Кіріспе
Ежелгі Кария грек қаласы, Кария қаласы Каунос (Карий: Kbid; Ликий: Xbide; Қаланың екі порты болды: Küçük Kale-нің оңтүстік-шығысындағы оңтүстік порт және оның солтүстік-батысындағы ішкі порт (қазіргі Sülüklü Göl, Суқұйлар көлі). Оңтүстік порт қаланың негізі қаланғаннан бастап шамамен эллинистік дәуірдің соңына дейін пайдаланылды, содан кейін кептіруіне байланысты қолжетімсіз болды. Ішкі немесе сауда портын тізбектермен жабуға болады. Бұл порт Каунос тарихының соңғы күндеріне дейін қолданылды, бірақ дельтаның және порттардың толуына байланысты Каунос сауда порты ретіндегі маңызды функциясын ұзақ бұрын жоғалтты. Түрік тайпалары Карияны басып алғаннан кейін және 15 ғасырдағы ауыр малярия эпидемиясынан кейін Каунос толығымен тасталып кетті. 1966 жылы профессор Баки Оюн ежелгі Каунос қазбаларын бастады. Қазба жұмыстары бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді және қазір профессор Ченгиз Ишик басқарады. Археологиялық зерттеулер Каунос қаласымен ғана шектелмейді, сонымен қатар жақын жерлерде де жүргізіледі, мысалы, Султания шипажайының жанында, онда бұрын Лето құдайына арналған киелі орын болған.
the ancient city of Caria
Kaunos (Carian: Kbid;
Lycian: Xbide; The city had two ports, the southern port at the southeast of Küçük Kale and the inner port at its northwest (the present Sülüklü Göl, Lake of the Leeches). The southern port was used from the foundation of the city till roughly the end of the Hellenistic era, after which it became inaccessible due to its drying out. The inner or trade port could be closed by chains. The latter was used till the late days of Kaunos, but due to the silting of the delta and the ports, Kaunos had by then long lost its important function as a trade port. After the capture of Caria by Turkish tribes, and the serious malaria epidemic of the 15th century AD, Kaunos was completely abandoned. In 1966, Prof. Baki Öğün started the excavations of ancient Kaunos. These have been continued up to the present day, and are now supervised by Prof. Cengiz Işık. The archeological research is not limited to Kaunos itself, but is also carried out in locations nearby e. g. near the Sultaniye Spa where there used to be a sanctuary devoted to the goddess Leto.
Атауы
Қала көбінесе грекше атауымен, Каунос (Καῦνος) деп белгілі болды. Римдіктер Каунос қаласын латын тілінде Caunus деп атады. Каунос қаласының кария тіліндегі аты Кбид (кария әліпбиінде 𐊼𐊬𐊹𐊢) болды. Каунос тұрғыны, "кауниан" деп аталатын, Кбдин (көпше түрі Кбдинш, 𐊼𐊬𐊢Ε𐊵𐊯) деп аталды. Бұл жергілікті атаулар күміс монеталарда және тас жазуларында қолданылды. Бұл атау эллинистік кезеңде қолданыстан шықты.
Мифология
Мифология бойынша, Каунос қаласын Каунос патшасы, Кария патшасы Милет пен Киананың ұлы және Аполлонның немересі салды. Кауностың Библис есімді егіз қарындасы болған, ол оған туысқандық емес, терең махаббат сезімімен байланысты еді. Ол өзінің сезімдері туралы хат жазып ағасына жібергенде, ол бір топ ізбасарымен бірге басқа жерге қоныс аударуға шешім қабылдады. Оның егіз қарындасы қайғыдан есінен шығып, оны іздеуге шығып, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. Аңыз бойынша, оның жасынан Калбис өзені пайда болды.
Тарих
Каунос археологиялық қазбаларындағы ең көне жәдігер – б.з.б. 9-ғасырға, тіпті одан да ертерек кезеңге жататын протогеометриялық амфораның мойны. Қала қабырғаларының батыс қақпасынан табылған мүсін, импортталған аттикалық керамиканың сынықтары және Оңтүстік-Шығыс бағытындағы қала қабырғалары б.з.б. 6-ғасырда адамдар тұрғандығын көрсетеді. Алайда, Каунос қаласының өзіндегі сәулеттік ескерткіштердің ешқайсысы б.з.б. 4-ғасырдан бұрынғы кезеңге жатпайды.
Бірінші парсы билігі
Каунос туралы алғаш рет Геродот өзінің "Тарихтар" кітабында айтқан. Ол персиялық генерал Харпагтың б.з.д. 546 жылы Персия шапқыншылығы кезінде ликиялықтарға, карийліктерге және кауниялықтарға қарсы жорыққа шыққанын баяндаған. Геродоттың сөзінше, кауниялықтар Харпагтың шабуылына күшпен қарсы тұрды, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. Кауниялықтар өздері Критен шыққан десе де, Геродоттың ойынша, кауниялықтар осы аймақтың түпкі тұрғындары болуы ықтимал, себебі оның өзінің карий тілі мен кауниялықтардың тілінің ұқсастығы бар еді. Дегенмен, ол кауниялықтардың өмір салты мен олардың көршілері – карийліктер мен ликиялықтардың өмір салты арасында зор айырмашылықтар бар екенін атап өтті. Олардың ең көзге түсетін айырмашылығы – әлеуметтік ішімдік ішу. Ауыл тұрғындары, ерлер, әйелдер және балалардың барлығы бір стақан жақсы шарап ішу үшін жиналатын болған, бұл кең таралған әдет еді. Бұл жерде б.з.д. 400 жылға дейінгі қарий тілінде жазылған маңызды жазулар табылды, оның ішінде 1996 жылы грек және қарий тілдеріндегі екі тілді жазу да бар еді. Олар қарий әліпбиін түсіндіруге көмектесті.
Грек ықпалы
Екінші парсы соғысында Ксеркс І жеңілгеннен кейін және парсылар Анатолияның батыс жағалауынан бірте-бірте шегінгеннен кейін Каунос Делиан лигасына қосылды. Бастапқыда олар тек 1 талант салық төлеуге міндетті болды, бірақ б.з.д. 425 жылы бұл сома 10 есеге артты. Бұл сол кезде қаланың дамып, гүлденген порқа айналғандығын көрсетеді, мүмкін, ауыл шаруашылығының өркендеуі және Каунос экспорттық тауарларына – тұз, тұздалған балық, құлдар, қарағай шайыры және қара мастика – қайық жасау мен жөндеуге қолданылатын қараңғылау материалдың шикізаты, сондай-ақ кептірілген өріктерге деген сұраныс артуының нәтижесінде. Б.з.д. V және IV ғасырларда қала эллиндік ықпалдың күшеюіне байланысты өзінің ежелгі атауы Кбидке балама ретінде Каунос атауын қолдана бастады. Қаланың негізі туралы миф осы кезеңде пайда болған болуы мүмкін.
Екінші парсы билігі
387 ж.б.д. Антальцида бейбітшілігінен кейін Каунос тағы да парсы билігіне қарады. Парсы билеушілері Кауносты Кария провинциясына қосып алған кезеңде қала күрт өзгерді. Бұл әсіресе сатрап Маусолос билік құрған жылдарында (б.з.д. 377–353 жж.) айқын байқалды. Қала кеңейтіліп, үлкен аумақты қоршаған қабырғалармен және жартастармен жабдықталды. Қала біртіндеп грек сипатына ие болды, оған агора және грек құдайларына арналған ғибадатханалар салынды. 334 ж.б.д. Ұлы Александрдың жорығы қаланы Македония империясының билігіне өткізді.
Эллиндік кезең және Рим билігі
Александр қайтыс болғаннан кейін Каунос, стратегиялық орналасуының арқасында, Диадохилер арасында даулы аймаққа айналып, Антигонидтер, Птолемейлер және Селевкидтердің қолына ауысты. Еллендік патшалықтар арасындағы келіспеушіліктер Рим Республикасына аймақтағы ықпалын кеңейтіп, көптеген еллендік патшалықтарды бағындыруға мүмкіндік берді. 189 ж.б. Рим сенаты Кауносты Родос билігіне бағындырды. Ол кезде ол Родос Пераясы деп белгілі болды. 167 ж.б. бұл Каунос және Батыс Анатолиядағы басқа да қалалардың Родосқа қарсы көтерілісіне әкелді. Соның салдарынан Рим Родосты міндеттерінен босатты. 129 ж.б. римдіктер Азия провинциясын құрды, ол Батыс Анатолияның көп бөлігін қамтыды. Каунос осы провинцияның шетінде орналасып, Ликияға қарасты болды. 88 ж.б. Митридат провинцияға шапты, римдіктердің одан әрі кеңеюін тоқтатуға тырысты. Каундықтар оған қосылып, қаланың барлық римдік тұрғындарын өлтірді. 85 ж.б. бейбітшілік орнағаннан кейін олар бұл әрекеті үшін римдіктерден жаза алды, және Каунос қайтадан Родос басқаруына берілді. Рим үкімдігі кезеңінде Каунос дамыған теңіз портына айналды. Қаланың амфитеатры кеңейтіліп, римдік моншалар мен палаэстра салынды. Агорадағы бұлақ жаңартылып, жаңа ғибадатханалар бой көтерді.
Византия дәуірі
Каунос ерте христиан дініне көшті, ал Рим империясы христиан дінін ресми түрде қабылдағанда оның аты Каунос Хегия деп өзгертілді.