады, бұл болжамды нейрондық механизмға сүйенеді. Екінші әдіс жиілік доменін талдауға негізделген. Олар амплитудалық спектрді сирек кездесетін мәндерге айқындықты тағайындау үшін пайдаланғанда, Guo және авторлар оның орнына фазалық спектрді қолданды. Жақында Ли және авторлар амплитудалық және фазалық ақпаратты пайдаланатын жүйені ұсынды. Мұндай тәсілдердің көптеген негізгі шектеулері – олардың есептеу күрделілігі, тіпті қазіргі заманғы компьютерлік жабдықтарда да нақты уақыт өнімділігіне жетпейді. Басқа зерттеулер айқындық пен оған байланысты жылдамдық-дәлдік құбылыстары градиенттік төмендеу арқылы тану процесінде анықталатын негізгі механизмдер болуы мүмкін екенін көрсетеді, олар кеңістіктік сипатқа ие болуы міндетті емес.