Кіріспе

Борис Иванович Николаевский (Бори́с Ива́нович Никола́евский) (20 қазан 1887 – 22 ақпан 1966) – орыс марксистік белсендісі, архивист және тарихшы. Николаевский 20 ғасырдың басты меншевик зиялыларының бірі ретінде танымал.

Алғашқы жылдар

Борис Николаевский 1887 жылғы 20 қазанда Башкириядағы Белебей қаласында, сол кезде Ресей империясының құрамында болған жерде дүниеге келді. Ол грек тегінен таралған православие дінінің священнигінің жеті баласының үлкені болды. 14 жасында радикалды саясатқа қызығушылық танытты, осы себепті Самарадағы гимназиядан "жаман саяси ықпал" еткені үшін шығарылды. Оның отбасы Уфаға көшіп, онда Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының большевиктер қанатына қосылды, бірақ жас кезінде меньшевиктерге ауысты. 1904 жылы тұтқындалды, осылайша 16 жасында білімі аяқталды. Кейін тағы жеті рет тұтқындалып, үш рет патша үкіметі тарапынан Сібірге жер аударылды. Николаевский Берлинге қоныстанды, онда меньшевиктер партиясының Шетелдік делегациясының мүшесі болды және кеңес коммунизмінің жетекші тарихшыларының бірі ретінде танылды. Ол Маркс-Энгельс институтымен байланыста болды, содан кейін Амстердамдағы Халықаралық әлеуметтік тарих институтының директоры болды, ол Социалистік Интернационалдың архивтерін сақтап тұрды. Бұхариннің өмірбаянын жазған автор оны "30-шы жылдардағы кеңес саясаты туралы біліміміздің маңызды құжаты және көзі" деп сипаттады. Бірақ бірнеше жылдан кейін Бұхариннің әйелі, күйеуімен бірге Парижде болған, хатты "алдану" деп айыптады және Бұхарин Николаевскиймен куәгерлердің қатысуымен сөйлескенін жоққа шығарды. Ол Николаевскийдің күйеуін қауіпке тікелегеніне ашуланды. 1938 жылғы наурыз айында Бұхарин сотталу кезінде Николаевскиймен "контрреволюциялық әңгімелер" өткізгенін мойындауға мәжбүр болды. Келіссөздер Сталиннің Николаевский талап еткен бағаны қабылдамауына байланысты сәтсіз аяқталды. 1936 жылғы қараша айының басында Лев Троцкийдің ұлы Лев Седов және Марк Зборовский атты әріптесі, "Этьен" есімімен танымал, Троцкийдің құжаттарын Николаевскийге 7, rue Michelet, Париж мекенжайында сақтау үшін тапсырды. Бір аптадан кейін ұрылар кіріп, ақша мен құндылықтарға тиіспей, құжаттарды ұрлап кетті. Француз полициясы Седовты сұраққа тартып жатқанда, ол ұрлықты НКВД жасаған болуы керек деп мәлімдеді. Ол Николаевскийдің оларды немқұрайлы сөйлеу арқылы ескертіп жібергенін күдіктенді. Шындығында, Зборовский кейін НКВД агенты екені анықталды. Николаевский "Карл Маркс: Адам және жауынгер" кітабының авторы, ол алғаш рет 1933 жылы неміс тілінде жарық көрді. Оны Отто Мэнчен Хельфен ағылшын тіліне аударған және 1936 жылы жариялаған. Кейбір ағылшын тіліндегі басылымдар алғашқы басылымнан алынып тасталған жазбаларды, қосымшаларды және әдебиеттер тізімін қайта жақсартты. Николаевский 1948 жылы Дэвид Даллинмен бірге "Совет Одағындағы мәжбүрлі еңбек" кітабын жазды, ол КСРО-ның еңбек лагерьлері жүйесінің ауқымы туралы шындыққа сай және құжатталған мәліметтерді берген алғашқы кітаптардың бірі болды. Оның басқа да еңбектері "Билік және кеңестік элита" және "Асеф тыңшы" болды. Ол сонымен қатар "Большевистік орталық тарихы туралы" эссе және Георгий Маленковтың аяқталмаған өмірбаянын жазды. Николаевский 1942 жылы АҚШ-қа эмиграциялады, ол қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрып, әртүрлі американдық университеттерде дәріс оқыды және Гувер институтының мұрағатының кураторы болып қызмет етті. Оның революциялық құжаттардың кең жинағы қазір Калифорния штатының Пало-Альто қаласындағы Гувер институтының мұрағатында сақталады.

Отбасы

Николаевскийдің інісі Владимир, 1924-1930 жылдары Кеңес үкіметінің басшысы болған Алексей Рыковтың қарындасына үйленген еді.

Өлім және мұра

Николаевский 1966 жылдың 21 ақпанында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде 78 жасқа толыпты. Ол Калифорния штатының Пало-Альто қаласындағы Алта-Меса зиратына жерленді.