Митаннилық Киккулидің аттарды жаттықтыру туралы мәтіні
Kikkuli
Кіккулі – Мітанні елдік ат баптап оқытушы, б.з.д. 1400 ж. шамасындағы ежегіс Хетті тіліндегі көліктік аттарды оқыту туралы мәтіннің авторы. Археологиялық жазбалар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кикули – Хурридің "Митанни жерінің аттарды баптау шебері [ассуссани]" (LÚA AŠ ŠU UŠ ŠA AN NI ŠA KUR URUMI IT TA AN NI) және негізінен хетт тілінде (сондай-ақ сандар мен алынған сөздерде көрінетін ежелгі үнді-арий тілінде де) жазылған күймелік аттарды баптау туралы мәтіннің авторы, бұл мәтін Хетт жаңа патшалығы дәуіріне (шамамен б.з.д. 1400 жыл) жатады. Мәтін хетт (индоевропалық тіл) және хурри тілдерінің дамуы туралы ақпараттармен және мазмұнымен ерекше. Мәтін 1906 және 1907 жылдары Боғазқале және Ḫаттуша қазбаларында табылған клинопись тақташаларына жазылған.
Kikkuli was the Hurrian "master horse trainer [assussanni] of the land of Mitanni" (LÚA AŠ ŠU UŠ ŠA AN NI ŠA KUR URUMI IT TA AN NI) and author of a chariot horse training text written primarily in the Hittite language (as well as an Old Indo Aryan language as seen in numerals and loan words), dating to the Hittite New Kingdom (around 1400 BCE). The text is notable both for the information it provides about the development of Hittite, an Indo European language, Hurrian, and for its content. The text was inscribed on cuneiform tablets discovered during excavations of Boğazkale and Ḫattuša in 1906 and 1907.
Мазмұны мен ықпалы
Митанни жерінің атты баптау шебері Кикули былай дейді" (UM. МӘ КІ КІ КУ ЛУА АШ ШУ УШ ША АН НИ ША КУР УРУМИ ИТ ТА АН НИ). Кикулидің мәтіні осылай басталады. Мәтінде хеттік соғыс аттарын 214 күн бойы дайындаудың (жаттығу және тамақтандыру) толық жоспары жазылған. Кикули мәтіні жылқыны тәрбиелеуге емес, оның жағдайын жақсартуға толыққанды арналған. Митандықтар атты баптауда мойындалған көшбасшылар болды және Кикулиден алған білімдерінің арқасында хеттік соғыс арбалары қазіргі Түркия, Сирия, Ливан және Солтүстік Ирак аймақтарында империя құрды. Күтпеген нәрсе, олар қолданған тәртіпте қазіргі замандағы жарыс аттары, төзімділікке арналған жарыстарда және басқа да жарыстарда сәтті қолданылатын "интервалды жаттығу" техникаларына ұқсас әдістер болған, ал осы қағидалар соңғы 30 жылда ғана жылқы спорты медицинасы зерттеушілері тарапынан зерттелді. Кикули бағдарламасында прогрессия принципі, ең жоғары жүктеме жүйелері, электролиттерді толықтыру теориясы, фарлек жаттығулары, интервалдар мен қайталаулар сияқты қазіргі заманғы идеялармен салыстыратын "спорттық медицина" техникалары қолданылды. Бұл бағдарлама баяу қозғалатын бұлшық ет талшықтары көп жылқыларға арналған. Қазіргі заманғы дәстүрлі (интервалды емес) жаттығулардағыдай, Кикулидің аттары күнделікті кем дегенде үш рет қорада тұрып, сүртіліп, жылы сумен жуылып, сұлы, арпа және шөппен тамақтандырылды. Жылқыны баптаудың дәстүрлі әдістерінен айырмашылығы, оларға салқындату кезеңдері де қарастырылды. Сонымен қатар, әрбір жүгіру кезінде жылқыны ішінара демалдыру үшін аралық үзілістер қарастырылды және жаттығулардың қарқындылығы артқан сайын жүгіру аралықтары да ұзартылды. Бұл қазіргі заманғы интервалды жаттығулармен бірдей деңгейде. Дегенмен, Кикули аттарды арбаға жегудің орнына, оларды троты мен жүгіру кезінде ұзақ уақыт жетелеп жүрді. 1991-1992 жылдары Австралиядағы Жаңа Англия университетінің докторы А. Найланд, мәтінде көрсетілген 7 айлық мерзімде араб жылқыларын пайдаланып, Кикули мәтінін толыққанды қайта жасайтын тәжірибе жүргізді. Нәтижелері "The Kikkuli Method of Horse Fitness Training" еңбегінде жарияланды, онда Найланд Кикулидің әдістері кейбір жағынан қазіргі заманғы әдістерден артық екенін мәлімдеді.
"Thus speaks Kikkuli, master horse trainer of the land of Mitanni" (UM. MA Ki ik ku li LÚA AŠ ŠU UŠ ŠA AN NI ŠA KUR URUMI IT TA AN NI). Thus begins Kikkuli's text. The text contains a complete prescription for conditioning (exercise and feeding) Hittite war horses over 214 days. The Kikkuli Text addresses solely the conditioning, not education, of the horse. The Mitannians were acknowledged leaders in horse training and as a result of the horse training techniques learned from Kikkuli, Hittite charioteers forged an empire in the area which is now Turkey, Syria, Lebanon and Northern Iraq. Surprisingly, the regime used 'interval training' techniques similar to those used so successfully by eventers, endurance riders and others today and whose principles have only been studied by equine sports medicine researchers in the past 30 years. The Kikkuli programme involved "sports medicine" techniques comparable to modern ideas such as the principle of progression, peak loading systems, electrolyte replacement theory, fartlek training, intervals and repetitions. It was directed at horses with a high proportion of slow twitch muscle fibres. As in modern conventional (as opposed to 'interval') training, the Kikkuli horses were stabled, rubbed, washed down with warm water and fed oats, barley and hay at least three times per day. Unlike conventional horse training, the horses were subject to warming down periods. Further, every example of cantering included intermediate pauses to relax the horse partially and as the training advanced the workouts include intervals at the canter. This is on the same level as the Interval training we use in modern times. However, Kikkuli made much use of long periods leading the horses at the trotting and cantering gaits rather than harnessing them to a chariot. Between 1991 and 1992, Dr A. Nyland, then of the University of New England, Australia, carried out the experimental replication of the entire Kikkuli Text over the 7 month period prescribed in the text with Arabian horses. The results are published in "The Kikkuli Method of Horse Fitness Training," in which Nyland claims Kikkuli's methods to be, in some ways, superior to its modern counterparts.