Кіріспе

Сапотектердің жыныстық идентификациясы Оахаканың (Оңтүстік Мексика) сапотек мәдениеттерінде, муксе (мукше деп те жазылады) – туғанда ер адам ретінде тағайындалған, бірақ әйелдерге тән киім киіп, мінез-құлық көрсететін, үшінші жыныс ретінде қарастырылатын адам.

Этимология

Сапотек сөзі испан тіліндегі "әйел" сөзінен туындаған деп саналады. 16 ғасырда x әрпі "ш" дыбысына ұқсас естілген (қараңыз).

Сапотек мәдениетіндегі жыныстық қатынас және жеке тұлға

Мексиканың көпшілік метиз мәдениетіне қарағанда, Техуантепек аймағындағы халықтың басым бөлігі – елдің түпкі халықтарының бірі саналатын сапотектер. Мұнда гомосексуалдар, әйелдікке бейім ерлер және трансгендер әйелдер Мексиканың басқа аймақтарына қарағанда аз қарсылыққа тап болады. Бір зерттеуде 1970 жылдардың басында Техуантепек аймағындағы сапотек қауымдастығының ерлердің 6 пайызы мукс екені анықталған. Теотитлан-дель-Валледегі зиза’алар сияқты, сапотек қауымдастықтарының басқа да топтары үшінші жыныс роліне ие. Мукс ретінде танылатын адамдардың нақты саны белгісіз, бірақ мукс дегеніміз не, дегенде көп пікірталас болады. Кейбіреулер, егер адам Техуантепек аймағында тумаса, мукс емес дейді. Егер сіз ауылдан тыс жерде туылсаңыз, гей екеніңізді және мукс мәртебесіне ие бола алмайтыныңызды айтады. Кейбіреулері әйелдерге үйленеді және балалары болады, ал енді біреулері жыныстық немесе романтикалық қатынас үшін еркектерді таңдайды. Антрополог Линн Стивеннің сөзіне сүйенсек, мукс "әйелдерге тән кейбір жұмыстарды жасай алады, мысалы, үй алтарьларын безендіру немесе тігіс тігу, ал басқалары әшекей жасау сияқты еркектерге тән жұмыстармен айналысады". Мукс vestidas (әйел киімі киген) немесе pintadas (еркек киімі киіп, макияж жасаған) болуы мүмкін. Үшінші гендерлік жүйе испан отарлауынан бұрын пайда болғанмен, мукстің әйелдер киімін киюі 1950 жылдары басталған және бүгінгі күнгі жас буынның көп бөлігі vestidas болып табылады. Қазіргі сапотек мәдениетінде олардың әлеуметтік статусы туралы әртүрлі мәліметтер бар. Ауылдық қауымдастықтарда мукс кемсітілмей, құрметпен қарастырылады, ал үлкен, батыстық қалаларда, әсіресе ер адамдар тарапынан, католицизмнің әсерінен туған көзқарастарға байланысты кемсітушілікке тап болуы мүмкін. Мукс көбінесе қоғамның кедей топтарынан шығады. Аймақтың бай қауымдастықтарындағы гендерлік вариация және бір жынысты құмарлық гей, бисексуал және трансгендерлердің батыстық классификациясына көбірек сәйкес келуі мүмкін. Мұндай адамдар өздерін жасыруға бейім. Осыған қарамастан, мукс дәстүрлі түрде сәттілік әкеледі деп есептеледі, және қазір олардың көпшілігі кеңседе жұмыс істейді немесе саясатқа қатысады. Антрополог Беверли Чинас 1995 жылы былай түсіндірді: "Сапотек мәдениетінде гендерді немесе сексуалдық бағдарды таңдау мүмкін еместігі туралы ой, адам терісінің түсін таңдай алатындай абсурдты". Көптеген адамдар дәстүрлі түрде өз гендерін Құдай берген нәрсе деп санайды (ер немесе әйел, немесе мукс), және мукстардың көпшілігі гендерлік операция жасағысы келмейді. Олар көбінесе гендерлік дистрестен зардап шекпейді. Батыс қоғамдарындағыдай "жасыру" үшін көп қысым жоқ. Линн Стивен былай деп жазады: "Мукс еркектерді "гомосексуалдар" деп атамайды, бірақ гендерлік қасиеттеріне негізделген жеке категорияны құрайды. Адамдар оларды еркек денесі бар, бірақ көптеген еркектерден өзгеше эстетикалық, еңбек және әлеуметтік дағдылары бар деп қабылдайды. Олар әйелдерге тән кейбір қасиеттерге ие болуы мүмкін немесе еркектер мен әйелдердің қасиеттерін біріктіруі мүмкін". Егер олар жыныстық серіктес ретінде еркектерді таңдаса, екеуі де гомосексуал деп есептелмейді.

Белгілі тұлғалар

2003 жылы 25 жастағы Амаранта Гомес Регаладо Ючитан-де-Сарагоса қаласынан Оахака штатындағы сайлауда «Мексика Посибиль» партиясынан конгресске кандидат ретінде халықаралық деңгейде танымал болды. Оның кең ауқымды бағдарламасында марихуана мен абортты қылмыстан босату туралы ұсыныстар болды. Лукас Авендано – жаңағы ғана көзге түсіп келе жатқан перформанс суретшісі, оның соңғы жұмыстары мексикалық ұлтшылдық бейнелеріне, әсіресе сапотек техуана әйелдеріне қатысты квир перформанстық араласуды құрайды. Авендано – тамақ дарыбының аралығында дүниеге келген, ол мукс ерекшелігінің күрделі бейнесін көрсетеді. Оның киім ауыстырып ойнауы ритуалдық билерді автобиографиялық эпизодтармен және көрермендерді қатыстыратын іс-әрекеттермен үйлестіреді, бұл гейлерге достық қанағат ететін туған жер мәдениеті туралы кең таралған пікірге қарсы тұруға және өзін-өзі құрметпен қабылдау арқылы ауырсыну мен жалғыздықпен күресетін өмірлердің бар екенін көрсетуге бағытталған. Алекс Ороско – актриса, драматург және театр режиссері, ол «Балана» атты Оахака штатындағы мукс секс-жұмыскерлері туралы монологымен бірнеше аймақтық жүлделерді жеңіп алды. Марвен – тамақ сатушы, көбінесе оны «v=sup» деген бизнес атымен таниды. Оның ең алғашқы көзге түскен сәті – 2016 жылғы Гей-парадта тамақ сату кезінде түсірілген вирусқа айналған видео. Содан бері ол үлкен танымалдыққа ие болып, көптеген БАҚ-та жарияланды. Ол 2019 жылғы Netflix құжаттық сериалы «Taco Chronicles»-тің 3-ші эпизодында пайда болды, онда ол өзінің бизнесі мен гендерлік идентиті туралы әңгімеледі. 2019 жылдың ақпан және шілде айларында полициямен бірнеше оқиғаға қатысқандығы туралы хабарлар тарады.