Білім беру ұйымдарының жіктелуі

Кіріспе

Білім беру мекемелерінің жіктелуі

Білім беру мекемелері көбінесе бірнеше өлшем бойынша жіктеледі. Ең маңыздысы – мекемедегі оқушылардың жасы немесе білім деңгейі, бірақ қаржыландыру көзі, ведомстволық қатыстылығы, сондай-ақ жыныс, нәсілдік немесе этникалық белгі бойынша шектелуі де жиі қолданылады.

Орта мектеп

Көптеген елдерде бастауыш мектеп пен орта мектеп арасында ресми "орта" буын жоқ, бірақ ондай елдерде "орта мектеп" осы буынды белгілейтін жалпы термин. Кейбір аймақтарда "жас мектеп" термині "орта мектеп" терминімен мағынасы бірдей қолданылады, ал басқалары деңгей (жас мектеп сәл жоғары) немесе стиль (жас мектеп орта мектеп үлгісімен жақын) тұрғысынан айырмашылықты сақтайды. Кейбір елдерде екі буын да бар, онда орта мектеп әдетте 5-6 сыныптарды, ал жас мектеп 7-8 сыныптарды қамтиды. Кейбір жерлерде "аралық" мектеп термині де қолданылады. Кейбір аймақтарда ресми орта мектеп жоқ, бірақ орта мектептерде "жас бөлімше" болады. Мұндай жағдай жекеменшік мектептерде жиі кездеседі. Англияда "дайындық мектебі" – орта мектептің нақты бір түрі.

Қаржыландыру көзі бойынша

Тағы бір маңызды жіктеуіш – мекеменің мемлекеттік қаржыландырылуы немесе қаржыландырылмауы. (1) Бұл халықаралық қолданыстағы қайшылықтармен күрделенеді. Мемлекеттік мектептер (немесе Ұлыбритания мен Ұлттар Достастығының бір бөлігіндегі Мемлекеттік мектептер) қаржыландырудың басым бөлігін үкіметтен алады. Көбісі барлық студенттерге ашық. Магниттік мектептер – мемлекеттік мектептердің бір түрі, онда оқуға қабылдау емтихан нәтижелеріне немесе іріктеуге байланысты. Кейбір жағдайларда нәсілдік немесе этникалық квоталар да қолданылады. Кейбір магниттік мектептер «емтиханға арналған мектептер» деп те аталады, олар мамандандырылған оқу бағдарламасын ұсынады және конкурстық қабылдау жүргізеді. 1990 жылдары пайда болған чартерлік мектептер АҚШ-тың көп бөлігінде және Канаданың Альберта провинциясында бар. Олар басқа мемлекеттік мектептер сияқты қаржыландырылады, бірақ кез келген мектеп округінен тәуелсіз, жеке қадағалау органдарымен басқарылады. АҚШ-та «Мемлекеттік мектептер» термині көбінесе мемлекеттік қаржыландырылатын университеттерге қатысты қолданылады. Кеңейтілген білім беретін мектептер – мемлекеттік мектептер, олар оқу жетістіктері мен қабілеттеріне қарай оқушыларды іріктемейді. Канадада «Жеке мектептер» – мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептер. Англияда академиялар – орталық үкіметтен тікелей қаржыландырылатын және өздерінің жұмыс істеу жолдарында кең операциялық және әкімшілік тәуелсіздікке ие мемлекеттік мектептер. Жаңа Зеландияда мемлекеттік интеграцияланған мектептер – бұрынғы жеке мектептер, олар елдің мемлекеттік білім беру жүйесіне еніп, мемлекеттік мектептерге айналды, бірақ діни немесе философиялық ерекшеліктерін сақтап қалды. Жеке мектептер немесе тәуелсіз мектептер (немесе Ұлыбритания мен Ұлттар Достастығының бір бөлігіндегі Мемлекеттік мектептер) – жеке (үкіметтік емес) ұйымға тиесілі және әдетте оқу ақысы арқылы қаржыландырылады. Приходтық мектептер – белгілі бір приходқа немесе қауымға қарасты мектептер немесе жалпы діни мектептер. Англияда «Грамматикалық мектеп» – қабілеті жоғары оқушыларға арналған мектептің нақты түрі. Англиядағы грамматикалық мектептер мемлекеттік секторда (яғни мемлекеттік қаржыландырылатын) немесе жеке секторда (яғни ақы төленетін) болуы мүмкін. Ескерту (1): Солтүстік Америкада толық мемлекеттік (немесе мемлекеттік) қаржыландыру көбінесе мемлекеттік мектепті білдірсе де, бұл әрқашан солай бола бермейді және мемлекеттік мектептің нақты анықтамасы емес. Үкімет жеке мектепке бару үшін студентке толық қаржылай көмек көрсете алады, мысалы, мектеп купондары арқылы, тіпті осындай мектептегі барлық студенттер үшін төлеуі мүмкін, бірақ ол жеке болып қалады, өйткені жеке ұйым мектепке ие және оны басқарады. Керісінше, «Мемлекеттік» мектеп жоғары оқу ақысын алуы және басқа жеке қаржыландыру көздерін іздеуі мүмкін, бірақ «Мемлекеттік» мектептің иесі және оны басқаратын (мысалы, мемлекеттік мектеп кеңесі немесе басқа мемлекеттік орган) болғандықтан «Мемлекеттік» болып саналады.

Another major classifier is whether the institution is state funded or not. (1) This is complicated by contradictory international usage. Public schools (or, in the U. K. and parts of the Commonwealth, State schools) receive nearly all their funding from the government. Most are open to all students. Magnet schools are a type of public school with enrollment restricted according to placement test scores or admission. In some cases, racial or ethnic quotas are also used. Some magnet schools are also called "exam schools" that offer a specialized curriculum and have competitive admission. Charter schools, which started in the 1990s, are in much of the United States and in Alberta, Canada. They are funded like other public schools, but are run independently of any school district, with separate oversight bodies. In the US, "State schools" refers chiefly to publicly funded universities. Comprehensive schools are state schools that do not select its intake based on academic achievement or aptitude. In Canada, "Separate schools" are publicly funded religious schools. In England, academies are state schools which receive their funding direct from central government and which are allowed a great deal of operational and administrative freedom in the way in which they operate. In New Zealand, state integrated schools are former private schools which have integrated into the country's state education system, becoming state schools but retaining their religious or philosophical character. Private schools or Independent schools (or, in the U. K. and parts of the Commonwealth, Public schools) are those owned by a private (non government) entity, and that normally receive some or all of their funding through tuition charged to individual students. Parochial schools are those attached to a particular parish or congregation, or possibly religious schools in general. In England, "Grammar school" is a specific type of school catering for the more able student. Grammar schools in England can be found either in the state sector (i. e., publicly funded) or in the private sector (i. e., fee paying schools). Note (1): While full public (aka state) funding generally denotes a public school in North America, technically this isn't always the case, and isn't the literal definition of a public school. A government may provide full funding for a student to go to a private school, such as school vouchers, even paying for all students at such a school, but it remains private, as a private organization owns and controls the school. Conversely, a "public" school may charge high fees, and seek other private funding sources, but be "public" by virtue of the "public" owning and controlling the school (e. g., it is owned by a public school board, or other public authority).

Жынысы бойынша

Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген мектептер жыныс бойынша бөлінетін (және әйелдерге қарағанда ерлерге арналған мектептер көп болған). Қазіргі заманғы қалыпты жағдай – мектептердің бірлесіп оқытуы; ағылшын тілді елдердегі мемлекеттік қаржыландырылатын мектептердің көп бөлігі сондай, бірақ бұл дүние жүзінде барлық жерде осылай емес. Көптеген жеке меншік мектептер, діни және дінсіз, әлі де бір жынысты болып қалады.

Ұрпақ, тіл, ұлт бойынша

ХХ ғасырдың ортасына дейін АҚШ-тың көптеген мектептерінде нәсілдік бөлініс ашық түрде сақталды. Қазір бұрынғыдай емес, бірақ бірқатар жоғары оқу орындары әлі де өзін «тарихи негр колледждері» деп атайды. Әлемнің көптеген аймақтарында әртүрлі этникалық топтар бірге өмір сүреді, әсіресе олардың арасында әртүрлі тілдер қолданылса, сол қауымдарға қызмет ету үшін параллель мектеп жүйелері жиі құрылады. Мұндай жүйелерді құруға түрлі себептер болуы мүмкін: егер параллель жүйелердің бірі екіншісінен нашаррақ болса, онда бұл жүйе қанаушылыққа алып келуі мүмкін, бірақ егер ол азшылық қауымына өз тілдерін, дәстүрлерін және нормаларын сақтап беруге мүмкіндік берсе, онда оны күшті деп санауға болады.

Тұрғын үй жағдайы бойынша

Мектеп-интернаттар – оқушылардың көпшілігі немесе барлығы мектепте тұратын мектептер. Интернат термині көбінесе жеке, көне және/немесе элиталық мектептерді білдіреді. Күндізгі мектеп – оқушылар тұрмайтын жеке меншік мектеп; бұл термин қалыпты жағдай емес кезде қолданылады және көптеген жеке мектептер интернат болған кезден бері пайда болған.

Бөлшектік бойынша

Селективті мектептер – жылдық қабылдау емтиханында сәтті нәтиже көрсеткен оқушыларды ғана қабылдайтын мектептер. Бұл мектептер көбінесе Австралиядағы ең жоғары рейтингтегі мектептер болып саналады және олар Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарында кеңінен таралған. Ішінара селективті мектептерде қабілетті оқушылар үшін арнайы үдемел сыныптар ашылады. Географиялық селективті мектептер белгілі бір аймақтан келген оқушыларды ғана қабылдайды. Кейде бұл мектептер аталған аймақтан тыс оқушыларды да қабылдауға рұқсат етеді.

Әр түрлі

Әскери мектептер – қатаң тәртіптік режимде жұмыс істейтін және әскери дайындықпен қатар, жалпы орта білім беретін орта мектептер. (Көбінесе АҚШ-та) Классикалық және христиандық мектептер білім беруді либералды өнердің ежелгі Тривиумы бойынша құрылайды. Олар көбінесе латын тілін, формалды логиканы және формалды риториканы оқуды талап етеді. Халықаралық мектептер – халықаралық білім беруді ілгерілететін мектептер. Көркемсурет мектебі – бейнелеу өнеріне басты назар аударатын білім беру мекемесі. Арнайы мектеп – ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға арналған мектеп. Мамандандырылған мектеп – белгілі бір салаға маманданған орта мектеп. (Ұлыбритания) Мамандандырылған мектеп – белгілі бір салаға маманданған орта мектеп. (АҚШ, бұрынғы КСРО) Баламалы мектеп – баламалы білім беретін мекеме. Зертханалық мектеп – университетпен, колледжмен немесе басқа да педагогтар даярлайтын мекемемен бірлесіп жұмыс істейтін және оқыту процесі үшін пайдаланылатын бастауыш немесе орта мектеп. К-12 мектебі – бастауыш және орта білім беретін мектеп. Ересектер орта мектебі – ересектерді оқытуға арналған орта мектеп. К-8 мектебі – бастауыш және негізгі білім деңгейіндегі сыныптарда оқытатын мектеп. (Көбінесе АҚШ-та)