Кіріспе

"Коммуникативтік іс-қимыл" философиялық ұғымы
Әлеуметтану саласы
Әлеуметтануда коммуникативтік іс-қимыл – өзара кеңесу және аргументация негізінде жеке адамдар жасаған ынтымақтастық әрекет. Бұл терминді неміс философы және әлеуметтанушысы Юрген Хабермас "Коммуникативтік іс-қимыл теориясы" атты еңбегінде дамытқан.

Құрылыстар

Хабермас үшін коммуникативтік әрекет адамның рационалдылыққа қабілеттілігі болғандықтан мүмкін. Хабермас рационалдылық – тілге ішкі, әсіресе аргументация нысанындағы қабілет дейді. «Біз аргументация терминін қатысушылар даулы жарамдылық талаптарын талқылайтын және оларды аргументация арқылы негіздеуге немесе сынауға тырысатын сөйлеу түрі үшін қолданамыз». Хабермас мәжбүрлеуші күштің болмауы, өзара түсіністік іздеу және жақсы аргументтің ықпалды күші ретінде сипаттайтын аргументативтік сөйлеудің құрылымдары, интерсубъективтік рационалдылықтың қарым-қатынасты мүмкін ететін негізгі ерекшеліктерін құрайды. Қатысушылардың мұндай аргументативтік қарым-қатынас процесі арқылы жасаған әрекеттері олардың осы критерийлерге сәйкесдігіне қарай бағаланады. Коммуникативтік рационалдылық инструменталды, нормативтік және драматургиялық рационалдылықтан Карл Поппер айтқандай, өзіндік, объективтік және интерсубъективтік немесе әлеуметтік деп аталатын үш «дүниеге» қатысты қабілетімен ерекшеленеді. Коммуникативтік рационалдылық өзіндік рефлексияға және пікір таласына қатысушылардың басқалардан және өздерінен үйренуге, алғышарттарын ой елегінен өткізуге және олардың мәдени біліміне қатысты мәселелерді талқылауға, әдетте сұрақсыз қабылданатын болжамдарға сұрақ қоюға мүмкіндік береді. Коммуникативтік әрекет – екі немесе одан көп адамның өзара әрекеттесуі және олардың әрекеттерін жағдайдың келісілген түсінігіне негізделген әрекеттері. Хабермастың сындық теориясының түрі тіл арқылы адам рационалдылығының оң әлеуетін талдау арқылы, тек объективтік сұрақтарды ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік нормаларды, адам құндылықтарын және тіпті субъективтіліктің эстетикалық көрінісін ойлануға және зерттеуге мүмкіндік беретін сыни ойлаудың мүмкіндігін қайта табуға бағытталған. Хабермастың «Жалпы сфераның құрылымдық трансформациясы» атты ертедегі еңбегі оның аргументацияға деген қызығушылығын болжайды және оны саяси және әлеуметтік салаларда коммуникативтік әрекеттің аспектілерін институционалдаған Батыс Еуропалық қоғамдардың тарихи зерттеуі ретінде қайта қарастыруға болады. Хабермас қоғамдық пікірталастар институттарының XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдағы Ұлыбритания мен Францияда пайда болғанын атап өтті. Бұл елдерде капиталистік саудагерлер бастаған ақпарат алмасу және байланыс әдістері жаңа мақсаттарға бейімделіп, ақыл-ойды қоғамдық пайдалану құралы ретінде қолданылды. Сондықтан қоғамдық сферадағы коммуникативтік рационалдылық ұғымы, Иммануил Канттың «Нұрлылық деген не?» атты еңбегіндегі ақыл-ойды қоғамдық пайдалану туралы тұжырымдамасымен тығыз байланысты. Хабермас бұл бастапқы қоғамдық сфераға қатысқан буржуазия олардың сыныбының қоғамдық сфераны инклюзивті ретінде көрсетуге мүмкіндік беретін аспектілерін жалпылады дейді – тіпті ол ерекшелік қағидаттары бойынша жұмыс істейтін қоғамдық сфера мүлдем қоғамдық сфера емес деп айтуға дейін барады. Бұл жұмыста демократияның негіздеріне назар аударылып, кейіннен «Коммуникативтік әрекет теориясы» атты зерттеуінде қоғамдық дискурсқа қатысуға кедергілерді азайту және демократияны арттыру (оның кейбіреулерін ол алғашқы қоғамдық сферада анықтады) қоғамдық әрекеттің ашық түріне жол аша алады. «Құрылымдық трансформацияда» дискурстың экономикалық негіздеріне көбірек марксистік назар аударудан «Коммуникативтік әрекет теориясында» тіл мен қарым-қатынасқа көбірек «суперқұрылымдық» мән беруге өту Хабермастың марксистік емес шеңберге өтуін көрсетеді.

Сын-пікірлер

Хабермас қоғамдық сферадағы қарым-қатынас пен пікірталасты аргументативті меритократиялық деп қарастырады. Сыншылар Хабермас коммуникативтік рационалдылық туралы түсінігі, коммуникативтік іс-әрекеттің негізі болуы тиіс, иллюзия екенін дәлелдеді. Мысалы, пікірталасқа қатысушылар арасындағы теңдіктің формальді шарттары тең емес әлеуметтік капиталдың нақты жағдайын жасыруы мүмкін. "Сөздік амалдарды таңдау және қолдану мүмкіндіктерінің формалды симметриялық үлестірілуі статус-квоның көрінісінен артық нәтиже бермейтініне ешқандай кепілдік жоқ". Мысалы, тарихшы Ян Макнили Хабермас көзқарасын Мишель Фуконың қарым-қатынасты алдын ала бар билік қатынастарын қамтитын түсінігімен салыстырады: "Юрген Хабермас биліктен еркін қарым-қатынас туралы реалистік емес идеалға сенеді. Мишель Фуко білімді билік ретінде қарастыра отырып, бұл идеализмді түзетуге тырысады; оның еңбегі адам денесін бақылау үшін білімді қолданумен толы". Сол сияқты, рационалды аргументация арқылы қол жеткізілген келісімнің дискурсивті ойдан шығарылуы әлеуметтік іс-қимылдарды маргиналданған топтардың зиянына заңдастыру құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін – бұл Хабермас ұғымдарына қатысты көптеген феминистік сын-пікірлердің негізі болып табылады. Тағы бір радикалды сын – Хабермас студенті болған Николас Компридис, Хабермас теориясын "ешқандай жерден көрінбейтін" көзқарасқа жетудің тағы бір әрекеті ретінде қарастырады, бұл жолы кез келген қатысушының перспективасы мен түсінігіне тәуелсіз келісімге жету процедураларында рационалдылықты іздеу арқылы. Оған жауап ретінде ол Хабермас еңбегіндегі мәселелерді түзету үшін ақылдың "мүмкіндіктерді ашу" рөлін ұсынады.