Кіріспе
Баск мифологиясындағы табиғаттан тыс күштер иелері Соргинактар (түбір түрі: sorgin, жай күйі (бірлік): sorgina) – баск мифологиясындағы Мари қадірлісінің көмекшілері. Бұл атау баск тілінде сиқыршылар, дін қызметкерлері және дін қызметкерлеріне де қолданылады, сондықтан мифологиялық және нақты тұлғаларды ажырату қиын. Кейде Соргинактарды ламиактармен (нимфаларға ұқсас) шатастырады. Олармен бірге, әсіресе Жентилактармен бірге, Соргинактар жергілікті мегалиттерді салған деп есептеледі. Соргинактар Акеларреге қатысқан. Бұл құпия жиындар жұма күндері өтіп, Мари мен Сугардың жергілікті қасиетті үңгірде кездесіп, дауылдар тудыратыны айтылады.
Sorginak (root form: sorgin, absolutive case (singular): sorgina) are the assistants of the goddess Mari in Basque mythology. It is also the Basque name for witches, priests and priestesses, making it difficult to distinguish between the mythological and real ones. Sometimes sorginak are confused with lamiak (similar to nymphs). Along with them, and specially with Jentilak, sorginak are said often to have built the local megaliths. Sorginak used to participate in Akelarre. These mysteries happened on Friday nights, when Mari and Sugaar are said to meet in the locally sacred cave to engender storms.
Этимология
Атаудың этимологиясы даулы. Ортақ жұрнақ - джин (актер, egin: істеу) – осы тұста ғана келісім бар. Бір теория бойынша, "сор" сөзі "сорт" (бақыт) сөзінен шыққан, демек, оны "бақ шешуші" деп түсіндіруге болады. Екінші теорияға сәйкес, "сор" – "сорту" (жасау) сөзінің түбірі, сондықтан "соргин" сөзі сөзбе-сөз "жаратушы" дегенді білдіреді.
Басктың сиқыршыларына қарсы үлкен қуғын-сүргін
Орта ғасырдың соңында сиқыршылыққа қатысты бірнеше сілтемелер бар, бірақ олардың көпшілігі біреуді сиқыршылықпен айыптаған үшін төленген айыппұлдар еді. Бұл 16-шы және 17-ші ғасырларда испан инквизициясының құрылуымен және ерте жаңа заманды қамқан жалпыеуропалық сиқыршылық паникасымен өзгерді. 1512–21 жылдары Кастилияның басып алуына ұшыраған Наварра (және аз дәрежеде Баск елінің аймақтары) көптеген инквизициялық процестерге ұшырады, негізінен яһудилер мен мұсылмандарға қарсы, бірақ кейде баск соргинагтарына қарсы да болды. Ерекше маңызға ие болған 1610 жылғы Логроньо процесі Зугаррамурдидегі акеларреге бағытталды. Алдыңғы жылы, 1609 жылы, француз судьясы Пьер де Ланкре Лабурдада баск әйелдері мен дін қызметкерлеріне бағытталған ірі процесті бастады. Ол ақырында қуылды, бірақ көптеген өлім-жұлым мен азап-тозақтарға себеп болды. Сиқыршылық паникасы шекарадан тысқары тарады және испан инквизициясы араласпайынша жергілікті халық арасында сиқыршылыққа қатысты айыптаулар көбейді. Логроньо процесі 12 адамды өртеумен аяқталды (олардың бесеуі символдық түрде, өйткені олар процестің барысында жасалған азаптаулар салдарынан қайтыс болды) және Пиреней Наваррасын қиратты, сондай-ақ инквизицияның сиқыршылыққа қатысты айыптауларға деген көзқарасын қайта қарауға әкелді. Испания және Италия инквизициясы әдетте сиқыршылық және колдовствоға қатысты айыптауларға күдікпен қарады, ал орталықтандырылған мұндай институт болмаған басқа еуропалық елдермен салыстырғанда ұқсас процестер сирек кездесті.
Соргинакқа байланысты жерлер
Баск елінің барлық аймақтарында соргинактармен байланысты көптеген орындар бар, олар көбінесе Мари немесе басқа мифологиялық тұлғалармен де байланысты. Төменде ең белгілілерінің толық емес тізімі келтірілген:
Алау
Арамайо: Абаделауэта, Анботондо және Амезола жерлері, сондай-ақ Горбеа тауындағы белгісіз дала акеларрелер өткен орындар деп есептеледі. Маэцу: осы ауылдық Маргарита Жаури Зугарамурди келісімі ісінде Инквизиция тарапынан сотталған "құдайсыздықпен айыпталғандардың" бірі болды. Толық ақталғанына қарамастан, тұтқындалу мен азаптау оны соншалықты шаршатты, одан кейін көп ұзамай өзіне қол жұмсады. Уризахарра: Уркиза немесе Уркизо даласы жергілікті акеларре орны болған сияқты.
Гипускоя
Андоэйн: ежелгі көпірді сиқыршылар салған деседі. Атаун: Тхабалтхо (өзеншік жанында), Ираубельц (орман), Мендабита (көпір), Зелаун (жайлау), Артзат шаруашылығының жанындағы арна, Негарреги бұлағы және Данцалеку орны – барлығы соргинактар жиі баратын жерлер деп айтылады. Сонымен қатар, бірнеше жергілікті жерлер олардың есімін алып жүреді: Соргинитурри (сиқыршылар бұлағы), Соргинипелота (сиқыршылардың доп ойыны), Соргинзуло және Соргизулоэта (сиқыршылардың қуысы және қуыстар). Ацкоития: Кимутхо шаруашылығы. Бергара: Ицу тауы – акеларрелердің жергілікті орны. Еррентерия: осы ауылдың (қазір өнеркәсіптік қала) тұрғыны Мария Зозоая Зугаррамурди ісіндегі басты айыпталушылардың бірі болды. Инквизициялық құжаттарға сәйкес, олар Атсегин Соро (ләззат бағы) деп аталатын Матксарена егістігінде жиналатын болған. Эрнан: Барандиар жазбаларындағы Соргинтсуло үңгірі. Гондаррибия: 1530 жылы жергілікті (бірақ одан да қатыгез) инквизициялық сот процестерінің сериясы сиқыршылардың Жаизкибель тауында, Киелі Барбара шіркеуіне жақын жерде кездесетінін анықтады. Айыпталушылар өздерінің кездесу орындары деп атаған басқа жерлер: Киелі Филипп пен Киелі Яков шіркеулерінің жанында немесе Киелі Телмо шіркеуі мен қамалының жанында. Жергілікті халық әңгімелерінде акеларрелер жергілікті көпірлердің бірінің жанында өткен деседі: Мендоло, Пунтал немесе Санта-Энграция, Киелі Агата мерекесі күні. Лезо: Инквизитор Угарте 1531 жылы осы ауылда жергілікті сиқыршылармен уланды деген қауесет бар. Лизарца: Айни тауындағы қоршаудың жанында. Мендаро: Силерокуа немесе Силерин үйінде бір кезде сиқыршы тұрған, ол әдетте өзін мысыққа айналдырып, адал әйелдерге қиындық тудыратын, – дейді аңыз. Ойарцун: аңыз бойынша, сиқыршылар Иранци мен Пулеги тік жарларының маңында кездесетін. Oñati: Гайзтозуло үңгірі (жамандық ойығы) Мари мен оның соргинактарының негізгі мекенінің бірі деп есептеледі. Пасая: жергілікті әйел Мари Зулоко Св. Себастьян қаласында сиқыршылықпен айыпталып түрмеге қамалды. Кейіннен оны таспен ұрып, туған жерінен қуды да, Донибане Лохицунеге қоныстанды. Толоса: Угартебиде маңында сиқыршылар киім жуған. Олар Эдар-Итурри мен Соргинеррекада да кездесетін. Зегама: мұндағы құдайша Мари, сондай-ақ көбінесе сиқыршы деп есептеледі, Акетигико Соргина (Акетеги тауының сиқыршысы) деп аталады. Сондай-ақ, ол Соргинзуло үңгірінде тұрады деп саналады.
Лаурд
Лапурдиді 1609 жылы Пьер де Ланкре бастаған кең ауқымды сот процестері қатты дүрліктірді, ол елдегі көптеген адамдардың сиқыршы екеніне сенді. Аркангус: осы ауылдың халқының барлығы сиқыршы деп есептелді. Аскайн: 1609 жылғы сотта осы ауылдың діни қызметкері сиқыршы ретінде өртке берілді. Сен-Жан-де-Люз: Алакоандия даласы және осы ауыл мен Сибур арасындағы көпірлер. Хендай: жергілікті жағажай акеларре өткізуге арналған сүйікті орын болды, әсіресе сол кезде Лакуа (көл) деп аталған жерде. 1609 жылғы сотта бірінен кейін бірі сотталандар жергілікті акеларреде аспандағы жұлдыздар санындай көп адам бар екенін айтты. Лахонсе: осы ауылдың көптеген сиқыршылары Сохутада (Суле) жиналатын болды. Саре: бірнеше аңыз бойынша, сиқыршылар Егоаинеа, Ихарцегарая және Ларрабуруа үйлерінде тұрған. Жергілікті акеларре кейде Фикозелай даласында тойланды. 1609 жылы көптеген жергілікті сиқыршылар сотталды, олардың ішінде бірнеше кәмелетке толмағандар мен Тхантокорена үйінің қызметкері де болды. Сен-Пье-сюр-Нивель: Пьер де Ланкре 1609 жылғы сиқыршылық қуғын кезінде Аму сарайында тұрды, оның иесі сот процесін бастауды өтінді. Сот материалдарына сәйкес, жергілікті акеларре сот процесі кезінде зиратта, жеке үйлерде немесе тіпті Аму сарайының ішінде өтті. Егер бұл мәлімет рас болса, онда бұл Ланкренің өзінің көзінше болған, бірақ мұндай жағдай өте сирек кездеседі. Процесте басқа да ықтимал емес акеларре орындары айтылды, олар Барбаренана қонақ үйі, сол түні Ланкре ұйықтаған жер және Ланкренің қылмыстық кеңесшісі Сегураның үйі. Көптеген жергілікті сиқыршылар Ланкрені өлтіруге қастандық жасады деген айып тағылды. Урругне: екі жергілікті сиқыршы Ланкренің бұйрығымен осы жерде жазаланды. Басқалары Төменгі Наварраға қашып кетті. Устариц: 1576 жылы Янетабарта үйінен Мари Тсорропике өртке берілді. Тағы 40 адам да жазаланды. 1609 жылы бірнеше адам, соның ішінде кәмелетке толмағандар да осы жерде сотталды. Акеларре Пагола деп аталатын жерде өткізілді. Сибур: 1609 жылы осы қаладан көптеген адамдар, оның ішінде бес діни қызметкер сотталды.
Наварра
Наварраның үлкен бөліктері 1610 жылы Зургаррамурди акеларрасына бағытталған инквизициялық процеске қатты әсер етті. Абауррегайна: Соргинзуби (құбылмалы көпір) деп аталатын жергілікті табиғи көпір бар. Алтсасу: жергілікті аңыз бойынша Мари Одабе үңгірінде тұрады, оның басты қызметшісі – соргина. Араиц: жергілікті сиқыршылар Акеларреге ұшып барар алдында Уризола беткейінде кездесетін. Аранца: Арутксипи шатқалы бұрын соргинактардың мекені болған. Арезо: Улизар тауындағы Ули үңгірі акеларре үшін сүйікті орын болды. Ауриц: Басажаунберро (қазіргі Патсаранберро), Ортзанзуриет тауы және Ронсевальлес маңындағы Соргинаризага. Бұл муниципалитетке екі рет – 1525–27 және 1575 жылдары сиқыршылық аулаулар әсер етті. Баргота: Жергілікті діни қызметкер Хуанис де Баргота да атақты сиқыршы болған. Оның Биананың Эндрегото (баск тілінде Леди Гото) әйел сиқыршысымен ерекше қарым-қатынасы болды. Екеуі де 1610 жылы Инквизициямен сотталды, бірақ Эндрегото өртеуге берілсе, Хуанис де Баргота өте өкініш білдіріп, жазадан құтылды. Базтан: 1610 жылы Урдазубидің абысы Аранибар көптеген адамдарды, соның ішінде көптеген балаларды азаптау арқылы сиқыршылыққа кінәлі екенін мойындатты. 1612 жылы жергілікті 7 әйелге қарсы азаматтық іс қозғалды. Жаурегизар мен Жаурегизури мұнараларында жасалған азаптаулар соншалықты қатыгез болды, айыпталушы әйелдер Логроноға көшіруді талап етті, оларды кіші зұлымдық ретінде Инквизицияның өзі соттайды. Эльбетеядағы Дутсукета жері сиқыршылардың кездесу орны болғанға ұқсайды. Сондай-ақ, Соржинетке (сиқыршы үйі) деп аталатын дольмен бар. Бера: жергілікті сиқыршылар Сара мен Азкайнның әріптестерімен бірге Ларун тауында кездескен. Бертизарана: инквизициялық жазбаларға сәйкес, сиқыршылар Набарте ауылында кездесетін. 1611 жылы, сондай-ақ абат Аранибардың қолдауымен, Легасада сиқыршылар аулау болды. Грациана де Марибертизена мен оның қызы қатыгездікпен азаптап, сұрағандардың бәріне мойындады. Биана: Лас-Канас лагунасына жақын төбе, көрінеу, жергілікті акеларрелер, адамдар Логронодан да келген. Биана сонымен қатар 1610 жылы өртеуге берілген атақты сиқыршы Хуанис де Барготаның жұбайы Эндреготоның туған қаласы болды. Бурги: 1569 жылғы инквизициялық процеске сәйкес, сиқыршылар Ларрайоноа мен Лос-Линаресте, сондай-ақ өзендегі бөгетте кездесетін. Ергоиена: Арлезе үңгірін сиқыршылар қолданған деп айтылады. Путерри үңгірі (Путерри немесе Буэитарри), Аралар жотасында өздерін жануарлар ретінде көрсететін жындылар мекендейді деп айтылады, қазір қызыл, қазір қара, қазір ақ; басқа аңызда бұл Мари мен оның соргинактарының сарайы деп айтылады, бұл аймақта Путеррико Дамеа (Путерри ханым) деп аталады. Эспара: Инквизитор Авельянеда өзінің бүлікшілдікке деген сенімін жоюға тырысқанын, жергілікті бүлікшілермен байланысқа шығып, олардың барлығына сиқырлы май жағу арқылы бастау алғанын айтады. Ол өзінің серіктестерінің керемет істер жасағанын көрді. Осы оқиғадан кейін ол инквизиторлық міндеттерін одан да үлкен құлшыныспен қайтадан қолға алды. 1532 және 1539 жылдары Салазар алқабындағы жарылыстарда жергілікті акеларренің орны ретінде табу мүмкін емес Сото де Таррагона деп аталатын жер тіркелген. Кейде киелі Тирсоның ошағы демалыс күні деп аталады. Эксалар 1610 жылғы процесспен әсерленді. Бұл процесте Арандуриаретка (сонымен қатар Уристильде немесе Саруэта) және Ларбуре орны акеларре жерлері деп аталды. Гарайоа: 1525 жылы Аурицте жергілікті Мартин Лизуанды өртеуге берді. 1577 жылы 5 жасар бала айыптап, жеті әйел сотталып, ақталды. Олардың екеуі азаптау кезінде қайтыс болды. Хириберри: Петсуберро тауы (сонымен қатар Петриберро) Аэскоа аңғарының акеларре жері болған деп айтылады. Изаба: Берін пикуада мүмкін акеларре болған. Итурен: жергілікті акеларре, көрініп тұрғандай, Мендаур тауының биіктігінде, саммитке жақын жерде өткізілетін. 1525 және 1610 жылдардағы процестер осы ауылға әсер етті. Ица: Оския немесе Аркайтц шыңы – бұл жерде сиқыршылардың кездесу орны деп айтылады. Ларраун: Алли үңгірінде, Акелар дольмені орналасқан жерге жақын. Сондай-ақ, Urrizolaegia саласында. Лерга: Камполуенгоның орны. Лесак: 1610 жылғы процесте жергілікті акеларре Колунба даласында орын алған. Миранда де Арга: Байона өрісі. Оксагабия: Легенда бойынша, Наварраның Жанна I Троя епискобының қара сиқырымен өлтірілді (ол 1308–13 жылдары сиқыршылықта айыпталды); содан бері осы патшайымның арбағы кек алу үшін Ирати орманында тұрады. Жергілікті акеларре, көрініп тұрғандай, ауылдың басты алаңында өткен, бірақ кейде Аббодибедияда, таулардың тереңінен өткізілген. Памплона: Наварраның астанасы 1527 жылғы сот процесіне әсер етті. Пьедрамиллера: Дос Эрманас егіз шатқалдарының жанында. Эрронкари: Бедагин пикуа жергілікті акеларренің орны болды. Алқап 1532 жылғы қудалауға ұшырады. Ульцма: Алдаун, Xuxurro, Urbilaga және Elizamendia таулары демалыс күні деп айтылады. Урдазуби: 1609 жылғы Лабурд сиқыршылық аулауында, бірнеше айыпталушылар осы ауылдың шіркеуінің ішінде демалыс күні тойлағанын мәлімдеді. Барандиаранға сәйкес, Alkerdi-дегі маңызды палеолиттік үңгір орнының барлық тұрғындары сиқыршылар деп есептелді. Зиорди: Бекату Ларре (күнәлар даласы) жергілікті акеларренің орны болған. Бұл ауыл 1575–76 және 1610 жылдарғы инквизициялық процестерге ұшырады. Зургаррамурди: Акеларренлезея (акеларре үңгірі) ауылдан небәрі 500 метр қашықтықта орналасқан. Шындығында сиқыршылар үңгірлердің сыртындағы Берроскоберро даласында кездесетін. Бұл ауыл 1610 жылы Логронода өткен ең ірі және жаман атты инквизициялық процестің орталығы болды. Жеті адам өртеуге берілді, ал тағы бес адамды символдық түрде өртеді, олардың қалдықтарымен бірге (процес кезінде қайтыс болған). Жергілікті аңыз бойынша, Азкардәгі барлық әйелдер сиқыршылар.
Төменгі Наварра
Бидаррей: Ебрайн көпірі, сонымен қатар Инфенуко зубия (Тозақ көпірі) деп те аталады. Ламиак немесе соргинак оны бір түнде салған деседі. Сен-Мишель: осы ауылдың халқы дәстүрлі түрде колдовниктер деп есептелген. Басқа кезде оларды акелартаррак (акеларриандар) деп атаған. Ихолди: жергілікті колдовниктер Оксарти ағысында киім жуған көрінеді.
Жан
Алчай Алчабехетти Сунхарет: Арлегико Кутсия (Арлегидің айқасы) – әйел сиқыршылар пайда болған деген орын. Акеларренің тағы бір орны – Артегаина. Осы жерге жақын Ертезағайнако карбия аталған үңгір бар, аңыз бойынша онда бір кезде әжетхана болған. Шероут: осы ауылдың және Лахунзаның сиқыршылары Маулеонға жақын бір далада кездескен.