Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзірбайжан мен Арменияның қауіпсіздік шарты
Azerbaijan Armenia security pact
Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференция (ЕҚЫҰ), қазір Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) 1992 жылы Нагорно-Карабах аймағы үшін Әзірбайжан мен Армения арасындағы қақтығысты бейбіт жолмен, келіссөздер арқылы шешуді ынталандыру мақсатында Минск тобын құрды.
The OSCE Minsk Group was created in 1992 by the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE), now Organization for Security and Co operation in Europe (OSCE), to encourage a peaceful, negotiated resolution to the conflict between Azerbaijan and Armenia over Nagorno Karabakh.
Іс-шаралар
2001 жылдың басында Армения, Әзірбайжан, Франция, Ресей және АҚШ өкілдері Париж және Флорида штатының Ки-Уэст қаласында кездесті. Бірақ Ки-Уэсттегі келіссөздер көбінесе құпия сақталды және одан әрі жалғастырылмады. 2002 жылғы 7 қазанда Кишиневте өткен ТМД саммитінде Армения және Әзірбайжан делегациялары Минск тобының бейбіт келіссөздердегі тиімділігін талқылады. Олардың сөзіне қарағанда, он жылдық ЕҚЫҰ аралықтасуы жеткілікті нәтиже бермеді. 2015 жылғы 19 желтоқсанда Армения Президенті Серж Саргсян мен Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев Швейцарияның Берн қаласында тең төрағалардың қолдауымен саммит өткізді. Президенттер зорлық-зомбылық қаупін азайту жұмыстарын қолдады және келісімге қол жеткізу үшін жұмысты жалғастыруға дайын екендерін растады. Ильхам Әлиев пен Серж Саргсян арасындағы Минск тобы ұйымдастырған соңғы саммит 2017 жылғы 16 қазанда Швейцарияның Женева қаласында өтті. Президенттер келіссөздер процесін күшейту және қақтығыс сызығындағы шиеленісті азайту үшін тиісті шаралар қабылдауға келісті.
In early 2001, representatives of Armenia, Azerbaijan, France, Russia and the United States met in Paris and in Key West, Florida. The talks in Key West however were largely kept secret and were not followed upon. On 7 October 2002 during the CIS summit in Chișinău, the usefulness of the Minsk Group in peace negotiations was brought up for discussion by both the Armenian and the Azerbaijani delegations. According to them the ten year long OSCE mediation had not been effective enough. On 19 December 2015, Armenian President Serzh Sargsyan and Azerbaijani President Ilham Aliyev held a summit in Bern, Switzerland under the auspices of the Co Chairs. The Presidents supported ongoing work to reduce the risk of violence and confirmed their readiness to continue engagement on a settlement. The last summit between Ilham Aliyev and Serzh Sargsyan, organized by Minsk Group, took place on October 16, 2017 in Geneva, Switzerland. The presidents agreed to take appropriate actions in order to reinforce the negotiations process and decrease tensions on the Line of Contact.
2020 жылғы Таулы-Қарабах соғысынан кейін
2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысынан кейін Әзірбайжан үкіметі ЕҚЫҰ Минск тобының енді Таулы Қарабақ дауына араласуы қажет емес деген позицияны қабылдады, себебі «ол мәселе шешілді». 2022 жылдың 12 қаңтарында жергілікті БАҚ өкілдеріне берген сұхбатында Ильхам Әлиев 30 жылдық тәжірибеден кейін Минск тобының тең төрағалары «зейнетке шығуға айналды» екенін және сондықтан «оларға зор денсаулық және ұзақ өмір тілеймін» деді. Ресей, АҚШ және Франция ұзақ жылдар бойы команда ретінде жұмыс істеген формат Ресей мен Батыс арасындағы геосаяси шиеленіс салдарынан тоқтап қалды. Ресейдің Сыртқы істер министрі Сергей Лавров 2022 жылдың 8 сәуірінде: «Осы топтағы біздің француз және американдық әріптестеріміз, Ресейге қарсы ынтамен және Ресей Федерациясымен байланысты барлық нәрсені жоюға тырысып, бізбен осы форматта байланыс жасамайтындарын мәлімдеді» деді. Алайда, бұл бейбітшілікке қатысты құрдымға алып кетпеді, себебі Еуропалық Одақ Армения мен Әзірбайжан арасындағы келісімді қамтамасыз ету үшін күш-жігерін күшейтті. 2022 жылдың сәуір айында ЕҚЫҰ Минск тобының Ресей, Франция және АҚШ тең төрағалары Арменияға сапар жасады. АҚШ Мемлекеттік хатшысының Еуропа және Еуразия істері жөніндегі көмекшісі Карен Донфрид 2022 жылдың 20 маусымында Әзірбайжан ЕҚЫҰ Минск тобының процесін қолдамаса да, АҚШ пен Франция оған қатысуын жалғастыратынын, соның ішінде Ресеймен ынтымақтастыққа дайын екендерін айтты. Сергей Лавров 2022 жылдың 24 маусымында Әзірбайжанға жасаған сапары барысында ЕҚЫҰ Минск тобының қызметі АҚШ пен Францияның бастамасымен тоқтатылғанын мәлімдеді. Әзірбайжанның Сыртқы істер министрі Жейхун Байрамов ЕҚЫҰ Минск тобының тең төрағалары арасындағы өзара іс-қимыл толығымен тоқтап қалғанын және бейбіт процестің жоқ форматқа тәуелді болуы мүмкін емес екенін атап өтті. 2023 жылдың 21 шілдесінде Шушада өткен мемлекеттік баспасөз конференциясында Ильхам Әлиев Әзірбайжан ЕҚЫҰ Минск тобының қайта жандануына ешқашан келіспейтінін мәлімдеді, «біз олардың іс-әрекеттері туралы жақсы естеліктерге ие емеспіз» және Минск тобының келіссөздер форматын қайта жандандыруға тырысу іс жүзінде мүмкін емес екенін айтты, бұл форматты «ұсқынсыз тостағанға» теңеді. 2023 жылдың 19-20 қыркүйегінде Әзірбайжанның Таулы Қарабақтағы әскери операциясынан кейін, нәтижесінде Арцах Республикасы таратылды, Әлиев 2024 жылдың 16 ақпанында ЕҚЫҰ Минск тобы мен басқа да ЕҚЫҰ механизмдерін ресми түрде таратуды талап етті.
After the 2020 Nagorno Karabakh war, Azerbaijani government took a position that OSCE Minsk Group should no longer be dealing with the Nagorno Karabakh conflict as "it has been resolved". Ilham Aliyev in his interview to the local media on January 12, 2022 said that after 30 years of experience, the Minsk Group co chairs "are on the verge of retirement" and therefore "he wishes them good health and a long life". The format where Russia, the US, and France worked as a team for a long period stalled due to geopolitical confrontation between Russia and the West. Russian Foreign minister Sergey Lavrov on April 8, 2022 said “Our so called French and American partners in this group, in a Russophobic frenzy and in an effort to cancel everything related to the Russian Federation, said that they would not communicate with us in this format." This, however, did not create a peacekeeping vacuum, as European Union has intensified its efforts to provide reconciliation between Armenia with Azerbaijan. In April 2022, the Russian, French and American co chairs of the OSCE Minsk Group visited Armenia. Karen Donfried, the US Assistant Secretary of State for European and Eurasian Affairs, said on 20 June 2022 that even if Azerbaijan does not support OSCE Minsk group process, the United States and France will continue participating in it, and that will include cooperation with Russia. Sergei Lavrov stated during his visit to Azerbaijan on 24 June 2022 that the OSCE Minsk Group ceased its activities at the initiative of the U. S. and France. Azerbaijan's foreign minister Jeyhun Bayramov also noted that interaction between the co chairs of the OSCE Minsk Group has been completely paralyzed and that the peace process cannot be held hostage to and be guided by a non existent format. Ilham Aliyev declared during a state sponsored press conference in Shusha on 21 July 2023, that Azerbaijan will never accept any revival of the OSCE Minsk Group, saying that "We don't have very good memories of their actions" and that steps to revive the Minsk Group negotiating format are practically impossible, likening the format to a "broken vase". After the Azerbaijani offensive in Nagorno Karabakh on 19–20 September 2023, which led to the dissolution of the de facto Republic of Artsakh, Aliyev called for officially abolishing the OSCE Minsk Group and a number of other OSCE mechanisms on 16 February 2024.
Бірлескен төрағалық ету үшін ұсынылған кандидаттар
2015 жылы Әзербайжан депутаты Азай Гулиев Түркия мен Германияны тең төрағалыққа қосуды ұсынды, ал Әзербайжанның сыртқы істер жөніндегі сарапшысы Русиф Гусейнов Қазақстанды Минск тобының қосымша тең төрағасы ретінде ұсынды. Оның пікірінше, Қазақстан – "посткеңестік кеңістіктегі ірі мемлекет, халқы мәдени жағынан әзірбайжандықтарға ұқсас, бірақ Армениямен бірге Кремль басқаратын бірнеше ұйымға мүше, және Таулы Қарабақ дауында тәжірибесі бар". АҚШ-тың Әзербайжандағы бұрынғы елшісі Мэтью Брайзаның айтуынша, Еуроодақ төрағалық етуі тиімдірек болар еді, себебі ол Еуропаның көп бөлігін қамтиды және Балқан аймағындағы ұқсас дауларды реттеу тәжірибесіне ие. Карнеги Еуропа институтының аға ғылыми қызметкері Томас де Ваал Францияның тең төрағалық лауазымын Германия немесе Швеция сияқты "Армения және Әзербайжанмен тепе-тең қарым-қатынас орнатқан" немесе Еуроодақтың біртұтас ұстанымын қолдайтын басқа еуропалық елге беруді ұсынды.
In 2015, Azay Guliyev, an Azerbaijani MP, proposed including of Turkey and Germany to the co chairmanship, whereas Azerbaijani foreign affairs expert Rusif Huseynov proposed Kazakhstan as an additional co chair in the Minsk Group as a "big actor in the post Soviet area with population culturally similar to the Azerbaijanis, but a member of several Kremlin led organizations together with Armenia" with previous experience in the Nagorno Karabakh conflict. According to Matthew Bryza, former U. S. Ambassador to Azerbaijan, the EU would make more sense as a co chair, because it would represent more of Europe and has experience mediating similar conflicts in the Balkans. Thomas de Waal, a senior fellow at Carnegie Europe, suggested that France leaves its co chair position in favour of another European country with "more balanced relations with Armenia and Azerbaijan", such as Germany or Sweden, or an EU wide position.
Халықаралық
Минск тобының бұрынғы АҚШ тең төрағасы Ричард Хогланд, Минск тобындағы жұмысын сараптап, топтың «өте аз нәтижеге қол жеткізгенін» жазды. Ол Минск тобының өзінің мақсатын қайта қарастыруын, мысалы, бекітілген өкілеттігіне сәйкес қайта құруға жағдай жасауын ұсынды, әйтпесе ол «халықаралық дипломатияның көңілсіз бұрышы» ретінде қалуы мүмкін. Минск тобының тағы бір бұрынғы АҚШ тең төрағасы Кэри Каваноның пікірінше, ұйымның консенсус негізінде шешім қабылдау жүйесі және айналмалы басшылығы оны бейбітшілікке қол жеткізу үшін «құрылымдық кемшіліктері бар» етіп көрсетті, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы бейбітшілікті жеңілдету үшін тиімдірек болар еді. Сарапшы Лоуренс Бройерс үшін Минск тобының болашағы әлі белгісіз, оның сәтсіздігіне өзін-өзі анықтау және аумақтық тұтастық принциптерін теңестіруге тырысудың нормативтік тұйықтығы сияқты факторлар себеп болды; оның құпия, шектеулі және жоғарыдан төменге қарайғы жұмыс істеу әдісі; сондай-ақ 2011 жылдан бері мағыналы дипломатиядан гөрі формалды дипломатияға бейімділігі, алыс астаналардағы сирек кездесетін саммиттер, олардың арасында өзара іс-қимыл болмағандықтан, бейбіт процесті Армения және Әзербайжан қоғамдарынан бөліп тастады. Бройерс Минск тобын «суық соғыстан кейінгі бірполярлы әлемнің туындысы» деп санайды, көпполярлы әлемге айналып келе жатқан қазіргі жағдайда.
Former US co chair of the Minsk Group Richard E. Hoagland, reflecting on his work with the Minsk Group, wrote that "very, very little ever got accomplished" by the group. He suggested that the Minsk Group redefine its mission, e. g. by enabling reconstruction to its approved mandate, otherwise it may continue as "an intriguing backwater of international diplomacy". According to Carey Cavanaugh, another former US co chair of the Minsk Group, the organization’s consensus based decision making process and its rotating leadership rendered it “structurally flawed” to act as a peacemaker, and the United Nations would have been a better option to facilitate peace. For analyst Laurence Broers, the Minsk Group’s future remains unclear, with its failure caused by factors like the normative ambiguity of its attempts to balance the countervailing principles of self determination and territorial integrity; its secretive, narrow and top down modus operandi; and its default to performative over substantive diplomacy since 2011, when occasional summits in far away capitals with little or no interaction in between made the peace process alien to Armenian and Azerbaijani societies. Broers considers the Minsk Group to be "an artifact of the post Cold War unipolar world" in the settings of growing multipolar world.
Әзірбайжанда
Әзірбайжанда ЕҚЫҰ-ның Минск тобына қатысты көңіл жоқ, үш төраға елде – Ресей, Франция және АҚШ-та ірі армян диаспораларының болуы, сондай-ақ Ресей мен Армения арасындағы стратегиялық одақ топтың бейтараптығына күмән тудырады. Топтың тиімсіздігіне сын Гейдар Әлиевтің кезінде басталып, одан кейін оның ұлы және жаңарушысы Ильхам Әлиев тарапынан да жалғасты. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы барысында Франция Әзірбайжанда ерекше қатаң сынға ұшырады, тіпті ЕҚЫҰ Минск тобының тең төрағасы лауазымын атқаруға лайық емес деп есептелді.
In Azerbaijan, OSCE's Minsk group is not popular, the presence of large Armenian diasporas in three co chair countries Russia, France, and the United States, strategic alliance between Russia and Armenia raising questions about fairness of the group. Criticism of the group for inefficiency started back in Heydar Aliyev's era, followed by his son and successor Ilham Aliyev. During the 2020 Nagorno Karabakh War, France received particularly harsh criticism in Azerbaijan, to the point of being viewed as "unworthy" to hold the position of the OSCE Minsk Group co chair.