Львов геттосы: Екінші дүниежүзілік соғысында нацистер құрған еврей геттосы, тарихы, тұрғындары, жойылған мерзімі және Бельзец лагеріне депортациясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс еврей геттосы
World War II Jewish ghetto
Львов геттосы (Лемберг геттосы; getto we Lwowie) – Польшаның нацистік оккупацияланған аумағындағы, Львов (қазіргі Львов, Украина) қаласындағы нацистік гетто. 1941 жылдың екінші жартысында құрылған бұл гетто 1943 жылдың маусым айында жойылды; оған дейін өлтіруден аман қалған барлық тұрғындары Бельжец қырып тастау лагеріне және Яновская концлагеріне депортацияланды.
The Lwów Ghetto (Ghetto Lemberg; getto we Lwowie) was a Nazi ghetto in the city of Lwów (now Lviv, Ukraine) in the territory of Nazi administered General Government in German occupied Poland. The ghetto, set up in the second half of 1941, was liquidated in June 1943; all its inhabitants who survived prior killings were deported to the Bełżec extermination camp and the Janowska concentration camp.
Өмірбаян
Львов (полякша: Lwów) – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 312 231 тұрғыны бар көпұлтты қала болатын. Қаланың 157 490 тұрғыны поляктардан тұратын болса, бұл халықтың 50 пайызынан астамды құрады, яһудилер 32 пайызды (99 595) және украиндықтар 16 пайызды (49 747) құрады. 1939 жылдың 28 қыркүйегінде, бірлескен совет-неміс басқыншылығынан кейін, КСРО мен Германия неміс-совет шекарасы туралы шартқа қол қойды, ол барлық ұлт өкілдерінің 13,5 миллион халқы тұратын Польшаның шамамен 200 000 км² (77 000 шаршы миль) аумағын Совет Одағына берді. Осыдан кейін Львов Совет Одағына қосылды. 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Совет Одағына шабуыл жасаған кезде қалада шамамен 160 000 еврей тұрды; 1939 жылдың соңында неміс оккупациясынан Польшадан келген еврей босқындарының келуіне байланысты бұл сан ондаған мыңға артты. Германия-Совет майданының бойында Совет құпия полициясы (НКВД) тұтқындарды жаппай өлтірумен айналысты, бұл кейіннен НКВД тұтқындарының жаппай қырғыны деп аталды. Қазіргі тарихшылардың бағалауынша, Батыс Украинадағы құрбандардың саны шамамен 10 000 мен 40 000 аралығында болды, олардың кем дегенде үштен екісі – этникалық украиндықтар.
Lviv (Polish: Lwów) was a multicultural city just before World War II, with a population of 312,231. The city's 157,490 ethnic Poles constituted just over 50 percent of the population, with Jews at 32 percent (99,595) and Ukrainians at 16 percent (49,747). On 28 September 1939, after the joint Soviet German invasion, the USSR and Germany signed the German–Soviet Frontier Treaty, which assigned about 200,000 km2 (77,000 sq mi) of Polish territory inhabited by 13.5 million people of all nationalities to the Soviet Union. Lviv was then annexed to the Soviet Union. At the time of the German attack on the Soviet Union on 22 June 1941, about 160,000 Jews lived in the city; the number had swelled by tens of thousands due to the arrival of Jewish refugees from German occupied Poland in late 1939. All along the German Soviet front, the Soviet secret police (the NKVD) engaged in mass murder of prisoners, in what later became known as the NKVD prisoner massacres. According to estimates by contemporary historians, the number of victims in Western Ukraine was probably between 10,000 and 40,000, with at least two thirds of them ethnic Ukrainians.
Неміс басқыншылығы және погромы
Львов 1941 жылдың 30 маусымының таңында неміс Вермахты басып алды. Сол күні немістер үш жергілікті түрмеден НКВД құрбандарының денелерін алып кету үшін еврейлерді күштеп жинады. 30 маусым күні таңертең қалада Украина халықтық милициясы құрылды. Оның құрамында немістермен бірге Краковтан келген ОУН белсенділері, Львовта тұратын ОУН мүшелері және жағын ауыстыруды шешкен, не совет полициясына сіңіп кеткен бұрынғы совет полицейлері болды. Келесі күні, 1 шілдеде, толыққанды қырғын басталды. Еврейлерді үйлерінен алып шығып, қолдарымен, тізелерімен көшелерді тазалауға немесе оларды коммунизммен байланыстыратын амалдарды орындауға мәжбүр етті. Еврейлер үш түрмеге әкелінуін жалғастырды, алдымен мәйіттерді қазып, содан кейін өлтірді. 2 шілдеде Айнзатсгруппа С-тің бөлімшелері келді, бұл кезде зорлық-зомбылық одан әрі күшейді. СС өлім жасағы бірнеше күн бойы жалғасқан жаппай қырғын операцияларын жүргізді. Екінші погром 1941 жылдың шілде айының соңғы күндері болды және оны өлтірілген украиндық көшбасшы және погромист Саймон Петлюраның есімімен "Петлюра күндері" деп атады. Бұл погромды нацистер ұйымдастырды, бірақ украиндықтар Львовтың еврей халқын толық жоюдың алғы шарты ретінде жүзеге асырды. Осы қырқында 5000-нан 7000-ға жуық еврейлер қатыгездікпен ұрып-соғылып, 2000-нан астамы өлтірілді. Бұған қоса, 3 мыңдай адам, көбіне еврейлер, қалалық стадионда неміс әскерімен атылды. Оның бұйрығымен 1941 жылдың 8 қарашасында қаланың солтүстік бөлігінде Гетто құрылды. 1941 жылдың 15 желтоқсанына дейін 80 000-ға жуық еврей сол жерге көшіп кетуге, ал барлық поляктар мен украиндықтар қаланы тастап кетуге бұйрық берілді. Замарстинов (қазіргі Замарстинів) маңы еврей кварталын құруға белгіленді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бұл Львовтың ең кедей маңының бірі болды. Неміс полициясы "көпір астындағы операция" деп аталатын операцияда "іріктеу" сериясын бастады. 5000 қарт және ауру еврей Пельтевна көшесіндегі теміржол көпірінің астынан өтіп бара жатқанда (еврейлер оны өлім көпірі деп атады) баяу қозғалып, қақпаға қарай бағытталды. Ақырында, 110 000-нан 120 000-ға дейін еврейлер жаңа геттоға күштеп орналастырылды. Бұл жердегі тұрмыс жағдайы өте нашар, сонымен қатар адам саны тым көп болды. Мысалы, еврейлерге бөлінген азық-түлік рационы неміс рационының 10%-ына және украин немесе поляк рационының 50%-ына тең деп есептелді. Немістер Jüdischer Ordnungsdienst Lemberg деп аталатын еврей полиция күшін құрды, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы қара көк түсті поляк полиция киімдерін киді, бірақ поляк белгілері Маген Дэвидке ауыстырылды және олардың киімдерінде әр түрлі орында J.O.L. әріптері болды. Оларға резеңке таяқтар берілді. Олардың қатарында 500-ден 750-ге дейін полиция қызметкері болды. Алайда, еврейлердің көпшілігі бұрын дайындалған жасырындыларға (бункерлер деп аталатын) жасырынуға тырысты. Көптеген ғимараттар бензинмен шашылып, өртеніп, еврейлерді жасырынған жерлерінен "алып шығу" үшін. Кейбір еврейлер қашып құтылуға немесе кәріз жүйесіне жасырынуға мүмкіндік алды. 1944 жылдың 26 шілдесінде Кеңес Қызыл Армиясы Львовқа кірген кезде қалада бірнеше жүз ғана еврей қалды. Олардың саны 200-ден 900-ға дейін (823-і Львовтағы Еврей Уақытша комитетінің, Tymczasowy Komitet Żydowski we Lwowie 1945 жылғы деректеріне сәйкес). Оның көрнекті тұрғындарының бірі - Хаим Видавский, ол заңсыз радио арқылы соғыс жаңалықтарын таратты. Польшалық олимпиадалық футболшы Леон Сперлингті 1941 жылдың желтоқсан айында геттода нацистер атып өлтірді. Нацистерді аңшы Саймон Визенталь соғыстан аман қалған Лемберг геттосының ең танымал еврей тұрғындарының бірі болды (оның "Біздің арамыздағы жазалаушылар" атты естеліктері көрсеткендей, ол украиндық полиция қызметкерінің араласуымен өлімнен құтылды), бірақ кейіннен геттода қалмай, концентрациялық лагерьге жеткізілді. Кейбір жергілікті бейтарап адамдар еврейлерге көмек көрсетіп, баспана беруге тырысты. Польшалық няня Казимера Назаревич еврей отбасымен бірге соғыс жылдары қызын қорғап, оның геттода тұтқындалған ата-анасына көмек көрсетті. Соғыстан кейін Назаревич "Халықтардың әділдері" атағын алғандардың бірі болды. Леопольд Соха мен Стефан Вроблевский, қалалық кәріз жүйесін ұстап тұрған жұмысшылар, геттоның жоюынан аман қалған 21 еврейге баспана ұйымдастырды; олардың 10-ы соғыстан аман қалды. Соха, Вроблевский және олардың әйелдері соғыстан кейін Әділ атақтарын алды. Тағы бір әділ адам Мирослав Кравчук таныстарының көмегімен өзінің бұрынғы еврей әйелін және олардың басқа да туыстарын мен таныстарын бағып, қорғады. Кравчук еврейлерге көмектескен деген күдікпен қамауға алынып, 6 ай түрмеде отырды.
Lviv was occupied by the German Wehrmacht in the early hours of 30 June 1941. That day, Jews were press ganged by the Germans to remove bodies of the NKVD's victims from the three local jails. During the morning of 30 June, an ad hoc Ukrainian People's Militia was formed in the city. It included OUN activists who had moved in from Kraków with the Germans, OUN members who lived in Lviv, and former Soviet policemen—who had either decided to switch sides or who were OUN members that had infiltrated the Soviet police. A full blown pogrom began on the next day, 1 July. Jews were taken from their apartments, made to clean streets on their hands and knees, or perform rituals that identified them with Communism. Jews continued to be brought to the three prisons, first to exhume the bodies and then to be killed. Sub units of Einsatzgruppe C arrived on 2 July, at which point violence escalated further. The SS death squad conducted a series of mass murder operations which continued for the next few days. A second pogrom took place in the last days of July 1941 and was named the "Petlura Days" after the assassinated Ukrainian leader and pogromist Symon Petliura. This pogrom was organized by the Nazis, but carried out by the Ukrainians, as a prologue to the total annihilation of the Jewish population of Lwów. Somewhere in the neighborhood of between 5,000–7,000 Jews were brutally beaten and more than 2,000 murdered in this massacre. In addition, some 3,000 persons, mostly Jews, were executed in the municipal stadium by the German military. On his orders the ghetto called Jüdischer Wohnbezirk was established on 8 November 1941 in the northern part of the city. Some 80,000 Jews were ordered to move there by 15 December 1941 and all Poles and Ukrainians to move out. Zamarstynów (now Zamarstyniv) neighborhood was designated to form the Jewish quarter. Before the beginning of World War II it was one of the poorest suburbs of Lwów. German police also began a series of "selections" in an operation called "Action under the bridge" 5,000 elderly and sick Jews were shot as they crossed under the rail bridge on Pełtewna Street (called bridge of death by the Jews) moving slowly toward the gate. Eventually, between 110,000 and 120,000 Jews were forced into the new ghetto. The living conditions there were extremely poor, coupled with severe overcrowding. For example, food rations allocated to the Jews were estimated to equal only 10% of the German and 50% of the Ukrainian or Polish rations. The Germans established a Jewish police force called the Jüdischer Ordnungsdienst Lemberg wearing dark blue Polish police uniforms from before World War II, but with the Polish insignia replaced by a Magen David and the new letters J. O. L. in various positions on their uniform. They were given rubber truncheons. Their ranks numbered from 500 to 750 policemen. However, most of the Jews were trying to hide themselves in earlier prepared hideouts (so called bunkers). In effect many buildings were suffused with gasoline and burned in order to "flush out" Jews from their hiding places. Some Jews managed to escape or to conceal themselves in the sewer system. By the time that the Soviet Red Army entered Lwów on 26 July 1944, only a few hundred Jews remained in the city. The number varies from 200 to 900 (823 according to data of Jewish Provisional Committee in Lwów, Tymczasowy Komitet Żydowski we Lwowie from 1945). Among its notable inhabitants was Chaim Widawski, who disseminated news about the war picked up with an illegal radio. Polish Olympic football player Leon Sperling was shot to death by the Nazis in the ghetto in December 1941. Nazi hunter Simon Wiesenthal was one of the best known Jewish inhabitants of Lemberg Ghetto to survive the war (as his memoirs The Executioners Among Us indicate, he was saved from execution by a Ukrainian policeman), though he was later transported to a concentration camp, rather than remaining in the ghetto. Some local gentiles attempted to aid and shelter the Jews. Kazimiera Nazarewicz, a Polish nanny hired by a Jewish family, sheltered their daughter throughout the war, and delivered aid to her parents who were imprisoned in the ghetto. After the war, Nazarewicz became one of the recipients of the Righteous Among the Nations title. Leopold Socha and Stefan Wróblewski, laborers maintaining the municipal sewage system, organized in their shelters for 21 one Jews who survived the ghetto's liquidation; 10 of them survived the war. Socha, Wróblewski and their wives received the Righteous titles after the war. Another Righteous, Miroslav Kravchuk, with the help of some acquaintances, shelter his Jewish ex wife, and some of their other family members and acquaintances. Kravchuk survived 6 month imprisonment by Gestapo following their arrest of him under the suspicion of him helping Jews.