Кіріспе

Шида Картлидегі Метехи (Metechi; ) – Грузияның Тбилиси қаласындағы тарихи аудан, Мтквари өзенін бақылайтын биік жартаста (42.92N 44.34E) орналасқан. Ауданның ішінде сол аттас Метехи Вознесение шіркеуі бар.

Тарих

Бұл аудан қала аумағындағы ең ерте қоныстанған жерлердің бірі болды. Дәстүрлі айтуларға сәйкес, патша Вахтанг I Горгасали мұнда шіркеу және бекініс салған, ол сонымен қатар патшаның резиденциясы ретінде де пайдаланған. Метехи атауы 12 ғасырға дейін жетеді және сөздік мағынасында «сарай төңірегіндегі аумақ» дегенді білдіреді. Дәстүр бойынша, осы жерде 5 ғасырдағы шейіт әйел, қасиетті Шушаник жерленген. Дегенмен, бұл құрылыстардың ешқайсысы 1235 жылғы моңғол шапқыншылығынан зардап көрмеді. Қазіргі Метехи Ассампция шіркеуі, төбеде орналасқан, шамамен 1278-1284 жылдары грузин патшасы Димитрий II салған және грузин православие шіркеуінің ерекше мысалы болып табылады. Кейін ол бірнеше рет зақымданып, қайта жаңартылды. Сафавид тағайындаған вали/патша Ростом (1633-1658 жылдары билік еткен) шіркеу төңірегіндегі аумақты мықты цитадельмен нығайтып, ирандық әскерлермен күзетті. Ресей үкімдігі кезінде (1801 жылы орнатылған) шіркеу діни мақсатын жоғалтып, казарма ретінде пайдаланылды (Р. Г. Суни, 93-бет). 1819 жылы цитадель бұзылып, оның орнына жаңа ғимарат салынды, ол совет кезеңіне дейін жаман атқа ие түрме ретінде қызмет етті және 1938 жылы ғана жабылды. Ұлы тазалау кезінде грузин коммунистік басшысы Лаврентий Павлович Берия да шіркеуді жоюды жоспарлаған, бірақ суретші және өнер коллекционері Димитрий Шеварднадзе бастаған грузин зиялыларының қарсылығына тап болды. Берия олардың өтініштеріне жауап беріп, шіркеудің кішкентай макетін сақтау жеткілікті екенін айтты, содан кейін Шеварднадзеге жеке түрде, егер ол шіркеуді сақтауға тырыспаса, болашақ мұражайдың директоры болып тағайындалатынын мәлімдеді. Суретші бас тартты және түрмеге қамалып, өлім жазасына кесілді (Ами Найт, 84-бет). Бірақ ғимарат сақталды. Совет кезеңінің соңында шіркеу театр ретінде пайдаланылды. 1961 жылы шіркеу алдында мүсінші Эльгужа Амашукелидің патша Вахтанг I Горгасланды атта көрсеткен ескерткіші орнатылды. 1980 жылдардың соңында Грузияның Католикос-Патриархы Илия II шіркеуді Грузия Патриархатына қайтару мақсатымен халықтың қолдауына ие болған науқанды бастады. Грузияның болашақ президенті, белгілі диссидент Звиад Гамсахурдия осы талапты қолдап, аштық жариялады. Жергілікті коммунистік басшылардың бастапқы қарсылығына қарамастан, шіркеу 1988 жылы қайтадан діни қызметін бастады.

Сәулет

Метехи шіркеуі – крест-күмбезді шіркеу. Орта ғасырлар бойында бұл стиль кең таралған болғанымен, Метехи шіркеуі шығыс қасбетіндегі үш ілгекті апсидасы және күмбезді қолдауға арналған төрт жеке тірегімен анахронизмге жатады. Шіркеу кірпіштен және кестеленген тастан салынған. 17, 18 және 19 ғасырлардағы қалпына келтіру жұмыстарында негізінен кірпіш қолданылды. Фасадтың көп бөлігі тегіс, әсемдемелік элементтер шығыс апсидаларының терезелерінің айналасында шоғырланған. Қалқалардың астындағы көлденең жолақтар барлық төрт жағын айналып өтеді және біріктіруші элементтердің рөлін атқарады. Бас кіреберістің солтүстік портигі кейіннен салынған жоқ, шіркеудің қалған бөлігімен бірге салынған. Аңыз бойынша, Метехи жартасы Тбилисинің қасиеттісі Хабоның (8 ғасыр) шейіт болған жері болған. Оның құрметіне жартастың етегінде кішкентай шіркеу салынуда. Жартас 1951 жылы екі ескі көпірдің орнына салынған темір бетон көпір арқылы Мтквари өзенінің қарсы жағындағы оң жағалауымен байланыстырылған. Өкінішке орай, көпір салынысымен 17-19 ғасырлардағы әртүрлі құрылымдар мен ғимараттардың бірегей кешені қирады. Жақында қала әкімдігі Ескі Тбилисидің осы бөлігін 20 ғасырдың бірінші жартысындағы түріне келтіру ниетін жариялады.